ءسىز ءۇشىن نە باعالى؟

پاتەر مەن كولىكتەن تاجىريبە قۇندى «بۇگىنگە دەيىن تابىستىلىقتىڭ «ءداستۇرلى» كور­سەتكىشى سانالىپ كەلگەن جەكەمەنشىك باس­پانا مەن اۆتوكولىككە يەلىك ەتۋ – قازىرگى كۇن ءۇشىن وزەكتى ماسەلە ەمەس. ۋاقىت وتكەن سايىن ولاردى ساتىپ العىسى كەلمەيتىن جاستاردىڭ قاتارى دۇنيەجۇزى بويىنشا ارتىپ كەلەدى». باتىس ماماندارى جۇرگىزگەن كوپ زەرتتەۋدىڭ ۇزىن-ىرعاسى, مىنە, وسىنداي قورىتىندىعا سايادى. بۇل زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا, 30 بەن 35 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇيگە قول جەتكىزۋدى قاجەت دەپ تاپپاسا, اۆتوكولىك ساتىپ العىسى كەلمەيتىن جاستاردىڭ سانى ءتىپتى دە كوپ. ونداي ازاماتتاردىڭ ويىنشا: «قۇنى اسا قىمبات زاتتار مەن م ۇلىكتەردى ساتىپ الۋ – ەش اقىلعا سىيمايتىن قيسىنسىز دۇنيە». مىنە, وسى سەبەپتى دە, بۇگىندە امەريكادا 35 جاسقا دەيىنگى ازاماتتاردى ارەنداتورلار, ياعني «جالعا الۋشى بۋىن» دەپ اتايتىن تۇسىنىك كەڭىنەن قالىپتاسقان. نەگە مۇنداي ءۇردىس كورىنىس تابۋدا؟ كەيبىر سوتسيولوگتار مۇنى: «بۇگىنگى زامان جاستارى شامادان تىس «قارجىلىق كاتاكليزمدەردى» باستان كەشىپ جاتقاندىقتان, ولار ۇلكەن سوماداعى نەسيەلەردى الۋدان قورقادى, يا بولماسا قاشقاقتايدى, سەبەبى, بۇل, تيىسىنشە ولاردىڭ ساناسىنا اسەر ەتپەي قويماسى انىق», – دەپ تۇسىندىرۋگە تىرىسادى. بىراق, بۇل دا باستى ماسەلە ەمەس سەكىلدى. سەبەبى, قازىرگى جاستار الدىڭعى اعا بۋىن كەزىندە باعالانعان قۇندىلىقتار بويىنشا ءومىر سۇرمەيتىنى, ولار ءۇشىن قۇندىلىق اتاۋلىنىڭ سيپاتى مەن ءمانى وزگەرىسكە ۇشىراي باستاعانى جاسىرىن ەمەس. ياعني, و زامان مەن بۇ زامانداعى قۇندىلىقتاردىڭ باعالانۋىندا ايىرماشىلىق بار دەگەن ءسوز. دەمەك, قازىرگى جاستاردىڭ تابىس پەن تابىسقا جەتۋ دەگەن ۇعىمداردى باسقاشا قاراستىرۋىن زاڭدىلىق دەپ تۇسىنگەن دە ءجون. ماسەلەن, بۇرىن باسپاناسى مەن ءوز اۆتوكولىگى بار ادام­دار «تابىستى» سانالسا, ال بۇگىن ءوز قارجى-قارا­جاتىن بىلىممەن تاجىريبە جيناقتاۋعا جۇم­ساعان جانداردىڭ – ساياحاتشىلاردىڭ, ەكسترە­مالداردىڭ, ستارتاپشىلاردىڭ «قۇرمەت پەن بەدەلگە» يە ەكەندىگى بايقالا باستاعان. سون­دىق­تان, جاستار جىلجىمايتىن م ۇلىك, ءتىپتى, جيھاز الۋدان سانالى تۇردە «باس تارتىپ», باس­پا­نانى جالعا الىپ تۇرۋدى ءجون كورەدى ەكەن. بۇل – قازىرگى