شۇكىر شاحايدىڭ ونەرناماسىن تىلگە تيەك ەتە وتىرا, قازاق فوتوجۋرناليستيكاسى توڭىرەگىندە بىرەر ءسوز
پاي-پاي, شىركىن!..
قاس-قاعىم ءسات!
شۇكىر ونەرناماسىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, ەگجەي-تەگجەيلى تالداماستان بۇرىن فوتو-ونەرىنىڭ بىزدەگى اياق الىسى, قانات جايۋى مەن دامۋى باعىتىندا از-كەم توقتالا كەتكەن ءجون.
ءا دەگەننەن باسىن اشىپ ايتار جايت – قازاق فوتوجۋرناليستيكاسىنا قاي كەزدە دە جەتكىلىكتى دارەجەدە ءمان بەرىلىپ, نازار اۋدارىلعان ەمەس. قىزىل يمپەريا ۇستەمدىك قۇرعان سۇرقيا داۋىردە وگەي بالانىڭ كەبىن كيگەن قازاق فوتوجۋرناليستيكاسى, جانكەشتى ەڭبەكتەرىمەن تاماشا ونەردىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ كەلە جاتسا دا, ءالى دە كوزدەن قاقاس قالىپ وتىر.
ءار نارسەنىڭ قاينار كوزى, باستاۋ بۇلاعى بولادى. بۇل – زاڭدىلىق. فوتونىڭ تاريحى تىم ارىدە, تىم تەرەڭدە. و جاعىن عالىم-زەرتتەۋشىلەردىڭ (ەگەر تۋرا وسى سالامەن تۇبەگەيلى اينالىسىپ جۇرگەندەر بار بولسا) ۇلەسىنە قالدىرا تۇرىپ, وتكەن عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىنەن كوش تارتار فوتوتىلشىلەر تۋراسىندا از-كەم تىلگە تيەك ەتۋ – اسىل پارىز. بۇل جەردە ءبىز گازەتتەر مەن جۋرنالداردا جاريالانعان فوتوتۋىندىلار توڭىرەگىندە اڭگىمە وربىتپەك نيەتتەمىز. ارينە, مەرزىمدى باسىلىمدار بەتتەرىنە بەرىلگەن و كەزدەگى فوتوسۋرەتتەردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن. سويتسە دە, رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالداردا فوتولاردىڭ جاريالانۋى ەلەڭ ەتكىزەر قۇبىلىس سانالعانى ءمالىم. العاشقى كەزدە رەسپۋبليكالىق «ەڭبەكشى قازاق» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنىڭ ءوزى سۋرەتتى تام-تۇم جاريالاعانىن ونىڭ سارعىش تارتقان تىگىندىلەرىنەن بايقاۋ قيىن ەمەس. كەلە-كەلە باسىلىمدار ءارتۇرلى تاقىرىپتاردا تۇسىرىلگەن فوتولاردى تۇراقتى بەرە باستايدى. سۋرەتكە ءتۇسىرۋ ونەرىمەن اينالىسۋشىلار قاتارىنىڭ دا جىل وتكەن سايىن جاڭا ەسىمدەرمەن تولىعا تۇسكەنىن كورەمىز. ورايلى تۇستا قاداپ ايتارىمىز – قولىنا فوتواپپارات ۇستاعانداردىڭ ءبارى بىردەي ءفوتوتىلشى قاتارىنا جاتپايدى. ايتپەسە, فوتوسالونداردا, فوتوگرافيا شەبەرحانالارىندا, تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ ۇيلەرىندە جۇمىس ىستەيتىن سۋرەتشىلەر كوپ قوي.
