«جاسىل» ەكونوميكا جولىندا

ادامزاتقا تاڭىردەن بەرىلگەن تابيعات قورى قادىرىنە جەتىپ, قىزعىشتاي قورىعاندا عانا باياندى باق بولماق. قاي كەزەڭدە نەمەسە قاي تۇرمىستا بولماسىن ۇنەمدەۋ, ىسىراپ ەتپەۋ بەرەكە باستاۋى سانالادى. بۇل رەتتە ەل بايلىعىن ەسەلەيمىز دەسەك, ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتىمىزدىڭ تابيعي رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانىپ, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە ءمان بەرۋىمىز قاجەت. سوندىقتان دا, ەلباسىنىڭ باستى نازارىنداعى ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋ جولىنداعى يگى شارالاردىڭ ءبىر باعىتى «جاسىل» ەكونوميكانى جولعا قويۋ بولىپ تابىلادى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن, ياعني 2013 جىلى مەملەكەت باس­شىسىنىڭ جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكو­نوميكاعا» كوشۋى جونىندەگى تۇ­جىرىمداماسى بەكىتىلگەن بولاتىن. وسى لەپپەن ارتىنشا وسىناۋ تۇجىرىمدامانى جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭدەرى ايقىن بولدى. بۇگىنگى تاڭدا ونىڭ العاشقى كە­زەڭىندە (2013-2020 جج) ساتىلاپ قادام باسىپ كەلەمىز. بۇل باستاما ەلباسىنىڭ ءدۇيىم جۇرتقا جول تارتقان كەزەكتى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: قالىپتاسقان مەم­لەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا كورىنىس تاپقان بولاتىن. ەلدىڭ «جاسىل» دامۋ جولىنا كوشۋىنە نەگىزدەلگەن ەكونوميكانىڭ ورنىقتى ءارى ءتيىمدى مودەلىن قۇرۋدىڭ ناقتى باعدارىن بەلگىلەپ بەرگەن ستراتەگيادا «جا­سىل ەكونوميكا» حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جوعارى بولاتىن, قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاقتىڭ مۇددەسىندە جانە ەلدىڭ قابىلداعان حالىقارالىق ەكولوگيالىق مىندەتتەمەلەرىنە, ءححى عاسىرعا ارنالعان كۇن ءتار­تىبىنە سايكەس تابيعي رەسۋرستار ۇقىپتى ءارى ۇتىمدى پايدالانىلاتىن ەكونوميكا رەتىندە اي­قىندالادى. جالپى العاندا, جاسىل ەكونوميكاعا اۋىسۋ اياسىندا قورلاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, قازاقستاندىق ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ بولجانادى. اتالعان تۇجىرىمدامادا ايتىلعان­داي, ەسەپتەۋلەر بويىنشا, 2050 جىلعا قاراي «جاسىل ەكونوميكا» شەڭبەرىندەگى جاڭارتۋلار ءىجو-ءنى 3 پايىزعا قوسىمشا ۇلعايتىپ, 500 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, ونەركاسىپ پەن قىزمەت كورسەتۋلەردىڭ جاڭا سالالارىن قالىپتاستىرۋعا, حالىق ءۇشىن ساپالى ءومىر ءسۇرۋ ستاندارتتارىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تۇتاستاي العاندا, «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ ءۇشىن قاجەتتى ينۆەستيتسيالار كولەمى جىل سايىن ءىجو-ءنىڭ شامامەن 1%-ىن قۇرايدى, بۇل جىلىنا 3-4 ميلليارد اقش دوللارىنا تەڭ. شەتەل تاجىريبەسى نە دەيدى؟ جالپى العاندا, وسى بەتبۇرىس ءبىزدىڭ ەلگە قاي جاعىنان جانە قالاي پايدا اكەلەتىنىن ءبىلۋ ءۇشىن, ارينە, شەتەل تاجىريبەسىنە ۇڭىلە كوز جىبەرۋ ماڭىزدى. بۇل ماسەلەدە تۇپتەپ كەلگەندە ۇتىلۋدان ۇتۋ­دىڭ كوپ ەكەندىگىن العاش بولىپ وڭتۇستىك كورەيا دالەلدەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. بۇل ەلدە 2011 جىلدان بەرى ەكونوميكانىڭ «جاسىل» سەكتورىن دامىتۋعا 60 ميلليارد اقش دوللارىن باعىتتاۋ جوسپارلانعان بولاتىن, وسى رەتتە 1,8 ملن. جۇمىس ورنى اشىلدى. وڭتۇستىك كورەيا بۇگىننىڭ وزىندە جىل سايىن «جاسىل» سەكتورعا ءىجو-ءنىڭ 2%-ىن ينۆەستيتسيالايدى. ۇلتتىق ستراتەگيا شەڭبەرىندە جاسىل ءوسىم تۇجىرىمداماسىن العا قويىپ وتىرعان ەلدە نەگىزىنەن ءۇش ەلەمەنتكە باستى نازار اۋدارىلادى. ولار: ونەركاسىپ, ينۆەستيتسيا جانە ەنەرگەتيكا, سونىمەن قاتار, تۇششى سۋدىڭ بالامالى