مەن العاش رەت كەڭشىلىكپەن بەس التى جاسىمدا تانىسقان ەدىم. سودان دوستاسىپ كەتتىك. دوس بولعاندا قانداي, اۋىلداعى ون بەس شاقتى بالانىڭ تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن باس قوساتىن جەرىمىز دە ءبىر, وينايتىن جەرىمىز دە ءبىر بولاتىن. كەڭشىلىكتىڭ اكەسى اعىتاي مەن شەشەسى ءماركۇلدىڭ سول كەزدەرى ءارى كەتسە, وتىزدان عانا اسقان كەزى. اعىتاي سوعىس كەزىندە باسىنان جارالانىپ كەلگەن, كوپ ۇندەمەيتىن كىسى ەدى. كەڭشىلىكتىڭ سوزشەڭدىگى, ارسالاڭداپ تۇراتىن مىنەزى اناسىنا تارتقان, ماركۇل اپاي ەكى بەتىنىڭ ۇشى قىزارىپ تۇراتىن اپپاق, سوزگە ۇستا ادام بولاتىن. كەڭشىلىكتىڭ تۋعان جەرى تۇيەمويناق دەپ اتالادى.
تۇيەمويناق كەزىندە كيروۆ كولحوزىنىڭ ورتالىعى بولعان. تابيعاتى وتە كەرەمەت, مۇنداي ادەمى جەردى تورعاي ءوڭىرىنىڭ باسقا جەرىنەن تابۋ مۇمكىن ەمەس. تۇيەمويناق اۋىلى توسىن قۇمىنىڭ ورتاسىنا ورنالاسقان. تاپ ورتاسىنان تورعاي وزەنى كەسىپ وتەدى. توسىن قۇمىنىڭ وسى جەردەن بولىنگەن ەكى جاعى دا قالىڭ توعاي, جيدە, ۇنەمى جاپ-جاسىل بولىپ تۇراتىن ارشا, توبىلعى, يتمۇرىن, اقشي, جۋسان, جالبىز, شاعىردان كوز سۇرىنەدى. اسىرەسە, كوكتەم كەزىندە گۇلدەيتىن جيدە, يتمۇرىننىڭ كورىنىستەرى ەرەكشە عاجاپ. تۇيەمويناقتىڭ تابيعاتىن جىرلاعان مەنىڭ «تۇيەمويناق» اتتى قىسقالاۋ ولەڭىم بار ەدى. سوندا:
«تۇيەمويناق قۇدايدىڭ بەرگەن جەرى,
جىلقىعا ق ۇلىن-تايدىڭ ەرگەن جەرى.
وزەن مەن كوشەك تاۋدىڭ ورتاسىندا,
توسىنعا ەنە بويلاپ كىرگەن جەرى.
تۇيەمويناق اڭىزعا بولعان جەلى,
حايروللاداي بولعان ەد جىرشى پەرى,
ابىقاي, نۇرحان, جۇماباي اقىندارى,
نەبىر شىركىن. اسىلداردىڭ جۇرگەن جەرى...» – دەلىنگەن جولدار بار. سول داڭقتى تۇلعالاردىڭ ءبىرى كەڭشىلىك ەدى. اقىن تۋىپ-وسكەن ايتۋلى توسىن قۇمىنىڭ شەتىن كولبەپ, كوگىلدىر كوشەك تاۋى جاتاتىن. ونىڭ جانىندا كەزىندە كەڭشىلىك جىرلاعان «سارىوزەك ساندىقبيدايىق» جاتىر. ناعىز اقىندى توپىراعى قاسيەتتى جەرى تۋعىزادى, ءسوز قادىرىن اسىرعان ەلى تۋعىزادى. اقىن كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ ءوزىنىڭ تۋعان ەلىن دە, جەرىن دە ولەڭمەن داڭقىن اسىرىپ, پوەزيا كوگىنە ءىلىپ كەتتى.