ناعىز كاسىبي قازاق فوتوجۋرناليستەرىنىڭ كوشىن باستاعان بەك تىلەكمەتوۆ, رىسقالي دۇيسەنعاليەۆ, قايرات مۇستافين, جۇنىسبەك پايىزوۆ, نۇرعوجا جۇبانوۆ سەكىلدى تانىمال تارلانداردىڭ وكشەسىن باسا باسپاسوز بەتتەرىندە سۋرەتتەرى ۇزدىكسىز جاريالانعان سيەز باسىبەكوۆ, سايلاۋ پەرنەباي ۇلى, دەندەرباي ەگىزوۆ, الاشىباي ەسماعانبەتوۆ, راحىمباي حاناليەۆ, نۇرمانبەت قيزاتوۆ, مەلس ەلەۋسىزوۆ, سوۆەتبەك ماعزۇموۆ سۋرەتكە ءتۇسىرۋ كاسىبىن تاقىرىپ جاعىنان دا, جانر جاعىنان دا جان-جاقتى بايىتىپ, تۇبەگەيلى قالىپتاستىرىپ قانا قويماي, ونى شىنايى فوتو ونەرى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرگەنىن ءاردايىم قۇرمەتپەن, ءارى ماقتانىشپەن ايتۋىمىز كەرەك. ولار قازاق فوتوجۋرناليستيكاسىنىڭ جانرلىق سيپاتىن دا, مازمۇنى مەن ساپاسىن دا مۇمكىندىگىنشە كوتەردى. ءوز ىستەرىنىڭ مايتالمان شەبەرلەرىنىڭ جۇلدىزدى شىعارمالارىن قۇرايتىن جوعارىدا اتى اتالعان فوتوتىلشىلەردىڭ قىراعى وبەكتيۆىنە ىلىنگەن تۋىندىلاردىڭ تاقىرىپ اۋقىمى اسا كەڭ. العاشقى لەكتەگى تارلاندارىمىز, ءتىپتى, جەكە-جەكە تاقىرىپتارعا تۇسىرۋگە بەيىمدەلدى. دۇيسەنعاليەۆ ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ پورترەتتەرىن, پايىزوۆ عىلىمي لابوراتوريالار تىنىسىن, ەگىزوۆ تەك تازا سپورتتى, پەرنەباي ۇلى تابيعات تىلسىمىن بەينەلەۋگە ماشىقتانعان. ويتكەنى, دارا تاقىرىپتاردى يگەرۋدىڭ ءوز تەحنيكاسى, ءوز قۇپياسى بار. جىلدامدىقتى, ءدىرىل مەن قيمىلدى قامتۋ وڭاي ەمەس. قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ كەلبەتىنەن باستاپ, سۇلۋ تابيعات ساياسىنىڭ عاجايىپ اسەمدىگى كەسكىندەلگەن فوتوەتيۋدكە دەيىن ۋاقىت ءلۇپىلى, زامان لەبى اپ-انىق سەزىلەدى. بۇل كۇندە تاريح پاراعىنىڭ جارقىن كورىنىسىندەي كوزگە ىستىق, جۇرەككە جاقىن تۋىندىلاردان ۇلان-بايتاق قازاقستاننىڭ تىرشىلىك-تىنىسىن اڭعاراسىڭ. ۇلكەن تاريحتىڭ, ەلىمىز شەجىرەسىنىڭ بۇلتارتپاس بولشەگىندەي سانالاتىن قاس-قاعىمدىق ساتتەر مەرەيىڭدى ءوسىرىپ, ەڭسەڭدى كوتەرىپ, وزگەشە كۇيگە تۇسىرەدى-اي.
اتاقتى فرانتسۋز رەجيسسەرى جان-ليۋك گودار «فوتوگرافيا – ناعىز شىندىق!» دەسە, قاس-قاعىم ءساتتىڭ حاس شەبەرى ۆاسيلي پەسكوۆ «وتكەندى سول كۇيىندە ەلەستەتە الاتىن ونەردىڭ ۇلكەنى – فوتو» دەگەن ەدى عوي. ال بۇكىل عۇمىرىن زىر جۇگىرىپ فوتو تۇسىرۋگە ارناعان, ورتا ازيانى تالماي شارلاعان بەلگىلى فوتوزەرگەر گەورگي زەلما ءوز كاسىبىن «بوياماسىز ءومىردىڭ اقيقاتىنا» تەڭەيدى.
ءبىر يىقتارىن فوتو-قورجىندارى سالبىراتا قيسايتقان اعالارىنىڭ ءىزىن قۋعان فوتوجۋرناليستەر كەرۋەنى ەشقاشان سەلدىرەگەن جوق. قۋانىشتىسى دا, مىنە وسى! ەلەكترونيكا مەن كومپيۋتەر ءداۋىرى فوتو ونەرىن اينىماس سەرىك ەتكەن كەيىنگى لەككە مۇلدەم جاڭاشا تالاپ قويۋمەن قاتار, سۋرەتكە ءتۇسىرۋدىڭ نەبىر قۇپياسى مەن جۇمباعىن ەركىن مەڭگەرۋ جاۋاپكەرشىلىگىن جۇكتەگەن. ءويتكەنى, ومىرىمىزگە ەتەنە ەنگەن وزىق تەحنولوگيا گازەت-جۋرنالداردى بەزەندىرىپ, پوليگرافيالىق بيىك تالاپتار ۇدەسىنەن كورىنۋگە ۇمتىلدىرعانى بارشاعا ايان. بۇل رەتتە فوتوجۋرناليستكە ۋاقىتپەن جارىسۋعا تۋرا كەلەدى. وسى وراسان ءوزگەرىستەردىڭ الدىن وراي كەلگەن كەيىنگى بۋىننىڭ ءوزى بۇل كۇندە جاڭا بەلەستەرگە كوتەرىلىپ وتىرعانى ارقيلى ويعا شومدىرادى.
