شانىشقىلى بەردىقوجا باتىرعا ارقادا اس بەرىلىپ, مازار تۇرعىزىلدى
«ەردى ەل ءۇشىن, جىگىتتى جۇرت ءۇشىن ماقتا» دەپ قازاقتىڭ حاس باتىرلارىنىڭ وتكەن عاسىرداعى جالعاسى باۋىرجان مومىش ۇلى ايتقانداي, كوزى تىرىسىندە ەل مەن جۇرتتىڭ ورتاق ۇرانىنا اينالىپ, اۋليەگە تەڭەلگەن باتىرلار مەن ابىز اقىلماندار ۇلتىمىزدا از ەمەس. ولار قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ قۇرىلۋىنا, ىرگەسى بەكىپ قالىپتاسۋىنا, حالىقتىڭ ەنشىسى تۇتاس قالپىندا بۇگىنگە جەتۋىنە وراسان زور ۇلەس قوسقان. ەل مەن جەردىڭ, ۇلت پەن ۇلىستىڭ تاعدىرى شەشىلەر تۇستا, جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, بىلەكتەي بىرىگىپ, جىراۋلار سوزىنە جۇگىنسەك, «قاراعاي باسىن شورتان شالعان», «بۋىرشىن مۇزدان تايعان» تۇستا ادال ءسۇت ەمگەن ەرەن ۇلدار ۇران شاقىرىپ, جۇرت نامىسىن قامشىلاپ, «تولارساقتان ساز كەشىپ» سىنعا تۇسكەن. سىن ساعاتتا ەلگە قورعان بولعان باتىرلار جىگەرى جاسىپ, قاندى قىرعىننان قايمىعىپ, ەسەڭگىرەپ قالعان ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرگەن. قالعىپ بارا جاتقان رۋحتىڭ قايتا ويانۋىنا سەبەپكەر بولعان. بولۋ نەمەسە بورداي توزۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان جۇرتتى قارسىلاسىنا جۇمىلدىرا بىلگەن. جەكە باسىنان جالپاق جۇرتتىڭ, اتانىڭ نامىسىنان جالپى ۇلتتىڭ, وتباسى-وشاق قاسىنان بايتاق وتاننىڭ مۇددەسىن جوعارى قويا بىلگەن. سول جولدا باسىن بايگەگە تىككەن مۇنداي باتىرلاردىڭ سوڭىنا ەلى دە زور سەنىممەن ەرگەن. ونى ارعى-بەرگى تاريحقا كوز سالعان ادام ايقىن اڭعارادى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاق تاريحىندا قازاق ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق», دەپ ايتقان كورەگەن ءسوزى حالقىمىزدىڭ سان عاسىرلىق تاريحي جولىن الەم الدىندا بوي تىكتەپ تۇرىپ ايتۋىمىزعا ايقىن باعىت بەردى. ەلباسىمىزدىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن جاريا ەتىلگەن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ دا باستى ماقساتى – ەل مەن حالىقتىڭ بىرلىگى, ونىڭ جاسامپازدىعىن, قازاق جەرىن قورعاۋداعى تاريحي تۇلعالاردىڭ ورنىن, ولاردىڭ ەرلىگىن ايتا وتىرىپ, اتقارعان ىستەرى ارقىلى جاستاردى وتانشىلدىق, پاتريوتتىق قاسيەتتەرگە باۋلۋ, ۇيرەتۋ, ونەگە بەرۋ. دەمەك, تاريحي زەرتتەۋلەردە, ماقالالاردا جانە باسقا دا تۋىندىلاردا ءاربىر دارا تۇلعانىڭ شىنايى دا شىن ورنىن ايقىنداۋ ارقىلى ۇلتتىق يدەيانى ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋ.