كەڭشىلىك بالا كەزىنەن اقىن مىنەزدى, ارقالى بولاتىن. ونىڭ بالالىق شاعىنداعى ەسىندە قالعان ءبىر ادەمى سۋرەتتەرى ولەڭدەرىندە دە قىلاڭ بەرىپ قالادى. ماسەلەن, «جيدەك تەرۋگە بارعاندا» اتتى ولەڭىنىڭ
«كوكتوعايدان» كەشكىلىك ءبىر توپ بالا,
جيدەك ىزدەپ, كۇندەر-اي, قىر تاپتاعان,
ادىرلار ءارى الىپ كەتۋشى ەدى,
بۇرالاڭ جول بەلدەگى بۇلتاقتاعان.
سودان كەيىن ىڭىردە ورالۋشى ەك,
قورىم جاققا قورقىپ ءبىر قادالۋشى ەك,
ۇرەيىمدى بويىمنان ۇركىتۋگە,
جاۋتاڭداعان بولاتىن جانارىڭ سەپ...».
اقىن بۇل ولەڭ جولدارىندا ءوزىنىڭ بالالىق شاقتاعى سەزىمىن سۋرەتتەۋمەن بىرگە, قاسىنداعى قىزدىڭ «جاۋتاڭداعان جانارىن» بەينەلەپ تۇرعان شەبەرلىگى دە نازار اۋدارتادى. ول اقىن بولۋدى, ەلىنىڭ بەلگىلى ازاماتى اتانۋدى سول بالا كەزىنەن ارمانداعان. ءبىز ايتىپ وتىرعان ارمانىن كەڭشىلىك اقىن ءسال كەيىنىرەك «كەلەدى ءوسىپ ءبىر بالا» اتتى ولەڭىندە
«...الىستا الىس, الىس ءبىر سونداي تۇكپىردە,
سوعىستان سوڭعى تىرشىلىكپەنەن جۇپ بىرگە.
كەلەدى ءوسىپ, كەلەدى ءوسىپ ءبىر بالا,
«ارمانعا جەتەم تۇبىندە, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە!» دەپ جىرلاپ ەدى. ارمان-جىر, جىر-ارمان ۋاقىت وتە كەلە ورىندالدى, كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ جيىرما جاسىندا ەلگە تانىلدى.
ول ءسوز قۇدىرەتىن, قاسيەتىن وقىرمانىنا ەرەكشە كوركەم, قازاقى تىلمەن جەتكىزە ءبىلدى.
كەڭشىلىك ەكەۋمىز بالا كەزدەن بىرگە ءوستىك, ەسەيگەن كەزدە دە دوستىعىمىز, ارالاس- قۇرالاستىعىمىز ۇزىلگەن جوق. بىراق, ەكەۋمىزدىڭ مىنەزىمىز دە وڭىپ تۇرعان جوق, اركىم وزىنشە قيسىق ەدى. توبەلەسىپ, سوزگە كەپ قالعان كەزىمىز دە بولدى.
وسىعان وراي كەڭ اقىننىڭ «مىنەز» اتتى ولەڭنىڭ:
«...ەي, دوسىم,!
ءجۇز شايىسىپ قالىسارمىز,
توبىق قاعىپ, اياقتى شالىسارمىز,
«ەر شەكىسپەي بەكىسپەس» دەگەن ءسوز بار,
ءبىر بولسا, ماقساتىمىز, تابىسارمىز!» – دەپ اياقتالاتىنىن ايتا كەتەيىن.