ادامداردىڭ «م ۇلىك جيناۋدى» جانە «تۇراقتى ورتانى قالىپتاستىرۋدى» قاجەت ەتپەي, ونىڭ ورنىنا وزىنە ىڭعايلى گرافيك ءتۇزىپ الىپ, قارجىلىق جاعىنان دا, گەوگرافيالىق جاعىنان دا تاۋەلسىز بولۋ­دى قالايدى دەگەن ءسوز. سول سەبەپتى, باتىس ازا­مات­تارىنىڭ اراسىندا: «ەگەر Uber نەمەسە Lyft (بۇلار دۇنيەجۇزى بويىنشا كەڭ تارالعان جۇرگىزۋشىسى بار تاكسيلەر قىزمەتى) بولسا, اقش-تا اۆتوكولىكتىڭ بولعانى نە كەرەك, سەبەبى, ولاردىڭ قىزمەتىن پايدالانۋ, ءوزىمنىڭ جەكە اۆتوكولىگىم بولۋدان اناعۇرلىم ارزانىراق ەمەس پە؟», «ەگەر, ينتەرنەتتەگى ىڭعايلى تەتىكتەر ارقىلى دۇنيەنىڭ كەز كەلگەن قيىرىنان باسپانا تاۋىپ الۋعا بولاتىن بولسا, تابيعاتى كوركەم جەردەن الدىن الا ءۇي ساتىپ الىپ, ول جەرگە ارا-تۇرا بارىپ دەمالىپ تۇرۋدىڭ نە قاجەتى بار؟», «سەبەبى, ونداي كەزدە ارەنداعا الدىن الا اقشا تولەۋدىڭ نەمەسە وزىڭە ۇناعان قالادان جىلجىمايتىن م ۇلىك ساتىپ الۋدىڭ قاجەتتىلىگى بولماي قالادى ەمەس پە؟», – دەگەن سيپاتتاعى ساۋالداردىڭ تۋىنداۋى, ءبىر جاعىنان زاڭدىلىق سەكىلدى. بۇل ماسەلەگە قاتىستى باتىس باسىلىم­دارىن­دا ءبىراز پىكىرلەر كورىنىس تاۋىپتى. ماسەلەن, Atlantic باسىلىمىنىڭ شولۋشىسى دجەيمس گەمبلين «قانداي دا ءبىر م ۇلىككە يە بولۋ وزەكتى ەمەس» دەگەن تۇجىرىم تۋرالى ءوز ويىن بىلايشا تۇيىندەگەن: «سوڭعى ونداعان جىلدار ىشىندە پسيحولوگتار كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ كەلدى. ول زەرتتەۋلەر باقىت پەن دەنىڭنىڭ امان-ساۋلىعىن شىنايى تۇردە سەزىنۋ ءۇشىن قارجىنى جاڭا زاتتار مەن م ۇلىكتەر الۋعا ەمەس, جاڭا تاجىريبە جيناقتاۋعا جۇمساعان دۇرىس. ول سىزگە اناعۇرلىم كوبىرەك قۋانىش سىيلايدى». شولۋشىنىڭ بۇل تەزيسىمەن Psychological Science جۋرنالى دا كەلىسەدى. ماسەلەن, بۇل باسىلىمدا دجەيمس گەمبليننىڭ: «ادامداردى ءسىزدىڭ قاي جەردەن ءۇي العانىڭىز تۋرالى اڭگىمە قىزىقتىرمايدى. ولار ءۇشىن بوس ۋاقىتىڭىزدى قالاي وتكىزگەنىڭىز اناعۇرلىم قىزىعىراق», «ناشار تاجىريبەنىڭ ءوزى ءتۇپتىڭ تۇبىندە «تاماشا تاريح» بولىپ قالۋى مۇمكىن» دەگەن سەكىلدى ويلارىنىڭ جارىق كورۋى – سونىڭ دالەلى. ال كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اميت كۋما ەسىمدى دوكتورانتى: «ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرى­مەن الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناسى قاشان دا ۇلكەن ءرول اتقارادى. سوندىقتان, ءسىز باسقا ادام­دارمەن ءجيى-ءجيى اڭگىمەلەسىپ, كوپ دوس تابۋى­ڭىز قاجەت. ارينە, ول دوستارىڭىز ءسىزدىڭ قان­شا باسپانا ساتىپ العانىڭىز ەمەس, قاي جا­ققا ساپار شەككەنىڭىز بەن وزىڭىزگە مۇلدەم بەي­تانىس ەلدە قالاي ءومىر سۇرگەنىڭىز تۋرالى اڭگى­مەڭىز­دى ەستىگىلەرى كەلۋى مۇمكىن», – دەپ جازادى. ەندەشە, ۋاقىت وتە كەلە, جيعان م ۇلىكتىڭ قۇنى تومەندەپ, ساپاسى ناشارلاۋى مۇمكىن, ال ءسىز­دەگى بار تاجىريبەنى ەشكىم تارتىپ تا, «ۇرلاپ» تا الا المايدى. بۇل جەردەگى نەگىزگى پايىم – وسى. «كومفورت ايماعى»: ءسىز ودان شىعا الاسىز با؟ ول – ىڭعايلىلىق, جايلىلىق, قاۋىپسىزدىك سىيلايتىن كەڭىستىك. ال ونىڭ سىرتىندا ءسىزدى ءتۇرلى سىناقتار, تاۋەكەلدەر, شيەلەنىستەر, قاۋىپ-قاتەرلەر كۇتىپ تۇرارى انىق. ەندەشە, ول كەڭىستىكتەن شىعۋ كەرەك پە؟ وسىندايدا: «ءسىز بولاشاققا  قازىرگى قونىستانعان مەكەنىڭىزدە قانشا ۋاقىت تۇراتىنىڭىزدى بىلەسىز بە؟ ارينە, بىلمەيسىز, دەمەك, ءومىر بويى ارەندالىق ۇيدە تۇرۋ كەرەك دەگەن ويدى ساناعا كۇشتەپ ءسىڭىرىپ, 30-40 جىلعا نەسيە الۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار؟», – دەگەن لوگيكالىق ساۋال تۋىنداۋى مۇمكىن. ماسەلەن, Forbes جۋرنالى قازىرگى زامانعى امەريكالىق جاستار ءوز جۇمىس ورىندارىن ورتاشا ەسەپپەن العاندا, ءۇش جىلدا ءبىر رەت اۋىستىرادى دەگەن مالىمەت كەلتىرگەن ەكەن. تۇسىنە بىلگەن ادامعا مۇنىڭ ار جاعىندا ۇلكەن ماسەلە جاتقانداي. سەبەبى, ادام كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىككە باسى ءبۇتىن بەرىلىپ, رۋحاني ءارى مورالدىق تۇرعىدا توقىراماس ءۇشىن, ەڭ ال­دىمەن, ىشكى موتيۆاتسيانى كۇشەيتۋدىڭ قاجەت­­تىلىگى تۋىندايدى. سوندا ونىڭ سانا كوك­جيەگى كەڭەيىپ, تابىسقا تەزىرەك قول جەتكىزۋ ءمۇم­كىن­دىگى كوبەيۋى مۇمكىن. بۇل دا قاراپايىم اكسيوما. قازىر وزدەرىنە ىڭعايلى, ياعني «كومفورتتى ايماقتارىنان» شىعىپ, ءوزىن باسقالارعا ەمەس, ەڭ الدىمەن, وزىنە دالەلدەۋگە تىرىساتىندار قازاق جاستارىنىڭ اراسىندا دا بارشىلىق. ولار الەمنىڭ ءار قيىرىندا ءجۇر. ماقساتتارى – ءبىلىم ىزدەۋ, تاجىريبە جيناۋ. مالايزياداعى Limkokwing University of Creative Technology دەپ اتالاتىن جوعارى وقۋ ورنىندا قوعاممەن بايلانىس ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جۇرگەن