ءيا, قانداي قولباسشى, قانداي باتىر بولسىن – ءبارى قازاققا ورتاق. ەرلىكتەرىن ارتىق-كەم دەۋ اعاتتىق. قارادان شىعىپ حان بولماسا دا قاس باتىر بولعاندار جەتىپ ارتىلادى. بىراق, مىنا قاعيداتتى تاريحشىلار مىقتاپ ەسىنە ساقتاۋى قاجەت: اسكەري قولباسشى مەن باتىردىڭ ءرولى مەن ورنىنىڭ اراجىگىن ايقىنداپ الۋلارى قاجەت. ونسىز تاريحي دەرەك بۇرمالانادى. ال حانداردىڭ اراسىندا دا جاۋعا قوسارلانا شاۋىپ, قول باستاعان اتالارىمىز از ەمەس. ايتالىق, حVIII-حIح عاسىرلاردا مۇنداي لايىقتى اتاققا قازاق حاندارى ءاز-تاۋكە, قايىپ, ابىلقايىر, ابىلاي مەن كەنەسارى جانە باسقالار يە بولعان. سوندىقتان, «حان كەڭەسىنىڭ» شەشىمىمەن اتاققا يە بولعاندارعا ءوزىنىڭ شىققان رۋىنىڭ اتى قوسا جالعانۋى بۇل تەگىن بولماسا كەرەك. كەز كەلگەن قولباسشى, نە باتىر ونى ءوزى قوسىپ الا المايدى. وعان ءتيىستى ەڭبەك ءسىڭىرۋى كەرەك. ول اتاق حان مەن بيلەر, قولباسشىلار, باتىرلار مەن سۇلتاندار قاتىسقان كەڭەستە ەل-حالىققا جاريا ەتىلىپ, ەرلىگىن كورسەتە وتىرىپ بەرىلەتىن بولعان. وسىنداي زور اتاققا يە بولعان قولباسشىلار ساناۋلى, كوبى حVIII عاسىردا تاريح ساحناسىنا جوڭعار-قالماققا قارسى بولعان « ۇلى وتان» سوعىسىندا ايرىقشا كوزگە تۇسكەندەر: قانجىعالى بوگەنباي, قاراكەرەي قابانباي, شانىشقىلى بەردىقوجا, شاپىراشتى ناۋرىزباي, تابىن بوكەنباي, تاما ەسەت, ت.ب.
مىنە, وسىناۋ ءبىر باتىرلاردىڭ شوعىرىنىڭ اراسىنان ءوزىنىڭ اسكەري ىسكە جەتىكتىگىمەن, العىر سوزىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلىعىمەن كوزگە تۇسكەن, «حان كەڭەسىنىڭ» بەدەلدى مۇشەسى شانىشقىلى بەردىقوجانىڭ ەسىمى بولەك تۇر. باتىردىڭ باعىن اشىپ, ەلگە تانىتۋ ىسىندە بەكەم ءىستىڭ بەرىك ۇيىتقىسى بولىپ كەلە جاتقان «بەردىقوجا باتىر» قورىنىڭ توراعاسى, بەلگىلى ازامات, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باقتىباي قاسىمبەكوۆتىڭ وي-بايلامدارىنا زەيىن قويساڭ, الاش الداسپانى جايلى كوپتەگەن مالىمەتتەرگە قانىق بولاسىڭ.
بەلدى باتىر بەردىقوجا تۋرالى قازاقتىڭ كورنەكتى قالامگەرى قابدەش ءجۇمادىلوۆ ءوزىنىڭ «دارابوز» اتتى رومانىندا ونىڭ دوستىققا بەرىك, ادامگەرشىلىگى مول, قيىندىقتا ءاردايىم جولداس-جورانىڭ جانىنان تابىلا بىلەتىن قاسيەتتى ادام ەكەنىن كەلىستىرە سۋرەتتەيدى. جازۋشىنىڭ پىكىرىنشە, قابانبايدىڭ «دارابوز» اتانۋىنا سەبەپشى بولعان دا سول بەردىقوجانىڭ اقبوز اتى ەكەن. شەجىرەشى ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ: «شانىشقىلى بەردىقوجا – ابىلاي زامانىنداعى ەڭ اتاقتى, ەڭ سەنىمدى باتىرلاردىڭ ءبىرى», دەگەن ءسوزى الداعى ويدى بەكىتە تۇسەدى. سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ «جالاڭاش بابا» دەگەن شىعارماسىندا ابىلاي تۋى استىندا بىرىككەن قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شانىشقىلى بەردىقوجا, كوكجارلى كوكجال باراق باتىرلار تۋرالى ايتادى. زەردەلى قالامگەر اقسەلەۋ سەيدىمبەك قازاق حالقىنىڭ جوڭعار (ويرات, قالماق) شاپقىنشىلىعىنا قارسى جۇرگىزگەن « ۇلى وتان سوعىسىندا» ۇلت باتىرىنىڭ اراسىندا شانىشقىلى بەردىقوجا باتىردىڭ اتىن ەرەكشە اتايدى.