1988 جىلى تورعايدا بەلگىلى اقىن قاينەكەي جارماعانبەتوۆتىڭ مەرەيتويى ءوتىپ, وعان الماتىدان عافۋ قايىربەكوۆ, كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ, ءشومىشباي ساريەۆ قۇرمەتتى قوناق بولىپ كەلگەن ەدى. كەڭشىلىك پەن ءشومىشباي قايتار جولدا ارقالىقتاعى ءبىزدىڭ ۇيگە سوققان. جولسوقتى بولعان با, كەڭكەڭنىڭ كوڭىل-كۇيى بولىڭقىرامادى. قارسى العان ماعان رازى بولعان كۇيى مە, ءبىرازدان كەيىن شابىتى كەلىپ, «جۇمات, مەن ليريكا جازام عوي, بىراق, سىراعاڭداي جازۋ قايدا, مەن باللادا جازام عوي, بىراق, قاينەكەيدەي جازۋ قايدا! قازىر ساعان ارناپ «كورتوعاي» دەگەن ولەڭىمدى وقىپ بەرەم» دەدى. سوسىن
«...قار جاۋدى, مىنە, ايتارى جوق -اۋ,
اينالا اپپاق كوز نۇرىن العان,
ەكى ءۇش ءۇيدىڭ ءبىر كوگەنىمىز,
بار سياقتى ەدى-اۋ, ءبىر قىزىعىمىز.
ءبىر قىزىعىمىز, ءبىر كورەرىمىز,
اتتەڭ-اي, اتتەڭ ەرتە كەپ كوكتەم,
اجىراپ كەتتى توبەلەرىمىز...» – دەگەن جولداردى وقىدى. ەكەۋمىز ءبىر بىرىمىزبەن رياسىز قۇشاقتاستىق. وعان ءشومىشباي دا قوسىلىپ جاتىر. مەن ولارعا كەڭ اقىننىڭ ەسىمى ەلگە بەلگىلى كەيىپكەرى حايروللانىڭ لەنتاعا جازىلعان تەرمەلەرىن تىڭداتتىم. كەڭشىلىك پەن شوكەڭ شابىتتانىپ, ءبىراز قوپاڭداپ قالدى. سوندا ءشومىشباي كەڭشىلىكتىڭ «حايروللا تەرمەشىگە ارنالعان «قىرمان باسىندا» اتتى جىردى جاتقا وقي جونەلسىن:
«كەشكە جاقىن,
دالا سالقىن, حايروللا بار-تىن,
حايروللا قارا نار-تىن...» – دەگەن ولەڭىن ءبىز ستۋدەنت كەزىمىزدە جاتقا وقيتىن ەدىك», دەدى ول. شوكەڭنىڭ ءسوزىنىڭ شىندىعى بار ەدى, 60-جىلداردىڭ ورتاسىندا جارىققا شىعىپ ۇلگەرگەن بۇل ولەڭ سول كەزدەگى ادەبيەتكە عاشىق جانداردىڭ جاتتاپ ءجۇرىپ ايتاتىن جىرى-تۇعىن. بۇل ولەڭدە ءبىزدىڭ كوڭىلىمىزگە جاقىن, جۇرەگىمىزدى تولقىتاتىن تانىس سۋرەتتىڭ جارقىن وبرازى بار ەدى. 55-جىلدارداعى قىرمان, حايروللا كۇزەتشى, جارتى قۇرساق اش, ءداننىڭ ءيىسى قىرمانعا تارتقان جاس بالا, ولەڭدەگى وسىلاردىڭ جان تەبىرەنتەر بەينەسى كوز الدىڭنان كەتەر مە!