فوتوجۋرناليستەر بەرسىنبەك ءسارسەنوۆ, شۇكىر شاحاي, زەينەل ءۇيسىنباەۆ, بولات وتارباەۆ, اسىلحان ءابدىرايىم ۇلى, ورىنباي بالمۇرات, ەرلان وماروۆ, ءجۇسىپ ەرعاليەۆ الدىڭعى تولقىن اعالارىنا ەلىكتەپ, سۋرەت ءتۇسىرۋدىڭ قىرى مەن سىرىن يگەرۋمەن بىرگە, وزدەرىنىڭ تۋىندىلارىن كومپيۋتەردە وڭدەپ, وزدەرى رەتۋش جاساپ, وزدەرى كومپيۋتەر ارقىلى جۇرگەن جەرلەرىنىڭ الىس-جاقىنىنا قاراماستان سول زاماتىندا بەت قاتتالىپ جاتقان تسەحقا جىبەرە الاتىن مۇمكىندىكتى مەڭگەرىپ وتىر. قولدارىنا ۇستاعان اپپاراتتارى دا ەرتەدەگى «سمەنا», بەرتىندەگى «زەنيت», كەشەگى «نيكون» ەمەس, كوپ وپەراتسيالى ساندىق جۇيەلى الەمدىك ەڭ وزىق تۇرپاتتاعى فوتواپپاراتتار. دەمەك, قانداي جاعدايدا, قانداي اۋا رايىندا, قانداي جەردە بولسىن تۇسىرگەن سۋرەتىڭنىڭ ساپاسى وتە جوعارى دەگەن ءسوز. جانە ءبىر ەرەكشە ايتارلىعى, تۇسىرگەن ءتۇرلى-ءتۇستى فوتولاردى بوياۋسىز, جاي كۇيىندە دە گازەتكە جاريالاۋعا بولادى.
فوتو ونەرىن بۇگىندە بيىك دەڭگەيگە كوتەرگەن ناعىز شەبەرلەردىڭ ءبىرى – جۋرناليست شۇكىر شاحاي. سۇيىكتى كاسىبىنە ادال, ءوز ىسىنە بار ىنتا-جىگەرىمەن قۇلاعان تانىمال ءفوتوتىلشىنىڭ رەسپۋبليكامىزدا اياعى تيمەگەن جەرى جوقتىڭ قاسى. تۋعان ەلىنىڭ قيىر-شيىرىن تالماي شارلاعان شۇكىردىڭ فوتووبەكتيۆىنە ىلىنبەگەنى دە شامالى. ول تۇسىرگەن سان الۋان تاقىرىپتاعى تۋىندىلارمەن تانىسقان كەز كەلگەن جاننىڭ كوز الدىنا كەڭ-بايتاق قازاقستاننىڭ شەجىرەسى فوتو ديدارىندا ەلەستەرى ءسوزسىز.
جوعارىدا مەڭزەگەندەي, بىزدە فوتوجۋرناليستەردىڭ شىعارماشىلىق الەمىنە بايىپپەن ءۇڭىلىپ, ولاردىڭ وبەكتيۆپەن جازعان تۋىندىلارىنا زەر سالىپ, ارنايى تالداپ-تەكسەرۋ جاعى جەتىسپەيدى. مۇنىڭ ەڭ باستى سەبەبى, ءفوتوتىلشى ەڭبەگىنە جەڭىل-جەلپى ءاتۇستى قاراۋ, ءمان بەرمەۋ. ال شىنتۋايتىنا كەلگەندە ولاردىڭ تۇسىرگەن سۋرەتتەرى قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ جازعان پولوتنولارى مەن كارتينالارىنان كەم تۇسپەيدى. كەي تۇستا سالماعى جاعىنان قولمەن سالىنعان سۋرەتتەن الدەنەشە ەسە باعالى سانالسا كەرەك. بۇعان ناقتى دايەكتەر مەن دالەلدەردى كوپتەپ كەلتىرە الامىز. وعان شۇكىر شاحاي ونەرناماسىن جان-جاقتى ءسوز ەتۋ بارىسىندا توقتالعاندى ءجون سانادىق.
