دۇلەي دۇربەلەڭ دۇرلىگىسى

كۇنى كەشە اۆستريانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەباستيان كۋرتس جۇرت نازارىن ەۋروپانى تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكا وڭىرلەرىنەن كەلەتىن بوسقىنداردان ساقتاپ قالۋدىڭ وزىنشە ءبىر تاسىلىنە اۋداردى. مۇندا ول «جاسىل قۇرلىق» جاعالاۋىنا ارىپ-اشىپ جەتەتىن ميگرانتتاردى ناۋرۋ جانە پاپۋا-جاڭا گۆينەيا ارالدارىنا قاراي ايداپ سالىپ وتىراتىن اۆستراليانىڭ سايا­ساتىنان ۇلگى الۋدى ۇسىندى. ال اتالمىش ارالداردا ولارعا ارنالعان لاگەرلەر بار. ءمينيستردىڭ پايىمىنشا, ەشقانداي ىرىق بەرمەي لىقسىپ كەلە بەرەتىن كەزبەلەر كەرۋەنىن كونتينەنتكە جولاتپاي, الىس ارالداردىڭ بىرىنە اپارىپ تاستاپ تۇرعاندا عانا ەۋروپالىقتاردىڭ كوزى اشىلادى. «البەتتە, اۆستراليانىڭ مو­دەلىن سول قالپىندا كوشىرىپ, الا سالۋدىڭ قاجەتى بولا قويماس. الاي­دا, ونىڭ قاعيداتتارى بىزدەر ءۇشىن ابدەن جاراپ جاتىر», – دەيدى كۋرتس ءوز ءسوزىن وتكىزە ءتۇسۋ ءۇشىن. دە­­­گەنمەن, مۇنى كارى قۇرلىق جاعدايىندا جۇزەگە اسىرۋدىڭ ونشالىقتى وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنىن ول جاقسى تۇسىنەدى. سوندىقتان ونىڭ قينالعاننان «سۋعا كەتكەن تال قار­مايدىنىڭ» كەبىن كيىپ وتىر­عانىن ءبارىمىز دە بولجاي الامىز. ويتكەنى, بۇل اتى­راپتا كوشى-قون ماسەلەسى توڭىرەگىندە تۋىنداپ جات­قان پروبلەمالار بارعان سايىن ورمەكشىنىڭ تورىنداي شاتتى-بۇت­تى شاتاسىپ, بارىنشا قيىنداپ بارادى. ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە 2015 جى­لى جەتكەن كوشى-قون داع­دا­رىسى ەۋ­روپا وداعىنداعى كەڭ اۋقىمدى پروبلەمالاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. ءتىپتى سوڭعى اپتالاردا قۇرلىققا كەلگەن اراب جانە افريكالىق ميگرانتتار تاس­قىنىنىڭ ءبىرشاما ازايۋ تەندەنتسيا­سى كورىنىپ تۇرعانىنا قاراماستان, حالىقارالىق اناليتيكتەر مەن ساراپشىلار ميگراتسيالىق ءدۇم­پۋدىڭ بۇگىنگى تاڭداعى بارلىق اس­پەكتىلەرىن تالداپ, وڭىرگە باسقا جۇزدەگەن مىڭ مادەني-ەتنوستىق جانە ءدىني قاۋىمداستىق وكىلدەرى كەلگەننەن كەيىنگى ەۋرووداقتىڭ احۋالى مەن كەسكىن-كەلبەتى قانداي بولاتىنىن بولجاۋدان تانا قوي­مادى. ال قۇرلىقتاعى قازىرگى ءدۇ­لەي دۇربەلەڭ دۇرلىگىسى شىنىندا دا كوكىرەكتى قارس ايىراتىنداي. بۇل احۋالدى جاقىندا تۇركيامەن جۇرگىزىلگەن كەلىسىم­نىڭ ءوزى جەڭىلدەتە قويمايتىنىن جۇرت­ت­­ىڭ ءبارى بىلەدى. انادولى جەرى بوسقىندار لەگىنىڭ الدىنا قانشالىقتى توسقاۋىل قويىپ باققانىمەن, ءتۇپتىڭ تۇبىندە سول نوپىرگە شىداس بەرە المايتىنى بايقالىپ قالدى. ولاي بولسا, انكاراعا قاراپ, كوڭىل الدارقاتىپ وتىرا بەرمەي, تىعىرىقتان شىعار جولدىڭ يشاراسىن ەۋروپانىڭ ءوزى ىزدەستىرە باستاۋى كەرەك. بىراق اۆستريا ءمينيسترىنىڭ ۇسىنىسىن بايىپتى بايلام ساناپ وتىرعان تاعى ەشكىم جوق. وسى تۇستا بىلتىردان بەرى بوسقىندار دەگەندە, بارىن بەرۋگە دايىن ەكەنىن تانىتىپ كەلگەن گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەلدىڭ قارقىنى سۋ سەپكەندەي باسىلدى. نەمىس بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارى تاپ وسى ماسەلەدە بيلەۋشى پارتيانىڭ كۇيرەي جەڭىلگەنىن جارىسا جازۋدا. سەبەبى, بۇل جاي عانا ەنتۋزيازم­مەن شەشىلە سالاتىن تىرنەكتى تىرلىك ەمەس. المان ەلى بوسقىندارعا جا­ساعان مەيماندوستىعىنىڭ زاردابىن قازىر جۇرتتان بۇرىن وزدەرى تارتىپ جاتىر. ەندى قايتسىن! تەك 2015 جىلدىڭ ىشىندە عانا جوعارىدا اتالعان ايماقتاردان ەۋروپاعا 2 ميلليوننان استام بوسقىن كەلىپ ۇلگەرىپتى. ال بيىلعى جىلى قان­شاما كەدەرگىلەر مەن شەكتەۋلەر قويىلىپ جاتقانىنا قاراماستان, 100 مىڭنان اسا ادام بەرى قاراي ءوتىپ كەتكەن. جۇرت وسى كۇندەرى قۇرلىققا جەتىپ الۋ ءۇشىن تەڭىزدە باتىپ كەتىپ جاتقانداردىڭ كوپتىگىن دە قاپەرگە المايدى. ولار تەك سوڭعى اپتادا عانا 1 100 ادامدى جەرورتا تەڭىزىنىڭ وبىرى جۇتىپ كەتكەنىنەن دە قايمىعاتىن ەمەس. مۇنداعى احۋال كۇن اسقان سايىن قيىنداپ بارا جاتقاسىن ناتو كورابلدەرى ەگەي تەڭىزىنىڭ ءۇستىن كۇندىز-ءتۇنى باقىلاۋعا الدى. ولار «ەۋروپاداعى جۇماقتى» اڭساپ, قالتىلداق قايىق ۇستىندە تەربەلىپ كەلە جاتقانداردىڭ الدارىنان شىعىپ, قايتادان كەرى قاراي تاسۋدىڭ اۋرەسىنە ءتۇسىپ كەتتى. ماكەدونيا ءوزىنىڭ گرەكيامەن شەك­اراسىن مىقتاپ جاۋىپ, ارعى جاقتان كەلگەندەردى كوزدەن جاس اعىزاتىن گازبەن قارسى الىپ تۇر. ۆەنگريا سەربيامەن اراداعى شەكارا­عا ءتى­كەنەكتى سىمى بار قورعان قال­قايتتى. كالەدەگى شاتىرلى قالا­شىق تۇرعىندارى بريتانياعا قاراي جول جۇرەتىن كەز كەلگەن ماشينانىڭ قورابىنا جارماسىپ الەك. وسىنىڭ ءبارىن تۇيسىگىمەن قا­بىلداي بىلگەن انگەلا مەركەل قازىرگى كوشى-قون داعدارىسىن ءوزىنىڭ گەرمانيا كانتسلەرى بولعالى كورگەن ەڭ اۋىر سىناعى ەكەنىن امالسىز مويىندادى. ءدال قازىرگى كۇن­دەرى نەمىستىڭ ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋ ور­تالىعىنىڭ قىزمەتكەرى وليۆە كلو­شار ساياساتكەرلەردىڭ سوڭعى كەزدەرى ميگ­رانتتارعا قاتىستى بار داۋىسپەن بىلدىرگەن مالىمدەمەلەرى ءىس جۇزىندە ەشقانداي ناتيجە بەر­مەگەنىن ايتتى. «ەۋروپا ەلدەرى باسشىلىعى كوتەرىڭكى ۇنمەن ۋادە بەرۋلەرىن قوياتىن ەمەس, – دەيدى ول. – بىراق ولارى بۇگىنگى كۇننىڭ جاعدايىنا سايكەس كەلە قويا ما ەكەن؟ سوڭعى جىلداردىڭ تاريحى بىزگە بارىنە ابايلاپ قاراۋ كەرەك ەكەنىن ۇيرەتەدى. مىسالى, 2000 جىلعى ماۋسىمدا زەبريۋگە مەن دۋۆردىڭ اراسىندا جۇك ماشيناسىندا تۇنشىعىپ ولگەن 58 قىتايلىقتىڭ تراگەدياسىن قازىر ەسىندە ساقتاپ ءجۇر­گەندەر بار ما؟ ال سول كەزدە ول قالاي شۋ كوتەرىپ ەدى دەسەيشى! بۇدان كەيىن, 2013 جىلعى قازاندا لام­پەدۋزدە 400-دەن استام ادام سۋعا باتىپ كەتكەندە دە, ساياساتكەر­لەر «ەندى مۇندايعا جول بەرۋگە بولمايدى!» دەسكەن... بىراق ودان دا زور وقيعالار بۇدان كەيىن دە ورىن الىپ جاتىر». وسىلاردى تۇگەل تالداپ ايتىپ بەرگەن بىلىكتى مامان ەۋروپانىڭ كوشى-قون ساياساتىنا شۇعىل رەفورما جاساۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. جانە ونىڭ كەرەكتىگىن ءۇش ءتۇرلى سەبەپپەن دالەلدەيدى. ءبى­رىنشىدەن, بوسقىندى مىندەتتى تۇردە ءوزى باسپانا سۇراعان ەلگە قايىرا جىبەرىپ تۇرۋدى ۇستاناتىن دۋبلين قاۋلىسىن توقتاتۋ كەرەك. مۇنداي جۇيە ەندى وڭ ناتيجە بەرمەيدى. گەرمانيا مۇنىڭ سيريا­لىقتار ءۇشىن جاسالعانىن العا تارتادى. كەلەسى نەگىز 2001 جىلى كوسوۆوداعى سوعىستان كەيىن ومىرگە كەلگەن ديرەكتيۆا بولۋعا ءتيىس. ول سوعىس شارپۋى استىندا قالعان نەمەسە ۇدايى زورلىق-زومبىلىق جاسالىپ جاتقان ايماقتاردان قاشىپ شىققان ادامدارعا ۋاقىتشا بوسقىن مارتەبەسىن بەرۋدى كوزدەيدى. وسى قۇجات سيريالىقتارعا, يراك­تىقتار مەن ەريترەيلىكتەرگە ءدوپ كەلەدى. بىراق كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولدانىلعان ەمەس. ەندى ىسكە قوساتىن كەز كەلدى. ۇشىنشىدەن, سي­ريا ازاماتتارى ءۇشىن ۆيزا ساياساتىن ىرىقتاندىرۋ جانە كورشى ەلدەردە تۇرۋعا رۇقسات ەتۋ جولىمەن كوشى-قوننىڭ اشىق ارنالارىن اشۋ كەرەك. سول كەزدە ولار ەشبىر قيىندىقسىز ليۆان, يوردانيا جانە تۇركيا ەلدەرىنە كەلىپ تۇرا الادى. ال ميگرانتتاردىڭ بارلىعى بىردەي ەۋروپا ەلدەرىنە ۇمتىلىپ وتىرعان جوق. بۇل ءۇشىن سيريامەن كورشى ەلدەردە قازىر 9 ميلليون سيريالىق ازاماتتىڭ تۇرىپ جاتقانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. ەگەر جوعارىداعى ماسەلە وڭدى شەشىلسە, بوسقىندار تەڭىز ۇستىنەن ورلەي كوتەرىلىپ, باتىسقا قاراي ۇدەرە كوشكەنىن قويار ەدى. بىراق قانشا جەردەن ىرگەلە­رىن بەكىتىپ, قابىرعالارىن قاتتاپ الىپ جاتقاندارىمەن, ەۋروپا