قالامى قارىمدى جازۋشى, تاريحي تاقىرىپ بىلگىرى مۇحتار ماعاۋين «شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەپ ءسوز ورنەكتەيدى:
«... حان ابىلاي اتتاندى دەگەندى ەستىپ,
كەلىپتى شانىشقىلىدان بەردىقوجا...
ءمانىسى مول, جۇگى اۋىر وسى ءبىر ولەڭ جولدارىن العاش رەت اسپيرانت كەزىمدە, ەجەلگى جىراۋلار مۇراسىن ايعاقتاپ, قادىم كىتاپ, كونە جازبالاردى قوپارىستاعان ءساتتى كۇندەردىڭ بىرىندە, قازاقتىڭ بارلىق ەسكىلىكتى ءسوزىن كوكىرەگىنە تۇيگەن ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ «مەس» جيناعىنان ۇشىراتقان ەكەم. ەكى ءجۇز جىلدىق ويرات – قازاق سوعىسىنىڭ اقىرعى, شەشۋشى كەزەڭى, ابىلاي حان ءۇش الاشقا ساۋىن ايتىپ, قالماقتىڭ بەتىن تەرىسكە بۇرعان اۋەلگى ۇلى جورىقتارىنىڭ بىرىنە دايىندالىپ جاتقان شاعى بولسا كەرەك. «كەلىپتى شانىشقىلىدان بەردىقوجا». ارينە, جالعىز ەمەس. سوڭىندا از با, كوپ پە, ءتاستۇيىن جاساعى بار... مىنگەنى بەردەكەمنىڭ قارا الا اياق... كوز الدىما اقبايپاق قارا تۇلپارعا مىنگەن, مۇزداي قۇرسانعان جاۋجۇرەك جاس باتىر ەلەستەگەن. سول كۇننەن باستاپ بەردىقوجا ەسىمىنە نازار اۋدارىپ ەدىم. عىلىم اكادەمياسىنىڭ قولجازبا قورىندا «بەردىقوجا باتىر» اتتى جىر بار ەكەن. ارنايى الدىرىپ كوردىم. شاقپاق جول وقۋشى داپتەرىنە اراب ارپىمەن جازىلعان. كولەمى اجەپتەۋىر, بىراق الدەبىر ۇمىتىلعان ەپوستىڭ ەكى بولەك ۇزىگى سياقتى, اياعى جانە جوق – جاقسىلىعىن كورە تۇرا كوڭىلىم تولمايدى, ىزدەگەنىم تابىلماعان. ايتسە دە, بەردىقوجانىڭ ابىلاي زامانىنداعى اتاقتى ەر ەكەنى, قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, كەرەي ەر ءجانىبەك, كوكجارلى باراق باتىرلارمەن ۇزەڭگىلەس سەرىك, قارۋلاس باتىر بولعانى اڭدالعان».
مۇحتار ماعاۋيننىڭ سوزىنە دەن قويساق, مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولعان «الاساپىران» تاريحي رومان-ديالوگياسىنداعى شانىشقىلى باتىردىڭ تىكەلەي ءپروتوتيپى بەردىقوجا باتىر ەكەن.
بەردىقوجا باتىر جونىندە بىزگە جەتكەن دەرەكتەردىڭ ىشىندە ەڭ ءبىر قوماقتىسى ءارى قۇندىسى – م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا ساقتالعان شىعىسقازاقستاندىق ەرجان احمەتوۆتىڭ (1879-1967 ج.ج.) كونەكوز قاريالاردان جازىپ الىپ ەل ىشىندە تاراتقان «بەردىقوجا باتىر» اتتى تاريحي جىرى. بۇل جىردى بەلگىلى عالىم بەكمۇرات ۋقاتوۆ ە.احمەتوۆتىڭ اۋزىنان 1958 جىلى جازىپ العان ەكەن. مالىمەت مولىنان. قازاقتىڭ ايتۋلى اقىنى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ «بەردىقوجا باتىر» داستانىنداعى:
«ايقاسىپ قىرعىزبەن دە, جوڭعارمەن دە, شىعىپسىڭ اتوي سالىپ جاۋ كەلگەندە. تۇسپەپسىڭ ولە-ولگەنشە ات ۇستىنەن, قورعان بوپ قاسيەتتى ەل مەن جەرگە, قابانباي, كوكجال باراق – جان جولداسىڭ, كەزىپسىڭ سارىارقانىڭ تاۋ مەن تاسىن. كەندە ەمەس اقىلعا دا, ايلاعا دا, تالايدان باتىرلىعىڭ بولعان باسىم», – دەگەن جولدار باتىردىڭ جورىقتاعى شىن بەينەسىن بەرەدى.