سونىمەن, تاجىريبەلى فوتوجۋرناليستىڭ بارلىق فوتومۇراعاتىن تىلگە تيەك ەتپەي-اق, ەگەمەندىگىمىزدى الىپ ەل بولعان, تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاپ الەمدەگى بوستان مەملەكەتتەر ساپىنا قوسىلعان اقجارىلقاپ كۇندەردەن باستاپ سىر شەرتەتىن شۇكىر شاحاي تۋىندىلارىنىڭ ءوزى ۇلكەن تاريحي كەزەڭنىڭ ماڭگى وشپەس جىلناماسى ىسپەتتى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى قىم-قۋىت تىرشىلىكتىڭ بۇلتارتپاس شىنايى كورىنىستەرى, ءتاي-ءتاي باسقان دەربەس ەلدىڭ العاشقى ادىمدارى, الاڭدار مەن كوشە بويلارىنداعى بەي-بەرەكەت شەرۋلەر, دۇكەندەردىڭ جىلان جالاعانداي تىپ-تيپىل بوس سورەلەرى, تەلمىرىپ الاقانىن جايعان قايىرشىلار, ودان كەيىنگى ەڭسە كوتەرگەن جىلدار جاڭعىرىعى, ءوركەنيەت جولىنا ءتۇسىپ, ورگە جۇزگەن ءورىستى دە وركەندى وزگەرىستەر… ءبارى-ءبارى فوتو تىلىمەن سويلەيدى. ۇمىتىلماس وقيعالاردىڭ فوتومەن ورنەكتەلگەن لەيتموتيۆى مەن ءدراماتيزمى قىزىل ءتىن بوپ ورىلەدى. زامان ءلۇپىلىن, مەزگىل تىنىسىن اپ-انىق كورەسىڭ. تولعاۋى توقسان تىرشىلىكتىڭ كەسكىن-كەيپىن, ادامداردىڭ كوڭىل كۇيىن ناقتى كورىنىستەر ارقىلى تاعى ءبىر مارتە كوز الدىڭا ەلەستەتەسىڭ-اۋ. ەش ارتىق-اۋىس بوياۋسىز سول كۇيىندە. فوتوشەبەر قولىنان شىققان ارقيلى سۋرەتتەر وتكەن وكسىكتى جىلدار ەلەسىنەن حابار بەرگەندەي. «ءيا, وسىنداي كۇندەر بولعان. ءبارىمىز دە باستان كەشىرگەنبىز» دەيسىڭ ىشتەي كۇبىرلەپ. تاريحتى, وتكەندى تاڭبالاعان شۇكىر تۋىندىلارى, ءسوز جوق, ۋاقىت جىلجىعان سايىن قاستەرلەنە تۇسەدى. ويتكەنى, قارىشتاپ ىلگەرى ۇمتىلعان زىمىران ۋاقىت وزگەرىستەرىنىڭ قازىرگى دەمى وزگەشە. دەمەك, ءداۋىر كەرۋەنىنىڭ دوڭعالاعىن تەجەۋ مۇمكىن ەمەس. ايتكەنمەن, تاريحتىڭ قاس-قاعىم ساتتەرىن ۇستاپ قالۋ – ءفوتوجۋرناليستىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرعان ۇلكەن باقىت.
شۇكىر شاحاي – فوتوجۋرناليستيكا جانرىن بارىنشا بايىتقان قاعىلەز سۋرەتكەر. ونىڭ لابوراتورياسىنا ءجىتى ۇڭىلگەن سايىن كەنەۋسىز قازىناعا تاپ بولاسىڭ. فوتوپورترەت, فوتووچەرك, فوتوەتيۋد, فوتونوۆەللا, فوتورەپورتاج, ءفوتوازىل… ءار تۋىندىسى, ءار فوتوسى كەسەك-كەسەك دۇنيە, شىعارماشىلىق ىزدەنىس جەمىسى. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان باستاپ, رەسپۋبليكامىزعا ەسىمدەرى بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ پورترەتتەرى فوتوجۋرناليست شىعارماسىنىڭ التىن ارقاۋىن قۇرايدى. تۇلعالار بەينەلەرىنىڭ قاي-قايسىسى دا البومدىق, وتكرىتكالىق جيىنتىقتاردان, بەزەندىرۋ نىشاندارى رەتىندە تۇسىرىلگەن قوسىمشا يلليۋستراتسيادان گورى, ءوز الدىنا جەكە-جەكە كوركەم دە كەسەك پورترەتتەر گالەرەياسىن تۇزەتىن ەڭبەكتەر ساناتىنا جاتادى. ولاردى تۇسىرگەن كەزدە اۆتور كانىگى فوتوشەبەرگە ءتان ۇشقىرلىق پەن فانتازياسىن ۇنەمى ءساتتى توعىستىرا ۇيلەستىرۋمەن قوسا, بەلگىلى نىساندى قامتۋ نۇكتەسىن ءدال تابادى. وبرازدىڭ كوركەمدىك شەشىمىن ايشىقتاي تۇسەتىن, سول بەينەنىڭ بارىنشا بەدەرلەنە ءتۇسۋى ءۇشىن نەگىزگى فوندا قامتىلار دەتالدارعا شۇكىر ايرىقشا ءمان بەرەدى. ياعني, فوتو ونەرىنە قاجەتتى كومپوزيتسيالىق جيناقتاۋ ءتاسىلى مەن جارىقتى ۇتىمدى پايدالانا بىلەدى.
وسى ورايدا ەلباسى تۇلعاسى سومدالعان ءارتۇرلى مەزەتتەردەگى فوتولارعا دەن قويا جانار جۇگىرتىپ كورىڭىز. تاريحي كەزەڭدەردىڭ قاس-قاعىم ساتتەرى – ايتۋلى وقيعالاردىڭ قايتالانباس كورىنىستەرى. ەلباسىنىڭ انت بەرۋ ءساتى, پارلامەنت تىنىسى, دەپۋتاتتار دوداسى, قازاقستاننىڭ رامىزدەرىن قابىلداۋ كەزى, ءتول ۆاليۋتامىز – تەڭگەنىڭ دۇنيەگە كەلۋى ءتارىزدى عاجايىپ تولعانىستار مەن كوڭىل كۇي سەزىمدەرىن تاسقىنداتقان وقيعالاردى بەينەلەگەن سۋرەتتەرى ەلىمىز شەجىرەسىنە قوسىلعان ولمەس تۋىندىلار ەكەنى داۋسىز.
ايگىلى اكادەميكتەر سالىق زيمانوۆ, سۇلتان سارتاەۆ, حالىق قاھارماندارى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, قاسىم قايسەنوۆ, تۇڭعىش قازاق ۇشقىش-عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆ, داڭقتى كوك سۇڭقارلارى ءارى اتتاستار تالعات بيگەلدينوۆ پەن تالعات مۇساباەۆتىڭ ءار جىلدارى تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرى ۇلى تۇلعالاردىڭ ونەگەلى ءومىر جولدارىنان سىر وربىتەدى.
سونداي-اق, شۇكىر شاحاي ونەرناماسىنان اتاقتى اقىن-جازۋشىلاردىڭ, كيەلى قازاق ساحناسىنىڭ بۇگىنگى كوريفەيلەرىنىڭ پورترەتتەرىن دە مولىنان كەزدەستىرەسىڭ. بۇل رەتتە قالامگەرلەر شەرحان مۇرتازا, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, مۇحتار ماعاۋين, ءابىش كەكىلباەۆ, مۇحتار شاحانوۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ, ساحنا ساڭلاقتارى روزا باعلانوۆا, ەرمەك سەركەباەۆ, بيبىگۇل تولەگەنوۆانىڭ توسىننان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرى نازار اۋدارارلىق. بىردە انفاس, بىردە پروفيل ۇلگىسىندە وبەكتيۆكە ىلىنگەن فوتوتۋىندىلاردىڭ ءوز ايتارى بار. تەك, فوتو ءتىلىن جان دۇنيەڭمەن تۇسىنە, ۇعا ءبىل.
فوتوجۋرناليست اينالا-توڭىرەگىندەگى قۇبىلىستاردى قاز-قالپىندا «شىرتىلداتىپ» كوشىرە سالاتىن تۇرمىستىق فوتوگراف ەمەس. كاسىبي قولتاڭبانى تانۋ دا, اجىراتۋ دا وپ-وڭاي. ونى ناعىز شەبەردىڭ وي كوزىنە شالىنعان كەز كەلگەن قاس-قاعىمدىق ساتتەردىڭ ءوزى-اق ايعايلاپ ايتىپ تۇرسا كەرەك. شەبەرلىك سىرى, مىنە, وسىندا. وعان ايعاق – ءبىز ءبارىن تىزبەلەپ, تالداپ, سارالاپ كورسەتپەگەن جۇلدىزدار ومىرىنەن تاڭبالاعان ءبىراز دۇنيەلەر – سىرلى سۋرەتتەر. ال ولار ونداپ ەمەس, جۇزدەپ سانالادى.