نۇرزادا كۇمىسبەك – سونداي جاستاردىڭ ءبىرى. ول بىزبەن اڭگىمەسىندە جاستاردىڭ «مۇلدەم باسقا, ەرەكشە, وزگەشە» تاجىريبە جيناۋ ءۇشىن, ەڭ باستىسى, ءوزىن ءوزى «ىزدەۋ», «تابۋ» ماقساتىندا ارمان قۋىپ, باسقا قالاعا, ءتىپتى, باسقا ەلگە بارۋى زاڭدىلىق ەكەنىن العا تارتتى. «سەبەبى, «كومفورتتى ايماعىندا», ياعني ءوزىنىڭ ۇيرەنشىكتى ورتاسىندا, وتباسىندا جۇرگەندە كەز كەلگەن ازامات قاتىپ قالعان قاعيدامەن ءومىر ءسۇرىپ, ناعىز ەركىندىكتىڭ, ەركىن ويلاۋدىڭ, ەركىن ءومىر ءسۇرۋدىڭ نە ەكەنىن جەتە تۇسىنبەۋى مۇمكىن. ونى تۇسىنگەن كۇننىڭ وزىندە بويىندا ورنىعىپ قالعان سەنىمسىزدىكتەن ارىلا الماۋى مۇمكىن. ال سول جاس «كومفورتتى ايماعىنان» شىقسا, ونىڭ ارقاسۇيەر ەشكىمى بولمايدى, تيىسىنشە, بارلىعى نولدەن باستالادى. ول, ارينە, قيىن. باستاپقىدا. بىراق, سەندە باسقا نارسە پايدا بولادى. ول – شەشىم قابىلداۋ ەركىندىگى. ەگەر, قيىنشىلىقتى كورمەسە, ناعىز ەڭبەك دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەسە, رۋحاني قۇندىلىقتى جوعارى قوياتىن وتباسىندا تاربيەلەنبەسە, وسىنى تۇسىنەتىن دوستاردىڭ اراسىندا جۇرمەسە, وندا ءومىر بويى تويىمسىزدىقتىڭ, ياعني ماتەريالدىق قۇندىلىقتىڭ ق ۇلى بولادى. ال رۋحاني قۇندىلىق سەنى: «مەن وزىمدەگى بارىمنان ەكى ەسە ارتىق دۇنيەنى يەلەنسەم, ارينە, قۋانامىن, بىراق, يەلەنبەسەم دە رەنجىمەس ەدىم» دەگەن ويعا جەتەلەۋى مۇمكىن. دەمەك, رۋحاني قۇندىلىق ادامعا قاناعات سەزىمىن سىيلايدى. ءبىزدىڭ قوعام­دا «جەكە ماشيناممەن كەلىپ, كەتتىم», ەمەس, «اۆتوبۋسپەن, پويىزبەن بارىپ, كەلدىم» سەكىلدى اقشانى ۇنەمدەۋ جولىنداعى قاراپايىم ءىس-ارەكەتتەر دە باعالانۋى كەرەك. ەگەر, وزىمە كەلەر بولسام, مەن اكەمنىڭ سىيعا تارتقان ماشيناسىن ساتىپ, شەتەلگە وقۋعا ءتۇستىم. ارينە, تابىسقا جەتەر, جەتپەسىمدى ۋاقىت كور­سەتەر. بىراق سول ماشيناعا ايىرباستالعان ءومىر­لىك تاجىريبە ماعان مىڭ ەسە قىمبات, باعالى. مۇنى ءوزىمنىڭ بولاشاعىما قۇيىلعان العاشقى ينۆەستيتسيا دەپ ويلايمىن», – دەيدى ن.كۇمىسبەك. وسىندايدا, ابايدىڭ: «تەگىندە ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزادى. ودان باسقا نارسەمەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ ءبارى دە اقىماقشىلىق», – دەگەنى ەرىكسىز ويعا ورالادى... ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»