«كەڭشىلىك پوەزياسىنىڭ ارتىقشىلىعى نەدە؟» دەگەن سۇراق تۋا قالعان جاعدايدا, ول ەشكىمگە ۇقسامايتىن, وزىندىك ناقىشتى كوركەم ءستيلى بار, ليريكا جانرىندا دا, باللادا, پوەما جانرلارىندا دا «تۇياعىنا شاڭ ىلدىرمەس تۇلپار» ەدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. قازاق پوەزياسىندا باللادا جانرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى – اقىن قاينەكەي جارماعانبەتوۆ. ودان كەيىن دە بۇل جانردى دامىتۋعا ۇلەس قوسقاندار بولدى. ال كەڭشىلىك مىرزابەكوۆتىڭ باللادالارىنداي كەسەك, كوركەم دۇنيەنى كەزدەستىرۋ قيىن. ولاردى قالاي وقىساڭ دا باۋىرىڭدى ەزىلتىپ, جانىڭدى تولقىتادى. سەبەبى, كەڭ اقىننىڭ ولەڭدەرىنەن سارىارقا جۋسانىنىڭ يىسىندەي, تەكەمەت ويۋلارىنداي قازاقى ءيىن جۇرەگىمىزدى باۋراپ الادى. سولاردىڭ ىشىندەگى «اقكويلەك», «كوشۋ», «بوز بيە», «جولدا» ءتارىزدى كوپتەگەن باللادالارى اسىلدىڭ جامبىسى ءتارىزدى ورنەگى بولەك شىعارمالار ەدى. بۇل باللادالارعا كەزىندە تالاي ماقتاۋلار ايتىلعان, سولاي دەسەك تە, «تولەۋتايدىڭ ءتورت قىزى» اتتى باللادا ءبىر وتباسىنىڭ عۇمىرلىق دراماسىن شىنايى سيپاتتاعان ۇلكەن پولوتنو ءتارىزدى. بۇل باللادانىڭ باستى ەرەكشەلىگى, وقىرمان سول وتباسىندا بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ ورتاسىندا بىرگە جۇرگەندەي, سولاردىڭ كۇيىگى مەن قۋانىشىنا ورتاقتاسقانداي اسەر قالادى. باللادا تولەۋتايدىڭ ءبىر قىزى كۇيەۋگە قاشىپ كەتكەنىن جۇرت وسەك قىلادى عوي. سونداعى تولەۋتايدىڭ كۇيى:
«...جاي تۇسكەندەي توكەڭ سوندا ۇيىنە,
قامشىنى الىپ, كەمپىرىنە ۇيىرە,
قاراڭ باتقىر, باتىر قارالارىڭدى,
دەدى ول العاش, قىزدارىنا كۇيىنە.
قۇس مىلتىعىن كەرەگەگە اسۋلى,
الا ۇمتىلدى». كىم, كىم مەنى باسىندى,..
سۇيەگىمە تاڭبا سالعان ەكەنسىڭ,
جالعىز وقپەن جوق ەتەيىن باسىڭدى!..». سول تولەۋتايدىڭ كەلەر جىلعى كۇيى:
«كەلەر جىلى كۇيەۋىمەن كەلدى ۇلداي,
قولدارىندا ۇلدارى بار بالعىنداي.
«سۇيەگىنە تاڭبا سالعان» قىزىنىڭ,
ءسۇيىپ ۇلىن توكەڭ مەيىرىن قاندىردى-اي!..».
بۇل باللادادا ءومىر دراماسى, كەرەمەت قازاقي ءتىل, وبراز ءبارى بار!
سول سياقتى «كوشۋ» اتتى باللادا وسىنداي شىعارماشىلىق بيىكتە تۇرعان دۇنيە.
بوز الا تاڭدا تارى تيەگەن وگىز اربادا كىشكەنتاي بالا مەن جەڭگەسى:
«جەڭەشەم جەلەڭ وتىر, بەلىن ءتۇيىپ,
وتكەن جەل وڭمەنىنەن ءوڭىن ءسۇيىپ.
ويلايمىن «قايران اعام قوسىلعان-اۋ,
قالتقىسىز كوڭىل قوسىپ, تەڭىن ءسۇيىپ...». ءبىر كەرەمەت پاك سۋرەت, پاك سەزىم.
وسى ءبىر ادەمى تاڭنىڭ شىرقىن سالت اتپەن كەلگەن بريگادير بۇزادى:
« ...ءاي, بالا, ەشتەمە جوق جاسقاناتىن,
سەنەن كەم بە, باسقا ۇل, باسقا قاتىن.
بار, كۇركەڭدى تىگە بەر, قوسقا اپارىپ,
سەندەيىندە جىگىتتەر تاس جاراتىن...» دەيدى دە, الگى بريگادير جاس بالانى وگىز اربامەن فەرماعا جالعىز ءوزىن جىبەرەدى:
«...جان-جاعىمدا يەن قىر, دالا جاتىر,
جەڭگەم ماعان جاۋدىرەپ قارادى اقىر.