جاقىندا وسىنداي ۇلت داراسىنا قۇرمەت كورسەتۋ ۇلگىسى بولدى. ول كەنشىلەر قالاسى قاراعاندىدا ءوتتى. شانىشقىلى بەردىقوجا باتىرعا ارنالعان سول القالى جيىنعا, كەسەنەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قۇرامىنا ەلىمىزگە ەسىمدەرى بەلگىلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى, عالىمدار جانە باتىردىڭ ۇرپاقتارى جينالدى. ارقا توسىنە ات ايالداتقان قوناقتارعا وبلىس اكىمى اتىنان قۇرمەت كورسەتىلدى. ودان كەيىنگى شارا قالاداعى دوستىق ۇيىندە شانىشقىلى بەردىقوجا باتىرعا ارنالعان «الاشتىڭ الداسپانى» اتتى باسقوسۋعا جالعاستى. وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجاي وتكەن عاسىرلاردان بىزگە جەتكەن جادىگەرلەردى جيناستىرىپ, كورمە ۇيىمداستىرعان ەكەن. كورمەنىڭ تورىنەن بەردىقوجا باتىر ءمۇسىنى دە ورىن الىپتى.
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, پروفەسسور دارحان قىدىرالى اشىپ, جۇرگىزىپ وتىرعان جيىنعا ءوڭىر باسشىسى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, ومىربەك بايگەلدى, اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى, رەسەي عىلىم اكادەمياسى ەتنولوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتىنىڭ م. گەراسيموۆ اتىنداعى زەرتحانانىڭ قىزمەتكەرى ەليزاۆەتا ۆەسەلوۆسكايا جانە تاعى باسقالار قاتىستى. شانىشقىلى بەردىقوجا باتىرعا ارنالعان جيىننىڭ شىمىلدىعى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان تۇلعا جايىنداعى مول ماعلۇماتتارعا يەك ارتقان ارنايى رەپورتاجبەن اشىلدى. ساحنا تورىندە باتىرعا ارنالعان ءان شىرقالىپ, قوبىز سارىنىنا ءۇن قوسقان تولعاۋ توگىلدى. ايتىسكەر اقىن داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى جىردان شاشۋ شاشتى.
جيىنداعى العاشقى ءسوز نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆكە بەرىلدى. ول شانىشقىلى بەردىقوجا باتىردىڭ ءومىرتاريحىن زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ ەڭبەگىنە زور باعا بەرە كەلىپ, ۇلان-عايىر جەرىمىزدى پيعىلى تەرىس باسقىنشىلاردان امان-ەسەن قورعاپ قالىپ, بىزدەرگە امانات قىلىپ تاپسىرىپ كەتكەن باتىر بابالارىمىزدىڭ قاندايى دا بولسا قۇرمەتكە لايىق ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
كورنەكتى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اتاقتى حان, باتىرلارىمىزدى ۇلىقتاۋعا كەلگەندە ايانىپ قالماۋ كەرەكتىگىنە باسا ءمان بەردى. «مىسالى, – دەدى ول, – كەزىندە ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويىن كوكشەتاۋدىڭ تۇپكىرىنە اپارىپ, جەتىم قىزدىڭ تويىنداي قىلىپ وتكىزدىك. تارىلمايتىن جەردە تارىلدىق. سودان نە ۇتتىق؟ بۇگىنگى كۇنگى داعدارىس, قيىنشىلىقتاردىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرعانىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى دە وسىدان ەمەس پە ەكەن؟ مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم, ارداقتى حاندارىمىز بەن اتاقتى باتىرلارىمىزدىڭ تويى استانانىڭ قاق تورىندە, ءوز دارەجەسىندە ءوتۋى ءتيىس».