كوزدەرىنە, قالدىقتاردى وڭدەيتىن تەحنولوگيالار مەن پاركتەردىڭ دامۋىنا ءمان بەرەدى. ال اقش-تا «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ باستى باعىتى رەتىندە بالامالى ەنەرگەتيكانى دامىتۋ جولعا قويىلعان. كەز كەلگەن الەمنىڭ نەعۇرلىم دامىعان ەلدەرى «جاسىل» ەكونوميكا قاعيداتتارىن ۇستانادى. اتاپ ايتساق, موڭعوليا, قىتاي سياقتى ەلدەر دە باسشىلارى جاريا ەت­كەن ءورشىل «جا­سىل ەكونوميكا» جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرۋدا. مىسالى, برازيليادا توپىراقتى كۇتىپ ۇستاۋدىڭ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن جيناۋدىڭ جانە جەتكىزۋ تىزبەگىن باسقارۋدىڭ جەتىل­دىرىلگەن جۇيەسى ەسەبىنەن اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇرگىزىلدى. نەمىستىڭ دورتمۋند قالاسى كو­مىر يندۋسترياسى ورتالىعىنان «ءۇشىنشى يندۋستريالىق توڭكەرىس» ينفراقۇرىلىمى بار جاڭا «جاسىل» سەكتور ورتالىعىنا اينالدى. اتقارىلعان اۋقىمدى ىستەر جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, دامۋدىڭ «جاسىل» جولىنا كوشۋ بارىسىندا العا قويىلعان نەگىزگى باعىتتاردىڭ ورىندالۋ دەڭگەيىن ءبىلۋ ءۇشىن, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى, «جاسىل ەكونوميكا» دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى بەكبەرگەن دۇيسەنباي ۇلىنا ساۋالدار جولداعانىمىزدا, ول كىسى ەلىمىزدىڭ «جاسىل» ەكونو­ميكاعا كوشۋى جونىندەگى تۇجى­رىمداماسىنا سايكەس, تاياۋداعى 20 جىل ىشىندە ەلىمىزدە ينفرا­قۇرىلىمدى جاڭارتۋ جانە دامىتۋ جۇرگىزىلۋى ءتيىس ەكەندىگىن قا­داپ ايتتى. وسى بويىنشا, اتالعان اكتيۆتەردىڭ جالپى كولە­مىنەن عيماراتتاردىڭ 55%-ى مەن ەلەكتر ستانسالارىنىڭ 40%-ى 2030 جىلعا قاراي جاڭادان سا­لىنادى, دەدى. سونىمەن قاتار, اۆتوكولىك پاركىنىڭ 80%-دان استامى 2030 جىلعا قاراي جاڭا بولاتىنىن اتاپ ايتتى. ەل ءۇشىن رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالاناتىن جاڭا ينفراقۇرىلىم قۇرۋدىڭ بىرەگەي مۇمكىندىگى تۋىنداپ وتىر. اتاپ ايتاتىن بولساق, 2015 جىلدان باستاپ بۇۇ دب-مەن بىرلەسكەن «تومەن كومىرتەكتى دامىتۋ ءۇشىن ورنىقتى قالالار» جوباسى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. جانە دە وتكەن جىلى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى بۇۇ دب-مەن بىرلەسىپ, ەنەرگيا تيىمدىلىگى مەن ەنەرگيا ۇنەمدەۋدى ارتتىرۋ جانە قازاقستان قالالارىن كوشەلىك جارىقتاندىرۋدىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيىنە باعالاۋ جۇرگىزۋ ماقساتىندا «ەنەرگەتيكالىق ءتيىم­­دى جارىقتاندىرۋ» باع­دار­لاماسى شەڭبەرىندە پاۆلودار وبلىسىندا 298 شاماسىندا ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن شامدار ورناتۋ بو­يىنشا ەكى قاناتقاقتى جوبا ىسكە اسىرىلعانىن جەتكىزدى. وسىلايشا, كوشەلەردى جا­رىق­تاندىرۋدى ەنەرگيا ۇنەم­دەيتىن شامدارعا اۋىستىرۋ ەلىمىزدىڭ بار­لىق قالالارىندا جۇرگىزىلىپ جاتىر. «ەنەرگيا ۇنەم­دەۋ-2020» باع­دارلاماسى شەڭبەرىندە جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بيۋد­جەتتىك ەنەرگواۋديتىن وتكىزۋدە. باعدارلامانىڭ ماقساتى ەنەرگيا تۇتىنۋدى تومەندەتۋ جانە وتىن-ەنەر­گەتيكالىق رەسۋرستاردى ءتيىمسىز پايدالانۋدى قىسقارتۋ ارقىلى ەلدىڭ ءىجو-ءنىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن تومەندەتۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ بولىپ تابىلادى, دەيدى «جاسىل ەكونوميكا» دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ب.