شۇكىر شاحايدىڭ «قاس-قاعىم ءسات!» فوتوالبومىندا قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ءبىرتۋار تۇلعالار – ىعايلار مەن سىعايلار تولىپ جاتىر. الاش ارداقتىلارىنىڭ بەينەسىنە ءاردايىم ونەر تالابى تۇرعىسىنان جانار جۇگىرتەيىك دەمەكپىن. سوندا عانا ءبىز فوتوجۋرناليست ەڭبەگىن تاني دا, باعالاي دا بىلەمىز.
شۇكىر شاحاي شىعارماشىلىعىندا شىرايلى تۋىندىلاردىڭ دەنىن تابيعات تاماشالارى قۇرايدى. بۇل جەردە ونىڭ وبەكتيۆىنە ىلىنگەن تۋعان ەلىمىزدىڭ اسەم, كورىكتى, سۇلۋ سايالارى جونىندەگى فوتوەتيۋدتەرىنىڭ وزىنەن-اق جەكە-جەكە البوم-كىتاپتار شىعارۋعا بولاتىنىن ايتار ەك. ول – كەلەشەكتىڭ ەنشىسىندە. تاجىريبەلى فوتوجۋرناليست ماڭايىنا, اينالاسىنا ۇنەمى وي كوزىمەن قارايدى. ادام مەن تابيعاتتى بولشەكتەمەي, ءبىر-بىرىنەن اجىراتپاي تەك ۇتىمدى مەزەتتە نىسانا وبەكتىسى رەتىندە قامتىپ قالۋعا ۇمتىلادى. كوپ جاعدايدا ول ىزدەنىسى ءساتتى شىعىپ جاتادى. ونەر ادامىنا قاجەتى دە وسى ەمەس پە.
بۇگىننىڭ ەرتەڭگە جالعاسار, ەرتەڭنەن تاريح ەنشىسىنە اينالار ءداۋىر شەجىرەسىن وبەكتيۆپەن جازىپ جۇرگەن فوتوجۋرناليست اعايىنداردىڭ ەڭبەگى قاي كەزدە دە, قاي زاماندا دا ءوز ماڭىزىن جويمايدى. وعان دالەل 2005 جىلى جارىق كورگەن الەكساندر ليۋدۆيگوۆيچ كۋننىڭ «تۇركىستان البومى» دەپ اتالاتىن كىتابى. ايرىقشا فورماتتا, وتە ساپالى قاعازعا باسىلعان اسا قۇندى كىتاپقا فوتوسۋرەتشى ن.نەحوروشەۆ تۇسىرگەن تاڭداۋلى فوتوسۋرەتتەر بەرىلگەن. بۇدان 135-140 جىل بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن تۋىندىلاردىڭ دەرەگى دە, سول كەزەڭنىڭ سىر-سيپاتىن جەتكىزەر بايانى دا ولشەۋسىز زور.
مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن دۇنيەگە كەلگەن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ارقىلى بۇگىندە قالىڭ جۇرتشىلىق تالاي-تالاي رۋحاني قازىنالارمەن قايتا قاۋىشۋدا. سونىڭ ءبىرى «تۇركىستان البومى» دەگەن اتپەن 1871-1872 جىلدارى دايىندالعان ۇلكەن ەڭبەكتىڭ قايتا جارىققا شىعۋى دەسەك, بۇل فوتوالبومدى حالقىمىزدىڭ تاريحىنان, سالت-داستۇرىنەن سىر شەرتەتىن شەجىرە دەۋگە ابدەن لايىق.
وسىنداي ىرگەلى ەڭبەكتىڭ قاتارىندا RAUAN باسپا كورپوراتسياسى 2005 جىلى شىعارعان «قازاقستان» دەپ اتالاتىن ءۇش تومدىق ۇلكەن فوتوالبومدى اتار ەدىك. ءۇش كەزەڭگە ىرىكتەلىپ توپتاستىرىلعان بۇل تۋىندىنىڭ ءبىرىنشى كىتابىنا ءتوڭكەرىسكە دەيىنگى قازاق حالقىنىڭ باسىنان كەشكەنى, ءحىح عاسىرداعى احۋالى, تۇرمىس-تاۋقىمەتى, بەلگىلى تۇلعالاردىڭ وتە سيرەك فوتولارى مەن ەتنوگرافيالىق جادىگەرلەرى بەرىلسە, كەلەسى كىتاپتارىنان وتكەن عاسىردىڭ اقيقات شىندىعى مەن جاڭا عاسىردىڭ العاشقى جىلدارىنىڭ فوتوشەجىرەسىن تاماشالايسىز. جۇزدەن استام سۋرەت! تۋعان ەلىمىزدىڭ قيلى-قيلى تاعدىرىنىڭ ناقتى كۋاسى. باعا جەتپەس بەينەلەر. تاريح كەرۋەنىنىڭ ۇمىتىلماس, وشپەس, ولمەس قاس-قاعىم مەزەتتەرى.