ال ومىربەك بايگەلدى: «ءبىزدىڭ قازاقتىڭ جەرى بايتاق. نەگە دەسەڭىز, باسقا ەلدەرگە قاراعاندا, قازاقتا باتىر كوپ بولعان عوي. ەلى, جەرى ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن سونداي تاريحي تۇلعانىڭ ءبىرى شانىشقىلى بەردىقوجا. وسكەلەڭ ۇرپاق مۇنداي باتىر بابالارىن ءبىلىپ ءجۇرۋى كەرەك. مۇنىڭ تاربيەلىك ءمانى زور. باتىردىڭ بەيىتىن تاۋىپ, ونىڭ مازارىن تۇرعىزۋعا قامقورلىق كورسەتكەن, اس بەرىپ, القالى جيىن وتكىزۋگە قولداۋ كورسەتكەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ حالقىنا, وبلىس باسشىسىنا زور العىس ايتقىم كەلەدى», – دەپ ءىلتيپات تانىتتى.
بۇدان كەيىن ءسوز العان اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى شانىشقىلى بەردىقوجا باتىردىڭ ءومىرتاريحىنىڭ, ونىڭ ءومىر سۇرگەن ورتاسى تۋرالى ماعلۇماتتاردىڭ ءالى دە تەرەڭدەي زەرتتەلۋدى قاجەت ەتەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. رەسەي عىلىم اكادەمياسى ەتنولوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتىنىڭ م.گەراسيموۆ اتىنداعى زەرتحانانىڭ قىزمەتكەرى ەليزاۆەتا ۆەسەلوۆسكايانىڭ سوزىنە جۇرت اسقان قىزىعۋشىلىقپەن قۇلاق استى. ەليزاۆەتا ۆالەنتينوۆنا بەردىقوجا باتىردىڭ بەينەسىن قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا اتقارىلعان انتروپولوگيالىق جانە گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ جاي-جاپسارىن ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ بەردى. «ءوزىنىڭ وتكەنىنە قۇرمەتپەن قارايتىن حالىقتىڭ بولاشاعى جارقىن بولادى», دەدى ەليزاۆەتا ۆەسەلوۆسكايا.
وسىدان بەس جىل بۇرىن شىلدە ايىندا قازاقستاندىق تانىمال ارحەو-لوگتارىنىڭ قاتىسۋىمەن داعاندەلى وزەنىنىڭ بويىنداعى باتىر بەيىتىنە ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەن ەكەن. بۇل تۋرالى مادەنيەت قايراتكەرى مىرزاحان احمەت سوزىنە دەن قويالىق: «بەردىقوجا باتىردىڭ سۇيەگى قازىپ الىنىپ, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەتنولوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتىنىڭ م.گەراسيموۆ اتىنداعى زەرتحاناسىنا جىبەرىلدى. مۇندا بەردىقوجانىڭ سۇيەگىن انتروپولوگيالىق تالداۋ ءۇشىن باتىردىڭ باس سۇيەگىن رەستاۆراتسيالاۋ, ونى سيپاتتاۋ جانە ولشەۋ, باس سۇيەگىن جازىقتىق پەن كولەمدىك شەشىمدەر ارقىلى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, باس سۇيەگىنىڭ ءتۇزىلىسىن زەرتتەۋ, ادەتتەگى فيزيكالىق كۇشىن قالپىنا كەلتىرۋ, سۇيەكتەرىن رەنتگەنوگرافيالىق تاسىلدە زەردەلەۋ, پالەوپاتولوگيالىق تالداۋ, سۇيەكتى يزوتوپتىق تاسىلدە سارالاۋ, سۇيەك قالدىقتارىن ميتوحوندريالىق دنك-سىنىڭ نۋكلەوتيدتىك رەتتىلىگىن انىقتاۋ جانە انىقتالعان متدنك