ەلدەرى سىرتتان كەلەتىندەردىڭ كوشى-قوندارى ءۇشىن ارنايى باعدارلاما جاساۋىن توقتاتىپ وتىرعان جوق. گەرمانيا ۇكىمەتى مامىردىڭ 24-25-ءى كۇندەرى بەرلين تۇبىندەگى رەزيدەنتسياسى – مەزەبەرگ زاموگىندا وتكىزگەن جابىق وتىرىسىن ميگرانتتار ينتەگراتسياسى تۋرالى زاڭ قابىلداۋعا ارنادى. وندا نەگىزىنەن بوسقىنداردىڭ ەڭبەك رىنوگىنداعى جاعدايلارىن جاقسارتىپ, شەتەل­دىكتەردىڭ ينتەگراتسيالىق كۋرس­تاردا وقۋلارىنا جول اشۋى ماسەلەلەرى قارالدى. الايدا, مۇنىڭ ءوزى نەمىس سالىق تولەۋشىلەرىنىڭ قان­­­­­شا­لىقتى قارجىلارىن قا­عىپ الاتىنىن بايقاعان ادام شالقاسىنان تۇسە جازدار ەدى. گەرمانيا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ مالىمەتتەرىنشە, گفر قارجى مينيسترلىگى تەك 2020 جىلى عانا وسى ماقسات ءۇشىن 93,6 ميلليارد ەۋرو كولەمىندە اقشا شىعارۋعا ءماجبۇر بولادى. مۇنى مينيسترلىك ەلگە 2016 جىلى – 600 مىڭ, 2017 جىلى – 400 مىڭ, 2018 جىلدان باستاپ 300 مىڭنان بوسقىن كەلەدى دەگەن بولجامعا ءساي­كەس ەسەپتەپ شىققان. ال 2015 جىلى گەرمانياعا 1 ميلليونعا جۋىق ادام كەلسە, سولاردىڭ 477 مىڭى باسپانا سۇرايتىن كەپىلدەمە تاپسىرعان. سول كەزدە گفر ۇكىمەتى فەدەرالدى جەرلەرگە تىركەۋگە الىنعان ءاربىر بوسقىن ءۇشىن ايىنا 670 ەۋرو ءبولىپ تۇرۋ ەسەبىنەن قوسىمشا قارجى بولۋگە كىرىسكەن. الايدا, كوپ ۇزاماي بۇل قارجىنىڭ فەدەرالدى جەرلەر شىعىنىنىڭ مىقتاعاندا 20 پايىزىن عانا جابا الاتىنى بەلگىلى بولدى. وسىدان كەيىن شىعىننىڭ كەمىندە 50 پايىزىن جاباتىن اقشا بەرۋ ماسەلەسى قويىلدى. قازىر سوندىقتان جوعا­رىداعى سومانىڭ جەتكىلىكتى بولارىنا دا كۇمان كەلە باستادى... دەگەنمەن, اقشا بيلەگەن كا­­­­پي­تاليستىك قوعام كوشى-قون ءما­سەلەسىنىڭ ەۋروپا ءۇشىن قان­شالىقتى شيەلەنىستى داعدارىس سانالىپ وتىرعانىنا قاراماستان, ودان وزىنە پايدا تابۋ جاعىن دا ۇمىت قالدىرىپ وتىرعان جوق. سوندىقتان مۇنداعى بار­لىق جايت ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق تۇرعىدان قا­راستىرىلىپ جاتىر. ونداعى باستى سۇراق تاياۋ شىعىس پەن سول­تۇستىك افريكا جەرلەرىندەگى سوعىس وتى شار­پىعان, قيراندىعا اينالعان جانە ءدىني جانجالداردىڭ لاڭىنا ۇشىراعان ميلليوننان استام بوسقىن كەلگەننەن كەيىن كارى ەۋروپا قاۋىمداستىعىنىڭ تاباتىن پايداسى قانداي نەمەسە بۇعان كەرىسىنشە تارتاتىن شى­عىنى نەندەي, دەگەن توڭىرەكتەن تۋادى. وسىعان وراي ەكونوميستەر باستاپقىدا بوسقىنداردى ورنالاستىرۋ مەن كوشى-قون ءتارتىبىن رەتتەۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر مولشەردە قارجى جۇمسالىپ كەتكەنىمەن, بولاشاقتا ولاردىڭ كەلۋىنىڭ ءوزى ەكونوميكالىق دامۋ ءۇشىن قاجەتتى وڭ فاكتور بولا الاتىنىن جوققا شىعارا قويمايدى. ماسەلەن, بۇۇ-نىڭ ەكونوميكا جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى داۋن حوللاند قۇرلىققا جان سا­نىنىڭ كوپتەپ كەلۋى «ولاردىڭ جەرگىلىكتى قىزمەت ورىندارى بولگەن جەكە اقشالار مەن قارجىلاردى جاراتا وتىرىپ, اقىر سوڭىندا سول ەلدىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسىنا وڭ ىقپال جاسايتىنىن كورسەتەدى», دەپ اتاپ ءوتتى. «بۇل تاراپتا جۇرگىزىلىپ جاتقان ماكروەكونوميكالىق زەرت­تەۋلەردىڭ باسىم بولىگى مۇنىڭ ءپوزيتيۆتى قورىتىندىسى بولاتىنىن بايقاتىپ وتىر», – دەدى ول. ماماننىڭ پىكىرىنشە, ەلدە كۇشتى ەكونوميكالىق ءدۇمپۋ ورىن الۋىنا ميگرانتتار ايرىقشا اسەر ەتكەن شۆەتسيانىڭ تاجىريبەسى بۇعان تاعى ءبىر دالەل. «مۇنى ءبىز قاداعالاپ قا­راپ وتىرعان ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كورسەتكىشى دە بىلدىرەدى», – دەگەندى قوستى ول بۇعان. ول سونىمەن قاتار, بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ شەكارالارى شەپتەرىن نىعىزداپ جاۋىپ جاتۋى كەيىن «ادامدار مەن ساۋدانىڭ ەمىن-ەركىن قوزعالۋىنا جول اشىپ بەرەتىنىن», سونىڭ سالدارىنان «كەرەعار كورىنىستەردىڭ ورىن الۋى ىقتيمال ەكەنىن» جاسىرمادى. مۇنداي كوزقاراسپەن كەلىس­پەيتىندەر دە از ەمەس. گەرمانياداعى بەلگىلى ەكونوميست, ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى حانس-ۆەرنەر زينن جاقىن بولاشاقتا بوسقىندار تاسقىنىنىڭ گفر ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە اتسالىسا قالاتىنىنا ۇلكەن كۇمانمەن قارايدى. «بوسقىندار الەۋمەتتىك جۇيە ءۇشىن وراسان زور سالماق بولعالى تۇر. سوعىس ءجۇرىپ جاتقان جەرلەردەن كەلەتىن ميگرانتتاردىڭ دەنى ءبىلىمسىز بولىپ شىعادى, سول سەبەپتى دە ولاردى وقىتىپ-ۇيرەتۋ مەملەكەت ءۇشىن بۇدان بۇرىن كەلگەندەر دە قىمباتقا تۇسەدى. راس, ەكونوميكاعا ارزان جۇمىس كۇشتەرى دە كەرەك, الايدا, گەرمانيا ءۇشىن بوسقىنعا ورىن بوساتىپ بەرەتىن ازاماتتاردىڭ قۇنى بۇدان الدەقايدا قىمبات. وسىلايشا تەڭسىزدىك كوبىرەك ورىن الىپ, الەۋمەتتىك جۇيە بارىنشا قىمباتتاي بەرەدى», – دەپ ەسەپتەيدى ول. «بارىنەن ماڭىزدىسى – ءبىلىم, – دەپ ويىن جالعاستىرادى زينن. – ءبىلىمى تومەن ادامعا اقى دا از تولەنەدى, ودان تولەنەتىن سالىق تا از بولادى. مۇنىڭ ءبارى, اينالىپ كەلگەندە, بيۋدجەتكە كەرى اسەر