فوتوجۋرناليستيكانىڭ العاشقى ۇشقىنى سانالاتىن جوعارىدا كەلتىرگەن كىتاپتارداعى سۋرەتتەرگە كوز سۇزگەن سايىن, ويىمىز دا سان تاراپتى شارلاعان. كىم ءبىلسىن, بۇگىنگى تانىمال فوتوسۋرەتشىلەردىڭ ءوزىمىز تاماشالاپ, تامسانىپ جۇرگەن فوتوتۋىندىلارى جىلدار وتە, عاسىرلار وتە تاريحتىڭ باعا جەتپەس مۇراسىنا اينالۋى مۇمكىن-اۋ. ابدەن مۇمكىن! ەندەشە, ءار فوتورەپورتەردىڭ ەڭبەگىنە سالعىرت, نەمقۇرايلى قاراماعانىمىز ابزال. ءومىر ساباقتارى بىزگە وسىنى ءاردايىم ەسكەرتەتىندەي. ۇكىمەتىمىزدەن باستاپ, جاۋاپتى مەكەمەلەر, اسىرەسە, فوتو دەرەكتەر مەن ماڭىزدى فوتولاردى ساقتاپ قالۋدى تىكەلەي مىندەتى ەسەپتەيتىن مۇراعاتتار قىزمەتكەرلەرىنىڭ سەرگەك بولعانى ءجون. ءبىراز فوتوتىلشىلەردىڭ جەكە ارحيۆتەرىن, اسىلعا پارا-پار ميلليونداعان كادردى قۇرايتىن نەگاتيۆتەرىن تۇگەندەپ, ءتىزىپ, قاداعالاپ جۇرگەن مامانداردى كورگەن ەمەسپىز. وسى رەتتە ايرىقشا قاداپ ايتار جاي – بەلگىلى فوتوجۋرناليستەردىڭ قولدارىنداعى كەلەشەك ءۇشىن قۇنى ولشەۋسىز نەگاتيۆتەردى مەملەكەت ەسەبىنە ساتىپ الۋ كەرەك. وسىناۋ تولعاقتى ماسەلە توڭىرەگىندە كەزىندە «قازاق ادەبيەتى», «جاس الاش» گازەتتەرىنىڭ دابىلداتقانى ەستە. فوتوجۋرناليستەر ر.دۇيسەنعاليەۆ, س.پەرنەباي ۇلى, س.باسىبەكوۆ ت.ب. ەڭبەكتەرىنەن ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ايىرىلىپ قالماۋ جونىندە ەسكەرتىلگەن. بىزدىكى دە اڭگىمە ىڭعايىنا وراي ايتىپ جاتقان قۇلاققاعىس تا.
حالقىمىز «جۇرگەن اياققا جورگەم ىلىگەر» دەگەندى ۇلكەن ءومىر تاجىريبەسىنەن تۇيىندەگەن بولار. شۇكىر فوتولارىنىڭ دەنى جول ۇستىندە, ءىسساپارلار كەزىندە دۇنيەگە كەلگەن. قارشادايىنان ىنتىق ماماندىعى ساناعان, قازىر دە سۇيىكتى كاسىبىنە اينالعان ىسىنە مەيلىنشە تازا. ايتپاقشى, اۋەلدە ونىڭ وسى باعىتتاعى «جولى بولماي», ويى ورىندالماعانداي كەپتى باستان وتكىزگەن-ءدى. كولبيننىڭ كەزەڭىنە ءدوپ كەلگەن بوزىم جىگىت ماقتاارال اۋدانىنداعى اسىقاتا كەنتىندەگى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن سوڭ, ءۇش جىل قاتارىنان قازمۋ-ءدىڭ جۋرفاگىنا تۇياعىن ىلىندىرە الماي-اق قويادى. ءويتىپ-ءبۇيتىپ «پروتسەنت» ىزدەگەن, وڭتۇستىكتىڭ قازاعىن «تۇگەندەگەن» كولبينشىلەر جۋرفاكقا جولاتپايدى. تەمىرقازىق ماقساتىنان اينىماعان شۇكىر امالسىزدان الماتى جەڭىل ونەركاسىپ تەحنيكۋمىنا ءتۇسىپ, فوتوتەحنيكا فاكۋلتەتىن بىتىرەدى.