گالوتيپىنىڭ فيلوگەنەتيكا-تالداۋىن جاساۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە رەسەيلىك عالىمدار بەردىقوجا باتىردىڭ بەت كەلبەتىن قايتادان قالپىنا كەلتىردى. دەنە سۇيەكتەرىنىڭ سيپاتتاماسىن جاساپ شىعاردى. انتروپولوگ عالىم تاتيانا سەرگەەۆنا بالۋەۆانىڭ سيپاتتاۋىنشا, بەردىقوجا باتىردىڭ بويى 177 سانتيمەتر بولعان جانە ءوزى قۇرالپىلاس زامانداستارىنان دەنەلى كەلگەن, كەڭ يىقتى, جاۋىرىندى, ءون بويىندا ارتىق ەتى جوق, بۇلشىق ەتتەرى شيىرشىق اتقان, جاستايىنان ساداق پەن سۋىق قارۋدى مەيلىنشە شەبەر مەڭگەرگەن. مويىنى جۋان ءارى ۇزىن كەلگەن. ماڭدايى كەڭ, باس سۇيەگى تاستاي قاتتى, كوزى وتكىر, شاشى قالىڭ بولعان ەكەن. جاۋلار قىلىشپەن شاۋىپ كەسكىلەپ ولتىرگەن. سۇيەكتى ەكى جىلعا جۋىق زەرتتەگەن زەرتحانا عالىمدارى ت.بالۋەۆا مەن ە.ۆەسەلوۆسكايا وسىنداي قورىتىندى جاساپ, باتىردىڭ بەت كەلبەتى قالپىنا كەلتىرىلدى. شانىشقىلى ەلىنىڭ ازاماتتارىنان دنك الىنىپ, سۇيەك شانىشقىلى بەردىقوجانىڭ سۇيەگى ەكەنى انىقتالدى. گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ن.ي.ۆاۆيلوۆ اتىنداعى جالپى گەنەتيكالىق ينستيتۋتىنىڭ زەرتحاناسىندا جۇرگىزىلدى. 2012 جىلى بەردىقوجا باتىردىڭ سۇيەگى ءوزىنىڭ بۇرىنعى ورنىنا قايتا جەرلەندى».
ەكى ءمۇسىنى ساحنانىڭ تورىندە تۇردى. ءبىرى باسىندا دۋلىعاسى بار, شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر بولسا, ەكىنشىسى جالاڭباس تۇرعان ادام. ءبىر تاڭعالارلىعى, بۇل مۇسىندەردەگى باتىردىڭ ءتۇر-تۇلعاسى مەن ونىڭ ءومىرتاريحىن زەرتتەۋشى, تىكەلەي ۇرپاعى بولىپ سانالاتىن باقتىباي قاسىمبەكوۆتىڭ بەت-بەينەسى اراسىنداعى ۇقساستىق قايران قالدىردى. زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋ وسىلاي جۇرسە كەيدە ايتىلىپ قالاتىن كۇمانعا جول قالمايدى ەكەن.
ۇرپاقتارى دەمەكشى, بەردىقوجا باتىردىڭ ۇرپاقتارى اراسىندا ەسىمدەرى ءماشھۇر تاريحي تۇلعالار مەن ەلگە بەلگىلى ازاماتتار دا بارشىلىق. مىسالى, تاشكەنتتى بيلەگەن داتقا مولدا قوشىق, اتاقتى كۇيشى-سازگەر قازانعاپ تىلەپبەرگەن ۇلى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى قاراتاي تۇرىسوۆ, جازۋشى نەمات كەلىمبەتوۆ, ءانشى جامال وماروۆا, عالىمدار ۋسماديار ماحانوۆ, دوسىم سۇلەەۆ, بوكسشى نۇرجان سمانوۆ, تاعى باسقا قازاققا تانىمال ازاماتتار بەردىقوجا باتىر ۇرپاعى بولىپ سانالادى.
زادى, شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر تۋرالى, ونىڭ ءومىر سۇرگەن ورتاسى, ەرلىك ىستەرى ءباسپاسوز بەتتەرىندە تام-تۇمداپ ايتىلىپ جۇرگەنمەن, قالىڭ بۇقارا اراسىنا ءالى دە بولسا كەڭىنەن تاراي قويماعان. دەمەك, باتىردى ۇلىقتاۋ مەن دارىپتەۋ ءىسى بولاشاقتا دا ءوزىنىڭ جالعاسىن تابۋى كەرەك سەكىلدى.