الا وگىزدى اتتى ادام جەتەككە الىپ,
ەسسىز جاتقان قىستاۋعا بارا جاتىر».
وسىدان كەيىن بريگاديرمەن كەتىپ بارا جاتقان جەڭگەسىن قيماي فەرماعا جالعىز كەتىپ بارا جاتقان بالانىڭ وكسىگىن, يەسىز قىستاۋعا بەت العان بريگادير مەن كەلىنشەكتى ەلەستەتسەڭىز, ءسىزدىڭ دە كوڭىلىڭىز قۇلازىپ سالا بەرەر ەدى.
«جولدا» اتتى باللادانىڭ دا تاريحى تەرەڭ. بۇل باللادانى كەڭشىلىك جيىرمادان جاڭا اسقان كەزىندە جازدى. بۇل باللادا وگىز اربا مەن بالانىڭ جولداعى وقيعاسىنا ارنالعان. باللادانى بيىككە كوتەرىپ تۇرعان قازاقى كوركەم ءتىلى مەن اقىننىڭ سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگى. بۇل «جولدا» اتتى باللادانى كەڭ اقىن 1971 جىلى لەنيننىڭ تۋعان كۇنىنە ارنالعان جىر كەشىندە وقىعانى دا ءبىر تاريحي وقيعا ەدى.
باسقا اقىندار كوسەمگە ارنالعان ولەڭدەرىن وقىپ جاتقاندا, كەڭشىلىكتىڭ «وگىز» تۋرالى ولەڭ وقۋى, بىلاي قاراعاندا اقىلعا سىيمايتىن وقيعا سياقتى. بۇل ونىڭ ەرەك مىنەزدىلىگىنەن ەدى.
1987 جىلى كەڭ اقىن «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنىڭ تاپسىرماسىمەن ارقالىق قالاسىنا كەلدى. قولىندا «كوكشەتاۋ پراۆداسى» دەگەن گازەتتىڭ ءبىر ءنومىرى بار ەدى. سوندا كەڭكەڭنىڭ «ءبىرجان سال. قوياندى جارمەڭكەسى» اتتى داستانى شىققان ەكەن.
كەشكە ءبىزدىڭ ۇيدە قونىپ, ەرتەڭىنە وبكومعا باردى. ول كەزدە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كوكشەتاۋدان كەلگەن قۋانىشەۆ دەگەن كىسى ەدى. كەڭ اقىن سونىڭ قابىلداۋىنا كىردى. شىققاننان كەيىن سۇرايمىن عوي: «قالاي بولدى؟» دەپ. «ءبىراز وتىرىپ اڭگىمەلەستىك, داستانىمدى كورسەتتىم, ماقتادى», دەدى. بىراق, بۇل اڭگىمەگە كوپ توقتالمادى, شاماسى, وبكوم باسشىسىمەن كەزدەسۋ ويىنداعىداي بولماعان. ماسەلە, وبكوم حاتشىسىنىڭ شىعارماشىلىققا كوزقاراستارىندا ەمەس, اڭگىمە, سول كەزەڭدە دارىنى بولەك اقىننىڭ «ءبىرجان سال. قوياندى ءجارمەڭكەسى», «فزو-عا كەتكەن جەڭەشەم», «يمانجۇسىپ» داستاندارى ءتارىزدى اسىل دا كەسەك دۇنيەلەردى قازاق پوەزياسىنىڭ تورىنە شىعارۋى ەدى. اتالمىش پوەمالار تۋمىسىنان دارا اقىن كەڭشىلىك مىرزابەكوۆتىڭ قازاقى ايشىقتى, كوركەم تىلمەن كەستەلەگەن, تۇيىندەگەن, سومداعان ۇلى ەسكەرتكىشى ءتارىزدى.
جۇمات Əنەس ۇلى,
جۋرناليست, əدەبيەتتانۋشى