سودان كەيىنگى ءومىر سوقپاعى ونەر سۇرلەۋىنە ۇلاسقان. اۋەلدە اۋداندىق گازەتتە فوتوتىلشىلىك الىپپەسىن ۇيرەنگەن ول رەسپۋبليكالىق «ۇلان», «حالىق كەڭەسى», «جاس الاش», «تۇركىستان» گازەتتەرىندە ۇلكەن مەكتەپتەن ءوتتى. فوتو ونەرىنىڭ نەبىر قۇپيالارىن مەڭگەرگەن, مول تاجىريبە جيناقتاعان شۇكىر شاحاي قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قارا شاڭىراعى «ەگەمەن قازاقستاندا» ءبىراز تەر توكتى. قاتار ءجۇرىپ, اعالى-ىنىلىدەي قويان-قولتىق ەڭبەك ەتتىك. تالاي ىسساپارلارعا بىرگە شىقتىق. بەدەلدى باسىلىمنىڭ كيەلى كورىگىندە شىڭدالىپ, ەل ارالادى, جەر كوردى, ادامداردى تانىدى. تالاي تاعدىرلارمەن جۇزدەستى, كەلەشەك كەيىپكەرلەرىمەن قاۋىشتى. ءتاي-ءتاي باسقان تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءومىربايانى بوپ ورىلەر وراسان وقيعالاردىڭ قاس-قاعىمدىق ۇمىتىلماس ساتتەرىن قىراعى جانارىنان قالت جىبەرمەي بەينەلەدى. ىزدەنىس جەمىسسىز دە ەمەس. «سۋرەتتى تۇسىرگەن شۇكىر شاحاي…» دەيتىن جالعىز اۋىز تىركەستى قازىر جالپاق قازاقستان بىلەدى. كەزىندە تەحنيكۋم تابالدىرىعىن اۋپىرىمدەپ زورعا اتتاعان كوكورىم وسكىن ەكى بىردەي جوعارى وقۋ ورنىن – قازاق-تۇرىك جانە زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعان. «قازاقستان», «تۇركىستان», «روزا رىمباەۆا», «قاسىم قايسەنوۆ», «ماقتاارال», «جەر جانناتى – جەتىساي», «استانا», «شەجىرەلى شاردارا», «قازاقتىڭ كيىز ءۇيى», «ەلباسى مارتەبەسى – ەل مارتەبەسى», «ەگەمەندىك ايناسى», «قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆ», «استانا قازاقستاننىڭ جۇرەگى» ت.ب. جيىرماعا جۋىق فوتوالبوم كىتاپتارىنىڭ اۆتورى. بىرنەشە حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق شىعارماشىلىق كورمەلەرىن ۇيىمداستىردى.
تالاي كورمەلەردىڭ جەڭىمپازى, جۋرناليستيكاداعى زور ەڭبەگى ءتۇرلى سىيلىقتارعا يە بولعان, تاۋەلسىزدىكتىڭ 10 جانە 20 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك مەدەلدارمەن ماراپاتتالعان.
شىعارماشىلىق بەلەستىڭ قياسىنا كوتەرىلگەن ءفوتوجۋرناليستىڭ ونەرناماسىنا جانار توقتاتقان اركىم-اق تالعامپاز دا, تاجىريبەلى شەبەردىڭ قيالعا باي دارا قولتاڭباسىن ايقىن اڭعارار ەدى. رەسپۋبليكا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ جەكە ءفوتوتىلشىسى بولىپ قىزمەت ىستەيتىن شۇكىر شاحايدىڭ «تاۋەلسىزدىك: قاس-قاعىم ءسات» تاڭدامالى فوتو-كىتابى ازات ەلىمىزدىڭ شىنايى شەجىرەسى ىسپەتتى. 500 فوتو – قىرۋار دۇنيە!
ءيا, تاريحتىڭ ءوزى قاس-قاعىم ساتتەردەن قۇرالسا كەرەك. ال سول تۋىندىلارعا كوز سۇزگەن سايىن «شىركىن, ءومىر قانداي عاجاپ!» دەي بەرەسىڭ ىشتەي...
جانات ەلشىبەك,
حالىقارالىق «الاش»
سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
كۇن قۇرىق بويى كوتەرىلدى...
«سق» – «ەگەمەننىڭ» رەداكتورلارى
قازاق فوتوجۋرناليستەرى – ءبىر بولمەدە