عالىمدار بەردىقوجا باتىر شامامەن 1708 جىلى تاشكەنت, شىرشىق ماڭىندا دۇنيەگە كەلىپ, 1786 جىلى قارقارالى توڭىرەگىندە قازا تاپتى دەگەن دەرەكتى العا تارتادى. بۇعان نەگىز رەتىندە باتىر مولاسىنىڭ قارقارالى جەرىندە, كوكشەتاۋ مەن دۋانا تاۋلارى اراسىندا, داعاندەلى وزەنىنىڭ بويىنداعى بيىك توبەنىڭ باسىندا تۇرعاندىعىن دالەل رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى. بەردىقوجا باتىردىڭ قازاق-جوڭعار سوعىسىنا قاتىسۋى XVIII عاسىردىڭ 20-50-ءشى جىلدارى ەكەن. 1723-1727 جىلدارى جوڭعار قونتايشىسى سەۆان رابداننىڭ 100 مىڭ ادامدىق قالىڭ قولى قازاق جەرىنە قايتادان جويقىن شابۋىلىن باستاپ, دالامىزدى قانعا بوكتىرگەن «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» كەزەڭىندە:
«تاۋىنىڭ ارقار دەگەن اتى قۇلجا,
جىگىتتەر, اتقا تۇيە تەگىن ولجا.
«حان ابىلاي اتتاندى» دەگەندى ەستىپ,
كەلىپتى شانىشقىلىدان بەردىقوجا», – دەپ اتاقتى ءماشھۇر ءجۇسىپ جىرلاعانداي, بەردىقوجانىڭ قول باستاپ تاشكەنتتىڭ تۇبىنەن ارقاعا كەلۋىنىڭ سەبەبى وسىندا بولسا كەرەك. تاريحتا 1726 جىلى قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارى, بيلەرى مەن باتىرلارىنىڭ كۇلتوبەنىڭ باسىندا باس قوسىپ, جوڭعارلارعا قارسى سوعىسۋعا ءسوز بايلاسقانى دا بەلگىلى. ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىنىڭ باسىن قوسقان بۇل جيىندا تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي كەمەڭگەرلىكتەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ, اسا ۇلكەن قايراتكەرلىك تانىتقان. ءسويتىپ, تىزە قوسقان ءۇش ءجۇزدىڭ اسكەرلەرى بۇلانتى-بىلەۋتى وزەندەرى ارالىعىنداعى شايقاستا جوڭعار جاساعىنا ويسىراتا سوققى بەرگەنى. مىنە, وسى جانە بۇدان كەيىنگى قاندى قاقتىعىستاردا حان ابىلايدىڭ قاسىندا قابانباي, بوگەنباي, ناۋرىزبايلارمەن قاتار, بەردىقوجا دا قول باستاپ, ەل مەن جەردى اتا جاۋدان تازارتۋعا ەرەن ۇلەس قوسقان.
باتىر ۇرپاقتارى, قازاق تاريحىنا جاناشىر ازاماتتار تىزە قوسىپ, باس بىرىكتىرىپ, قارقارالى اۋدانىنداعى تەمىرشى اۋىلىنان ءبىر كوش جەردە تۇرعان بەيىتتى جاڭعىرتىپ, جاڭادان كۇمبەزدى مازار تۇرعىزدى. مۇنداي يگى ءھام ساۋاپتى شاراعا وبلىس باسشىسى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆتىڭ ءوزى قاتىسىپ, باتىردىڭ رەسەي مەن قىتايدان, وزبەكستاننان جانە دە قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ۇرپاقتارىنا قابىل بولسىن ايتتى. باتىر باسىنا ونشاقتى كيىز ءۇي تىگىلىپ, مال سويىلىپ, اس بەرىلدى. قۇران قاتىم ءتۇسىرىلىپ, ەل مەن جەر ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن ەسىل ەردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىلدى.
سۇلەيمەن مامەت,
قايرات ءابىلدينوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى,
قارقارالى اۋدانى
بەردىقوجا باتىر كەلبەتىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ
سەميپالاتينسك وبلىسى كارتاسى
(حىح ع. ەكىنشى جارتىسى, مۇراعات)
ي.گ.اندرەەۆ – توپوگراف