دۇيسەنباي ۇلى. جەكەلەگەن جوبالارعا كەلەتىن بولساق, ينۆەستورلاردى ىنتالاندىرۋ ارقىلى سوڭعى ەكى جىلدا قازاقستاندا جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ نارىعىنا جەك-ءتىڭ 25 نىسانى ىسكە قوسىلعان. «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ جولىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنان «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ جونىندە كەڭەس قۇرىلعانىن ايتا كەتكەن ابزال. سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرس­تارىن باسقارۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىل­دانىپ, ول لايىقتى دەڭ­گەيدە جۇزەگە اسىرىلۋدا. جانە دە وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيiنگi تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. اعىمداعى جىلى 28 ءساۋىر­دە پرەزيدەنت «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭ­نامالىق اكتىلەرىنە قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل» ەكو­نوميكاعا كوشۋ ماسە­لە­لەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنا قول قو­يىلدى. وسى جانە باسقا دا ىسكە اسى­رىلىپ جاتقان شارالار ەلدىڭ تابيعي رەسۋرستارىن ۇقىپتى ءارى ۇتىمدى پايدالانۋعا نەگىز بولاتىنى حاق. «جاسىل» ەكونوميكانى جول­عا قويۋ ماقساتىنداعى نەگىزگى باعىتتارعا توقتالار بولساق, ولار جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشى­لى­عىن­داعى ەنەرگيا ءتيىم­دىلىگى, اۋىل شارۋاشى­لىعىنداعى ورگا­نيكالىق ەگىن شارۋاشىلىعى, قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, سۋ قورلارىن باسقارۋ جۇيەلەرىن جەتىلدىرۋ, «تازا» كولىكتى دامىتۋ, اۋانىڭ لاستانۋىن ازايتۋ بولىپ تابىلادى. وسى باعىتتار بويىنشا قازىرگى تاڭدا بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلۋدا. مىسالى, 2020 جىل­عا دەيىن ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋدەگى گاز ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ۇلەسىن 20 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ جۇمىستارى بويىنشا الساق, بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە بۇل كورسەتكىش 19,9 پايىزدى قۇراپ وتىر. ال تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شا­رۋاشىلىعىنداعى ەنەرگيا تيىمدىلىگى ماسە­لەسىندە ەنەرگيا تۇتىنۋ ءتيىم­دىلىگىن 2020 جىلعا قاراي 25 پايىزعا ازايتۋ جونىندەگى مىندەت ايقىن. بۇل رەتتە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس 2013 جىلى ەنەرگيا تيىمدىلىگى 18,6 پايىزدى قۇرادى. ال قال­دىق­تاردى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جۇ­مىس­تارىندا دا العا باسۋشىلىق باي­قا­لادى. مىسالى, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىندە 2020 جىلى قتق شىعارۋدى 90%-عا, قوقىستى سانيتارلىق ساقتاۋدى 50%-عا, قالدىقتاردى وڭدەۋ ۇلەسى 10%-عا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. وتكەن جىلعى ناتيجە بويىنشا حالىقتى قتق شىعارۋمەن جابۋ – 59%, قوقىستى سانيتارلىق ساقتاۋ – 11%, وڭدەلگەن قالدىقتار ۇلەسى 40%-دى قۇرادى. الداعى ءتورت جىلدا قالعان پايىزدىق كورسەتكىشتەردىڭ ورىندالاتىنى داۋسىز. ساراپشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا, «جاسىل» ەكونوميكانىڭ وسى زامانعى ەكونوميكالىق جۇيەلەردى تۇراقتاندىرۋعا, قورلاردى ءتيىم­دى قولدانۋ ارقىلى ادامنىڭ جانە تابيعاتتىڭ اراقاتىناسىن تەڭگەرۋگە مۇمكىندىگى كوپ. كەدەي­شىلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋ, حا­لىقتىڭ دەنساۋلىعى كورسەتكىشىن ارتتىرۋ, قورشاعان ورتانى جاق­سارتۋ ارقىلى «جاسىل» ەكونوميكا ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىن كوتەرىپ قازاقستاننىڭ XXI عاسىردا ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تيىمدىلىگىن, تابىسىن تۇراقتاندىرادى جانە الەمنىڭ نەعۇرلىم دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ جونىندەگى ماقساتقا قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ەلميرا ماتىباەۆا, «ەگەمەن قازاقستان»