ەتەدى. كارتامىش مەملەكەتتىڭ پروبلەماسى ميگرانتتار بىلىكتىلىگىنىڭ تومەندىگىنەن بۇرىنعىدان بەتەر كۇشەيە تۇسەدى». ال اتالمىش ينستيتۋتتىڭ قازىرگى ديرەكتورى كلەمەنس فيۋست «كوشى-قون داعدارىسىنىڭ اقشانى كوبىرەك جاراتۋعا ءماجبۇر ەتەتىنىن, وسىعان بايلانىستى باسقا سالالاردان ۇنەمدەۋگە تۋرا كەلەتىنىن» العا تارتادى. «بيلىك ءبىزدى شاتاستىرىپ وتىر. ءبىز بوسقىندار تاسقىنىنان جاڭا قارىزدارعا كىرىپ, الەۋمەتتىك سالانىڭ اراسالماعىن تەڭ ۇس­تاي الماي كەلەمىز. ەندى كوشى-قون داع­دارىسىنىڭ كۇشەيۋىنەن اقشا بۇرىن­عىدان دا ازايا تۇسەتىن بولادى», – دەدى ول. ال كوشى-قون ءجو­نىندەگى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ وكىلى دجوەل ميللمان مۇنداي وزەكتى ماسەلەنىڭ بار ەكەنىمەن كەلىسە وتىرىپ, ونىڭ تاپ قازىرگى كۇندەرى پايدا بولا سالماعانىن ءۋاج ەتەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇدان 40 جىل بۇرىن «گەرمانياعا يتاليان-ميگرانتتار اكەلىنگەن كەزدە دە تاپ وسىنداي جاعداي تۋىنداعان». ولار كەيىن ورتاعا ءسىڭىپ كەتىپ, ءوز بالالارىنا جاقسى ءبىلىم الىپ بەرە العان. يرلاند-يمميگرانتتار جونىندە دە وسىنى ايتۋعا بولادى. ساراپشىلار, سونداي-اق, ميگ­رانتتاردىڭ بارلىعىن بىردەي بوسقىن دەپ قابىلداۋعا بولمايتىنىن دا ايتادى. مىسالى, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا ايماقتىق بولىمشەسىنىڭ باس ەكو­نوميسى حانس تيممەر ميگرانتتار مەن بوسقىندار اراسىنداعى ءپرينتسيپتى ايىر­ماشىلىقتاردى اتاپ كورسەتەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, سوعىس جانجالدارى سالدارىنان جاپپاي كوشۋگە ءماجبۇر بولعان سيريا مەن باسقا دا ەلدەردىڭ تۇرعىندارىنىڭ «جا­ھاندانۋ سيپاتىنداعى ىستەرگە بايلانىستى قوزعالىسقا تۇسكەن ەكونوميكالىق ميگراتسيادان» ەلەۋ­لى ايىرماشىلىقتارى بار. دەگەنمەن, وسىنىڭ ەكەۋى دە بارعان جەرلەرىندەگى احۋالدى ايتارلىقتاي وزگەرتىپ جىبەرۋگە قاۋقارلى. سونىڭ ىشىندە راديكالدى يسلامنىڭ قاۋىپ-قاتەرى بۇرىنعىدان ەسەلەپ ارتا تۇسەتىنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ەڭ قيىنى, وسى قوزعالىپ كەتكەن كوشتى توقتاتۋ ءمۇم­كىن بولمايتىن ءتۇرى بار. ال ونى قانداي تىمىسكى كۇشتەردىڭ بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن افريكا قۇرلىعىنىڭ سولتۇستىگىندە «اراب كوكتەمى» دەگەن اتپەن ارناعا سالىپ جىبەرگەنىن بۇگىندە اسا كوپ ەسكە الا قويماعانىمەن, جۇرتتىڭ كوبى وتە جاقسى بىلەدى. سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان»