قۇمىرسقالار قۇجىراسى

بۇل كوپ ميلليوندى قالا جەردىڭ ۇستىڭگى قاباتىنىڭ بار بولعانى ەكى شارشى مەترىن عانا الادى! ونىڭ تۇرعىندارى  – الەمدەگى ەڭ ەڭبەكقور تىرشىلىك يەلەرى! ولاردىڭ تارتىپكە باعىنا بىلۋشىلىگى – كەز كەلگەن ديكتاتوردىڭ ارمانى! ولاردىڭ اقىل-ويىنا تەك قىزىعۋعا عانا بولادى! ولار – قۇمىرسقالار! جانە ولار ءبىزدىڭ ارامىزدا تۇرادى. نەمەسە ءبىز سولاردىڭ اراسىندا تۇراتىن شىعار­مىز؟ كىمنىڭ وركەنيەتى ومىرگە بەيىمدىرەك؟ وسى ءتورت جولدى وقىپ شىعۋعا كەرەك بولاتىن بىرنەشە سەكۋندتىڭ ىشىندە: – جەر بەتىندە 40 ادام مەن 700 ميلليون قۇمىرسقا تۋىلادى.  – جەر بەتىندە 30 ادام مەن 500 ميلليون قۇمىرسقا ولەدى. ادامدار: بويى 1-دەن 2 مەترگە دەيىن باراتىن ءسۇت قورەكتىلەر. سالماعى: 30-دان 100 كيلوگرامعا دەيىن. ۇرعاشىسىنىڭ جۇكتىلىگى: 9 اي. تاماق تالعامايدى. شامامەن سانى: 5 ميلليارد. قۇمىرسقالار: بويى 0,01-دەن 3 سانتيمەترگە دەيىن باراتىن جاندىك. سالماعى: 1-دەن 150 ميلليگرامعا دەيىن. جۇمىرتقا باسۋى: سپەرماتوزويد قورىنا بايلانىستى, تىلەگىنە وراي. تاماق تالعامايدى. شامامەن سانى: ميللياردتان استام.

بەرنارد ۆەربەر.

«قۇمىرسقالار» رومانى

جۇمىرباستى پەندەنىڭ كوكتى جەڭگەن ءبىرى جوق, ءبارىن تۇگەل جۇتادى جەر-جەبىردىڭ جىگى كەپ. امانسىڭ با سەن قازىر؟! شاتتىسىڭ با وسىعان؟ اينالارسىڭ ءالى سەن قۇمىرسقانىڭ اسىنا... ومار حايام بۇدان بىرقاتار جىلدار بۇرىن بەلگىلى فرانتسۋز جازۋشىسى بەرنارد ۆەر­بەردىڭ... قۇمىرسقالار تۋرالى تريلوگياسى ورىس تىلىندە باسىلىپ شىقتى دا, وسى تىلدە وقىپ-سويلەي الاتىن قا­تار جاتقان ەلدەرگە جاپپاي تاراي باستادى. اتتارى  «قۇمىرسقالار», «قۇمىرسقا كۇنى» جانە «قۇمىرسقالار رەۆوليۋتسياسى», دەپ اتالاتىن ءۇش كىتاپ سول بويدا وسى ايماقتاعى بەستسەللەرگە اينالىپ شىعا كەلدى. جالپى, جازۋشىنىڭ 16 جاسىنان باستاپ شيىرلاۋدى قولعا العان بۇل شىعارمالارىنىڭ تىرناقالدىسى 1989 جىلى تولىق جازىلىپ ءبىتىپ, 1991 جىلى 30 جاسىندا باسپا ءجۇزىندا جارىق كورسە, ءتاماتتى-ءتامامى 1996 جىلى وقىرماندار ورتاسىنا جول تارتقان ەكەن. بىلاي قاراعاندا, تۇككە تۇرعىسىز كورىنەتىن جاندىكتەردى كەيىپكەر ەتىپ العان فوليانتتىڭ تاتىمدى تابىسقا جەتە قوياتىن شاماسى جوق سياقتى ەدى. ونىڭ ۇستىنە فرانتسۋز ادەبي سىنى كىتاپتاردىڭ ادەپكى دەبيۋتىن ونشالىقتى جىلى قابىلداي قويماعان-تىن. بىراق كىتاپ سۇيەر قاۋىم ول سىندى قۇلاققا قىستىرمادى. سونىڭ ارقاسىندا قۇمىرسقالار قۇجىراسى مەن قۇدىرەتى جونىندەگى شىرعاسى شىمىر شىعارمالار قىسقا ۋاقىتتىڭ قىلتاسىندا ەۋروپا مەن سولتۇستىك امەريكا ەلدەرىنە تولاسسىز تاراپ, بىردەن رەكوردتىق كورسەتكىش – 10 ميلليون تارالىمدى كورسەتتى. جازۋشى بەرنارد ۆەربەر وسى تسيكل­دىڭ العاشقى  كىتابىنا عۇمىرىنىڭ ون ەكى جىلىن سارپ ەتكەن ەكەن. سول ۋاقىت ارالىعىندا ول قۇمىرسقالار ءومىرىن زەرتتەۋشى ميرمەكولوگ-عالىمدارمەن ۇدايى اقىلداسىپ قانا قويماعان, اتالمىش جاندىكتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن زەرتتەۋ ءۇشىن كوپ قاباتتى ۇيدەگى پاتەرىنە يلەۋ دە اكەلىپ ورنالاستىرعان. سول ىزدەنىستەردىڭ ارقاسىندا عالامدىق دەڭگەيدە ءدۇمپۋ تۋعىزعان الگىندەي كىتاپتار شوعىرىن دۇنيەگە كەلتىرگەن. ال وسى شىعارمالاردى وقىپ شىققان سوڭ ادامدارعا مىنا جاندىكپەن ءتىل تابىسا ءومىر ءسۇرۋ كەرەك ەكەن-اۋ دەگەن تۇجىرىم تۇتانىپ سالا بەرەر ەدى. ويتكەنى, كەلەشەك كەنەرەسىندەگى ەۆوليۋتسيانىڭ ەكپىنى ءبىزدى قايدا اپارىپ سوعاتىنى بەلگىسىز. بالكىم, ادام بالاسىنا ءبىر كەزدەرى كۇن استىنان ورىن الۋ ءۇشىن وسى جاندىكپەن شىنداپ ايقاسۋعا تۋرا كەلىپ تە قالار... وسى جايلى ويلانساڭ, ويىڭ ويران بولادى. ال وقىمىستى قاۋىم ورتاسى بەرنارد ۆەربەر كىتابىندا كەلتىرىلگەن جەلىلەردىڭ ءبارى دە شىنايى شىندىققا سۋارىلىپ الىنعانىن اۋىزعا الادى. راسىندا بىلايىنشا موماقان بولىپ كورىنەتىن قۇمىرسقالاردىڭ ءبىزدىڭ پلانەتامىزدىڭ ناعىز قوجايىنى سانالاتىنداي دا رەتى بار ەكەن. ولار جەر شارىن مۇندا ادامداردىڭ العاشقى ءناسىلى پايدا بولعاننان كوپ بۇرىن جاۋلاپ العانعا ۇقسايدى. بۇعان قوسا ولار وزىنە دەيىن دە, وزىنەن كەيىن دە جەر بەتىنەن ءبىرجولا قۇرىپ كەتكەن باسقا مىڭداعان تىرشىلىك يەلەرى سياقتى قۇردىمعا قۇلاماي, كەرىسىنشە تۇرمىس جاعدايىنا بارىنشا بەيىمدەلىپ الادى. ونىمەن دە توقتاماي, عاسىرلار بويى ءوزىنىڭ وزگەشە وركەنيەتىن قالىپتاستىرادى. جانە بۇل وركەنيەتتىڭ قۇرىلىمى ادامدار قاۋىمداستىعىن قاتتى ەسكە تۇسىرەدى. قۇمىرسقالاردىڭ دا مەملەكەت-فەدەراتسيالارى بار. قاراپايىم جان ولار جونىندە بىردەڭە بىلە قويماس. جۇرتتىڭ كوبى, ماسەلەن, قۇمىرسقالاردىڭ قىزىل ءتۇستى ۇلكەن, قارا ءتۇستى شاعىنداۋ, قوڭىر ءتۇستى مايدا تۇرلەرى كەزدەسەتىنىن, ەندىگى بىرەۋلەرى قاناتتى بولىپ كەلىپ, ۇشىپ جۇرە بەرەتىنىن عانا پايىمداي الادى. سول سياقتى ورماندا جۇرەتىن قۇمىرسقالاردىڭ ىرىلەۋ, قالالى جەردەگىلەردىڭ كىشىلەۋ بولاتىنىن دا ءبىراز كىسى بىلسە كەرەك. ال قازىرگى تاڭدا عالىمدار جەر بەتىندە ولاردىڭ 12 مىڭنان استام ءتۇرى تىرشىلىك ەتەتىنىن انىقتاپ وتىر. جانە بۇل ناقتى توقتالعان تسيفر ەمەس. بۇل ءۇشىن وسىدان ساناۋلى جىلدار عانا بۇرىن دەڭگەيدىڭ 6 مىڭ تۇرمەن شەكتەلگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. وسى كۇنى دە جوعارىداعى كولەمنىڭ توقتاپ قالارىنا سەنىم جوق. سەبەبى, جىل سايىن الگى تىزىمگە 200-300 ءتۇر قوسىلۋدا. نەگىزىنەن ولار تروپيكالىق دجۋنگلي ورماندارىنىڭ اراسىنان تابىلىپ جاتىر. قۇمىرسقالار قاۋىم­داستىعى قازىرگى تاڭدا 20 توپقا, 54 وماققا, 378 تەككە, 12 470 ءتۇر مەن  4515 تۇرشەگە بولىنەدى. وسى قۇمىرسقالاردىڭ كوپتەگەن ءتۇرى ءوزارا وراسان زور قاۋىم بولىپ بىرگە تىرشىلىك ەتەدى. عالىمدار بۇل كولونيالاردى «فەدەراتسيالار» نەمەسە «مەملەكەتتەر» دەپ اتايدى. وسىنداي ءار فەدەراتسيانىڭ قامتۋىندا ءبىر-بىرىمەن قانشاما قايشىلاسقان سوقپاقتار ارقىلى جال­عاسىپ جاتاتىن الدەنەشە ونداعان, جۇزدەگەن نەمەسە ءتىپتى مىڭداعان يلەۋ­لەر بولادى. ءبىر عاجابى, ءبىر فەدەرا­تسيانىڭ قۇمىرسقالارى ەشقاشان ءبىر-بىرىنە شابۋىل جاسامايدى. مۇنىڭ ورنىنا ولار ءبىر-بىرىنە تاماق ۇسىنىپ, بىرگە اڭعا شىعادى, ءوز اۋماقتارىنا كىرىپ كەتكەن باسەكەلەستەرىمەن قاتارلاسا سوعىسا كەلىپ, اۋىر زاتتاردى ىزبە-ءىز ءجۇ­رىپ تاسىسادى. ال وسى فەدەراتسيا­لار شەگىنە قۇمىرسقالار ارالىق ۇيالاردى, ياعني باقىلاۋ بەكەتتەرىن قويادى. مۇندا جاۋىنگەر جانە بارلاۋشى قۇمىرسقالار تۇرادى. ولار, البەتتە, قاۋىمداس­تىقتى سىرتتان كەلەتىن جاۋدان قورعايدى. قازىر الەمدەگى ەڭ ۇلكەن فەدەراتسيا جاپونيانىڭ حوككايدو ارالىنان تابىلدى. ونداعى جالپى اۋماعى 3 مىڭ شارشى شاقىرىمدى الاتىن 45 مىڭ قۇجىرادا 300 ملن. جاندىك تىرشىلىك ەتەدى. مۇنداي قاۋىمنىڭ قىزىقتى دا جوعارى ۇيىمداسقان بولىگى تروپيكالىق ايماقتاردا ءومىر سۇرەدى. وسى سەكىلدى «ويشىل قۇمىرسقالار» ءبىزدىڭ وڭىرلەرىمىزدە دە كەزدەسىپ قالادى. مىسالى, توعايلى-ورماندى القاپتاردى مەكەندەيتىن جالقىن سارى قۇ­مىرسقالار سونداي اقىلدىلار قاتارىنا جاتاتىندىقتان, كوپتەن بەرى عا­لىم­داردىڭ زەرتتەۋ نى­سانىنا اينالىپ كەلەدى.  قۇمىرس­قالاردىڭ بۇل تۇرلەرى قارا توپىراقتى قۇنارلاندىرۋعا اتسالىسىپ, ءوسىم­دىكتەردى جۇلدىز قۇرتتاردان ساقتاپ قالادى ەكەن. قۇمىرسقالار قاۋىمداستىعى تەمىر­دەي تارتىپپەن ۇستالادى. بۇل ءتارتىپ ءار قۇجىرا مەن يلەۋدەن فەدەراتسيا دەڭگەيىنە دەيىن تۇگەل ساقتالادى. قاۋىمداعى ءاربىر مۇشەنىڭ ءوز مىندەتى جانە قىزمەتى بار. ولار العا بەلگىلى ءبىر ماقسات قويىپ, سونى ورىنداۋعا كەلگەندە الدارىنا جان سالمايدى. بۇل قاۋىمداستىق قاي جەردە دە ماتريارحات بولىپ تابىلادى. ولاردا نەگىزىنەن امازونكالار تۇرادى. كەز كەلگەن يلەۋدىڭ باستى تۇلعاسى, ياعني توپ باستار كوسەمى انا-حانشا بولادى. قۇمىرسقانىڭ كەيبىر تۇرلەرىندە مۇنداي جەتەكشى انا بىرنەشەۋ دە بولىپ كەلەدى. وسى انالىق قۇمىرسقا ەركەك قۇمىرسقامەن عۇمىرىندا بار بولعانى ءبىر-اق رەت شاعىلىسادى. بىراق سوندا الىپ قالعان شاۋقاتى ونىڭ قالعان بۇكىل ومىرىنە, ياعني ارعى جاعىنداعى 10-15 جىلعا تولىق جەتەدى. سول ارقىلى ول قايتا-قايتا جۇمىرتقا باسىپ وتىرادى. مۇندا بارلىق دەرلىك قۇمىرسقالار تۇرلەرى ۇرپاقتارىن كاستالىق جۇيەمەن وندىرەدى: ءبىر جۇمىرتقادان بولاشاق انالىق­تار پايدا بولسا, كە­لە­سىسىنەن اڭشىلار, بالا كۇتۋشىلەر, قۇرىلىسشىلار, ولەكسە جيناۋشىلار, كۇزەتشىلەر, جۇمىسشىلار, جاۋىنگەرلەر جانە باسقالار ءورىپ شىعادى. جانە ولار وسى الىپ شىققان قىزمەتتەرىن قالىپتى تۇرمىس جاعدايىندا ەشقاشان اۋىس­تىرمايدى. انالىق-حانشالار كەلبەتى جاعىنان جۇمىسشىلار توبىنا ۇقسايدى. ولاردى تەك كەۋدەلەرىنىڭ ۇلكەندىگى عانا وزگە­لەردەن اجىراتىپ كورسەتىپ تۇرادى. بۇلاردا تاعى ەكى قانات بولادى. بىراق ولار العاش ۇرىقتانعاننان كەيىن-اق ءتۇسىپ قالادى. وسىنداي قاناتتار ەركەك قۇمىرسقالاردا دا بار. انا-حانشا باسىپ شىعاراتىن جۇمىرت­قادان تەك قانا ايەل قۇمىرسقا­لار, ياعني امازونكالار ورەدى. وسىلايشا قاۋىم مۇشەلەرىنىڭ دەنى ۇرعاشى قۇمىرسقالاردان  قۇرالادى. ال انا-حانشا باۋىرىنا باسپاعان جۇمىرتقا ومىرگە كىل ەركەكتەردى اكەلەدى. سانى بارىنشا از بولاتىن ولار تەك انالىقتاردى ۇرىقتاندىرۋ ءۇشىن عانا كەرەك. يلەۋدەگى ەركەك قۇمىرسقالاردىڭ بار مىندەتى وسىلاي ءوز قالاسىن سالۋ ءۇشىن وتباسىنان كەتكىسى كەلەتىن انالىقتاردى ۇرىقتاندىرىپ تۇرۋ بولىپ تابىلادى. تاعى ءبىر تاڭعالاتىن جايت, ءبىزدىڭ پلانەتامىزداعى قۇل يەلەنۋشى قوعامدى بىلەتىن ەكى عانا جاراتىلىس يەسىنىڭ ءبىرى – ادام, ال ەكىنشىسى وسى قۇمىرسقالار بولىپ شىقتى. بۇل قۇرىلىس  قۇمىرسقالار اراسىنداعى  امازونكالاردا ساقتالىپ قالعان. ال امازونكالاردا جۇمىسشى تابى بولمايدى, ولار قاشاننان انالىقتار جانە جاۋىنگەرلەر بولىپ ەكى توپقا عانا بولىنەدى. قازاقستاندا وسىنداي قۇل يەلەنۋشى قۇمىرسقالاردىڭ ءۇش ءتۇرى بار. ولار ءوز بەتتەرىنشە قورەكتەنە المايدى, الدەكىم اۋىزدارىنا اكەلىپ تاماق توسۋلارى كەرەك. ولار ءتىپتى, يلەۋ تۇرعىزۋدى دا بىلمەيدى. سوندىقتان, قۇل يەلەنۋشىلەردىڭ انالىق-پاديشاسى باسقا يەلىكتەگى قۇمىرسقالاردىڭ ۇيا­سىنا باسىپ كىرەدى دە, ونداعى انالىقتى ءولتىرىپ, جۇمىرتقالارىن سوندا قويادى. ال سول جۇمىرتقالاردى بۇرىنعى قوجايىنداردىڭ بالا كۇتۋشىلەرى قاراۋىنا الادى. سوسىن قۇل يەلەنۋشىلەر قۇجىرانى تولىق يەمدەنىپ بىتكەسىن, ونداعى بۇرىنعى ءۇي يەلەرىن دە تۇگەل قىرىپ سالادى. وسىدان سوڭ ۇساقتاۋ يەلىكتەرى بار, كورشىلەرىنە شاپقىن باس­تايدى. ونداعى بار ماقسات بوگدەنىڭ بالا-ءپىللالارىن تارتىپ الۋ بولىپ تابىلادى. سول شارانالاردى ءوز ۇيالارىنا اكەلىپ سالعاننان كەيىن ولاردان امازونكالارعا تاماق تاسىپ, ولاردى اسىراپ تۇرۋدى عانا بىلەتىن ناعىز قۇلداردى ءوسىرىپ شىعارادى. مۇنداي جاعداي ادامداردىڭ تاريحىندا دا از كەزدەسكەن جوق قوي. امازونكالار قۇلدارىنىڭ اڭعا شىققان ساتتەرى دە قىزىق. ولار العاش­قى قاۋىمدىق قۇرىلىس تۇسىنداعى ادامداردىڭ تىرشىلىگىن قاتتى ەسكە سالادى. ولار جولاي كەزىككەن جەمتىكتەرىنە بارلىعى جابىلىپ, باس سالادى. سول ساتتە جابايى ادامداردىڭ مامونتتى جارعا جىعاتىن كورىنىسى كوز الدىڭا كەلەر ەدى. ادامعا ۇقساس اقىلدىلىعى مەن ايلاكەرلىگى ارقاسىندا بۇل جاندىكتەر دەنە تۇرقى وزدەرىنەن ەكى-ءۇش ەسە ۇلكەن جاندىكتى تورىنا وڭاي تۇسىرە الادى. الاتىن اڭىن اڭدىعان قۇمىرسقالار وسىمدىكتەر جاپىراقتارىنان تالشىقتار قيىپ الىپ, ولاردان ءىشى قۋىس كىشكەنە عانا ۇيشىك جاسايدى. ۇيشىكتى قۇراس­تىرىپ بولعان سوڭ ىشىنە كوپ جاۋىنگەر جاسىرىنىپ جاتىپ الادى. سول كەزدە ىشتەرىندەگى بىرنەشە ۇساق قۇمىرسقا باستارىن قىلتيتىپ, جەمتىگىن وزدەرىنە شاقىرادى. سول ارانداتۋعا ءتۇسىپ قالعان ارا, شەگىرتكە, قوڭىز سەكىلدى جاندىكتەر ۇيشىكتى وسىمدىكتىڭ جاپىراعىن نەمەسە ساباعى دەپ ويلايدى. سوسىن سول وسىمدىكتىڭ شىرىنىنان تاتۋعا كەلەدى. ال ولجاسىن كۇتىپ وتىرعان قۇمىرسقالار سول كەزدە ولارعا ۇيىمداسقان تۇردە تارپا باس سالادى. مۇنداي قاۋىرت شابۋىلدى كۇتپەگەن جاندىكتەر قاپەلىمدە قارسىلاسا الماي, بوجىرايادى دا قالادى. وسىنى كۇتىپ جاتقان نەگىزگى جاۋىنگەرلەر جان-جاقتان لاپ بەرەدى. بىرەۋى توبىقتان, بىرەۋى اياقتان, ەندى بىرەۋى كەۋدەدەن تارتىپ, قايشى ءتىستى شاقىرلاتىپ كەلىپ سالعاندا, دوڭكيگەن قوڭىز بەن شەگىرتكە بىردەن شاتقاياقتاپ كەتەدى. اقىرىندا كوزدەرى قاراۋىتىپ, ەسەڭگىرەپ سالا بەرگەن جاندىكتەر قۇمىرسقانىڭ دەنەسىن ۇيىتىپ, دىزىلداتىپ بارا جاتقان ۋىتىنا شىداي الماي, گۇرس ەتىپ جەرگە قۇلايدى. سول-اق ەكەن, جۇزدەگەن جىلتىركوز جىرتقىش كوزدى اشىپ-جۇمعانشا دوڭكيىپ قيمىلسىز جاتقان قۇرباندىقتى جىلىكتەپ, تۋراپ, قىرقىپ, قيدالاپ, بورشالاپ, ءاپ-ساتتە تۇگىن قالدىرماي ۇياسىنا تاسىپ اكەتەدى. وسى ءتاسىلدىڭ ءوزى گرەك اڭىزدارىنداعى ترويا شاھارى تۇبىنە اكەلىنگەن جاساندى اعاش اتتى ەسىمىزگە سالار ەدى. سوندا ادام سەكىلدى ويلاي بىلەتىن قۇمىرسقانىڭ قۇدى­رەتىنە تاڭعالماسقا امالىڭ قالمايدى. كولونياداعى قۇمىرسقالاردىڭ ايتارلىقتاي باسىم بولىگىن جىنىستىق جاعىنان ءپىسىپ-جەتىلمەگەن ۇرعاشى توپتان تۇراتىن جۇمىسشىلار قاۋىمى قۇرايدى. بۇلاردىڭ ءوزى كەيدە ۇساق ماماندىقتار بويىن­شا سۇرىپتالادى. قۇمىرسقالار قۇ­جىراسىنداعى جۇمىس ءبولىسى دە قاتاڭ ءتارتىپ نەگىزىندە جۇزەگە اسادى. ادەتتە, جاس جۇ­مىسشىلار بالا كۇتۋ­شىنىڭ مىندەتىن ات­قارادى. ولار ەسەيە كەلە, قۇرىلىسشىعا, سوسىن تاماق تابۋشىعا اينالادى. ال تاماق تابۋعا قابىلەت-كۇشتەرى قالماعان كارتاڭدارى ازىق-ءتۇ­لىك قويمالارىنىڭ ساقتاۋشىلارى, قاراۋىلدار مەن باقىلاۋ­شىلار بولىپ قىزمەت ەتەدى. ەندىگى ءبىر ەرىكسىز جاعا ۇستاتاتىن جايت, قۇمىرسقادا دا ادام بالاسى سەكىلدى قولعا ۇيرەتىلگەن ءۇي جانۋارلارى بولادى. بىلايشا وسىمدىك ءبيتى سانالاتىن ولار «قۇمىرسقا سيىرىنىڭ» مىندەتىن اتقارادى. سول سيىرلاردىڭ دەنەسىنەن ءتاتتى شىرىن بولىنەدى. اقىل-ويى اسقان جاندىكتەر ونى نەگىزگى اسى مەن سۋسىنى رەتىندە ءىشىپ, وزدەرىنشە راقات سەزىمگە بولەنىپ, كەيدە ماس بوپ جۇرەدى. سيىرلاردى اسىراۋ ءۇشىن ولار دا باقتاشى ۇستايدى. ولار «جانۋاردى» مەزگىلىمەن سۋارىپ, تويىندىرىپ, ساۋىپ, بوپەلەرىن تاپ-تازا اس-اۋقاتپەن اسىرايدى. «مالدىڭ» ەمىن-ەركىن جايىلۋى مەن ءوسىپ-ءونۋى ءۇشىن بەرەتىن قۇمىرسقالار ءوز ىشىنەن كۇزەتشىلەر مەن قورعاۋشىلار توبىن ىرىكتەپ شىعارادى. ەگەر جايىلىپ جۇرگەن الگى «سيىرلارعا» سىرتتان باسقا ءبىر جاندىك كەلىپ تيىسەتىن بولسا, قاراۋىل قۇمىرسقالار قىرعىن توبەلەسكە كىرىسىپ كەتەدى. ال پاداشىنىڭ مىندەتى تابىنعا قۇنارلى جايىلىم تاۋ­ىپ بەرىپ, جاز جايلاۋعا, قىس قىستاۋعا كوشىپ-قونۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. كۇن ءتۇس الەتىنە جەتىپ, اۋا ىسىعان ساتتە ولارعا ءشوپ-شالامنان كۇركە جاساپ بەرىپ, كولەڭكەلىك پانا كەلتىرەدى. ۋاقىتى جەتىپ, قىس كەلگەندە, باقتاشىلار ۇرعاشى سيىرلاردى كادىمگىدەي جىلى دا قۇرعاق قىستاۋعا جايعاستىرادى. ولار قۇمىرسقالار دەنىنىڭ ساۋ بولىپ, ۇرپاعى جاقسى ءوسۋى ءۇشىن سيىردىڭ كۇتىمىن دۇرىستاۋ كەرەك ەكەنىن جاقسى بىلەدى. سيىرى سەمىز بولسا, قۇمىرسقانىڭ دا كۇيى جاقساراتىنى ولارعا ابدەن ءمالىم. سول سەبەپتى دە, باق­تاشى قاراۋىنداعى سيىرلاردىڭ قوڭى ءوز بەتىنشە جۇرگەندەردەن الدەقايدا ءتاۋىر بولادى. ولاردىڭ ءوسىپ-ءونۋى دە تەز. سوندىقتان, ايدالادا جۇرگەن وسىمدىك ءبيتى قۇمىرسقادان قوجايىن تاپسا, بالا-شاعاسىنا دەيىن قۋانادى. قۇمىرسقالاردىڭ ۇقىپتىلىعىندا دا شەك جوق.  ولار ءار جەردە شاشىلىپ قالعان ءشوپ-شالام مەن ءداندى داقىلدىڭ ءبارىن ۇقىپپەن جيناپ, ۇياسىنداعى قۇرعاق قويماعا اكەلىپ ساقتاۋعا بەيىل. قويماداعى قىزمەتشىلەر دالادان جيىلعان ءار الۋان ءدان مەن دانەكتى تازالاپ, سۇرىپتاپ وتىرادى. جينالعان استىقتى جەمەس بۇرىن قاۋىزىنان ارشىپ, تازارتىپ, ۇن قىلىپ ۇنتاقتايدى. بىزدىڭشە بۇل ديىرمەنگە تارتتىرىپ, ۇن شىعارعانمەن بىردەي. داستارقانعا جاۋاپتى اسپازشى قۇمىرسقالار ۇنتاق ۇندى سىلەكەي سۋلارىنا ارالاستىرىپ, قامىر يلەپ, بىلامىق جاساپ, قۇنداقتا جاتقان «بوپەلەردىڭ» اۋىزىنا اپارىپ سالادى. سوندىقتان, تىرشىلىك كەپىلى بولعان ءداندى ۇزاق مەرزىمگە دۇرىس ساقتاۋ ءۇشىن جانكەشتى ەڭبەك ەتەدى. نوسەر جاۋىننان سوڭ «اس-اۋقاتتارى» دىمقىل تارتىپ قالسا, ولاردى تەزدەتىپ دالاعا شىعارىپ, كەپتىرىپ, قۇرعاتىپ الادى. ال كەپكەننەن كەيىن قايتادان ۇيلەرىنە تاسىپ كىرگىزەدى. ءبىر قىزىعى, قۇمىرس­قالاردىڭ تۇرا­تىن قۇرلىعى مەن جەرى­نىڭ اۋا رايىنا بايلانىس­تى كاسىپتەرىنىڭ تۇرلەرى دە بولەكتەۋ بولىپ وتىرادى. ماسەلەن, ازيا مەن افريكانى مەكەن ەتەتىن قۇمىرسقالار نەگىزىنەن كوش­­پەندى تۇرمىس سالتىن ۇستانادى. ولار كەزەكتى قونىس ەتكەن جەرلەرىندە ۋاقىتشا باسپانالار سالىپ الادى دا, ۇدايى كوشىپ-قونۋمەن بولادى. بۇلاردىڭ اراسىندا ءدان تۇقىمىن جينايتىن, سيىر ءسۇتىن ساۋا­تىن, اڭعا شىعاتىن تۇرلەرى قاۋىمعا تاماق تاۋىپ بەرۋمەن اينالىسادى. وسىنداي تاماق تابۋشىلاردىڭ قاتارىنا ءوز يلەۋلەرىنىڭ قاباتىندا ساڭىراۋقۇلاق پلانتاتسيا­لارىن ورناتاتىن فەرمەرلەردى دە جاتقىزعان ءجون. جوعارىدا ايتىلعان بەرنارد ۆەربەردىڭ رومانىندا وسىنداي ەگىنشىلەردىڭ پاريج تۇبىندەگى قۇجى­راسىنىڭ ومىرىنەن سىر شەرتىلەدى. بىراق بۇل جەردە جازۋشى ءبىر نارسەدەن قاتەلەسىپ كەتىپتى, مۇن­داي وراسان زور ساڭى­راۋ­قۇ­لاق پلانتاتسيالارى تەك وڭتۇستىك امەريكا قۇمىرس­قا­لارىندا عانا بولادى ەكەن. جەراستى ەگىنشىلىگىن ولار 3-5 مەتر تەرەڭدىككە ورنالاستىرادى, بۇل القاپتاردى ديامەترى 10 سانتيمەتر كەلەتىن تۋننەلدەرمەن جالعاستىرىپ قويادى. سول سياقتى تىڭايتقىش رەتىندە شىرىگەن جاپىراقتاردى قولدانادى. جاقىندا بەلگىلى بولدى, كۇللى وڭتۇستىك امەريكادا ەگىنشى-قۇمىرسقالار ساڭى­راۋ­قۇلاقتىڭ ءبىر عانا ءتۇرىن ەمەس, ونىڭ ءتىپتى, بىردەي كەسكىندىسىن پايدالانادى ەكەن. مۇنى از دەسەڭىز, الەمنىڭ كەز كەلگەن قۇرلىعىنداعى قۇمىرسقا ازىق ەتىپ وتىرعان ساڭىراۋقۇلاقتىڭ دا تۇرلەرى بىردەي كورىنەدى. دەمەك, بۇل وركەنيەتتىڭ يەلەرى سان ميلليونداعان جىلدار بويى جاسالعان ۇزاق تاجىريبەنىڭ نەگىزىندە وزدەرىنە كەرەكتى ەرەكشە ءبىر ساڭىراۋقۇلاق ءتۇرىن ويلاپ تاپقان بولىپ شىقتى. بۇعان قوسارىمىز, ولاردى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ ءىسى ادامداردان كەم دەگەندە 50 ميلليون جىل بۇرىن قولعا الىنىپتى. قۇمىرسقالاردىڭ ەگىنشىلىكتى عىلىمي دەڭگەيدە دامىتىپ اكەتكەنى سونشالىق, الگىندەگى ساڭىراۋقۇلاقتى قۇرامىندا كالورياسى وتە جوعارى, بەلوگى بار ەتىپ جاساپ شىعارعان. اقىلى اسقان قۇمىرسقالاردىڭ تىرشىلىگىنە بايلانىستى تاعى ءبىر مىناداي عاجايىپ دەرەك بار. لاتىن امەريكاسىنداعى پەرۋ اتتى مەملەكەت جەرىندەگى يت تۇمسىعى باتپايتىن قالىڭ ورمانىنىڭ ورتاسىندا اعاشتىڭ ءبىر عانا ءتۇرى وسەدى. جەرگىلىكتى جارتىلاي جابايى ابوريگەندەر وعان جولامايدى. وزدەرى «شايتان باعى» دەپ اتايتىن بۇل ماڭعا بارۋدان قورقادى. سەبەبى, پەرۋلىك ۇندىستەر ءوز تىلدەرىندە «چۋايتاكي» دەپ اتايتىن ورمان الباس­تىسى وسى جەرلەردە تۇرادى-مىس. كەيىن ەلدىڭ بيولوگ عالىمدارى تۇبەگەيلى زەرتتەپ كورسە, بار گاپ قۇمىرسقالاردا بولىپ شىقتى. وسى الاپتى قونىس تۇتقان قۇجىرا يەلەرى بۇل ماڭايدا بۇرشىك جارىپ وسە باستاعان بوتەن شىبىق كورسە, بىردەن ۋ شاشىپ, كوكتەمەي جاتىپ سولدىرىپ تاستايدى ەكەن. سودان سوڭ عالىمدار باقىلاۋدى ودان ءارى جۇرگىزىپ, الگى «شايتان باعىنىڭ» جانىنا ءارتۇرلى باسقا تالداردىڭ ءدانىن ەگىپ كورەدى. سول دانەكتەن بىرنەشە وسكىن دە ءوسىپ شىعادى. ال ولاردى كورگەن قۇمىرسقالار ۇدەرە كوتەرىلىپ, نەبارى ءبىر تاۋلىكتىڭ ىشىندە ءبارىن تىپ-تيپىل ەتەدى. سويتسە, ولار شىبىقتارعا تيگەن جەرىن كۇيدىرىپ, ويىپ تۇسەتىن قىشقىلدارىن سەۋىپ, بىردەن جويىپ جىبەرەتىن بولعان. ەندى سول كوشەتتەردى وزگە ءبىر جەرلەرگە ەگىپ كورسە, ەش كەدەرگىسىز ءوسىپ-ءونىپ, جايقالىپ كەتە بەرگەن. مۇنىڭ سەبەبىن عالىمدار: «قۇمىرسقالار وزدەرى مەكەن ەتىپ وتىرعان اعاشتارعا باقتالاس بولماۋى ءۇشىن بوتەن شىبىقتاردى ءالسىز كەزىندە اياۋسىز قۇرتىپ وتىرادى», دەپ ءتۇسىندىردى.  سول «شايتان باعىنداعى» اعاشتار سانى ارتىق-كەمى جوق تۋرا 328 ءتۇپ بولىپ شىعىپتى, ال وسى قۇمىرسقا قۇجىراسىنىڭ تىرشىلىك ەتىپ كەلە جاتقانىنا 800 جىلدان اسىپ كەتىپتى. البەتتە, قۇمىرسقا شارۋاشى­لىعىن­داعى مۇنداي تاڭعالارلىق جەتىستىكتەردى تۇگەل ولاردىڭ ينستينكىنە تەلىپ, تابيعات-انا وسىلاي جاراتقان سوڭ ءبارى وسىلاي جاسالىپ جاتقانىنا يلانا سالۋعا دا بولار ەدى. بىراق زەرتتەۋشىلەر مۇنىڭ ءتىپتى, دە ولاي ەمەس ەكەنىن وسى كۇنى تاڭداي قاعا وتىرىپ, بايان ەتەدى. قۇمىرسقالار كۇللى جاندىك اتاۋلىنىڭ ىشىندەگى ءبىر-ءبىرىنىڭ تىرلىگىن باعىپ, بىرىنەن-ءبىرى ۇيرەنىپ ءىس جاسايتىن جالعىز جاراتىلىس يەسى ەكەنىنە الدەقاشان كوز جەتكىزگەن. بىلايىنشا ايتقاندا, ولار ءبىرىنىڭ تاجىريبەسىن ءبىرى الىپ, جاڭا تەحنولوگيانى ۇدايى مەڭگەرىپ وتىراتىن اقىل-وي يەلەرى بولىپ شىقتى. بۇل جاڭالىقتى رەسەيدەگى ءنوۆوسىبىر ميرمەكولوگيا عىلىمي مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى جاننا رەزنيكوۆا الەمدە ءبىرىنشى بولىپ اشتى. ولاردىڭ زەرتتەۋىندە شالعىندى جەردىڭ قۇمىرسقالارى وزدەرىنەن گورى پىسىقتاۋ قۇمىرسقالاردان تاماق دايىنداۋدىڭ تيىمدىرەك جولدارىن ۇيرەنگەن كورىنەدى. ءبىر وتباسىنداعى قۇمىرسقالاردىڭ ءبارىنىڭ اقىلدارى بىردەي بولا بەرمەيتىنىن دە وسى عالىمدار توبى انىقتاپتى. ولاردىڭ شامامەن ون پايىزداي بولىگى ايرىقشا العىر, زەرەك كەلەدى ەكەن. جاقىندا قۇمىرسقالاردىڭ وزدە­رىنىڭ بولاشاق قۇرباندارىنا قالاي قاقپان قۇرىپ, تۇزاق سالاتىندارى ءمالىم بولدى. وڭتۇستىك امەريكا ورماندارىندا تىرشىلىك ەتەتىن شاعىن دەنەلى قۇمىرسقا ءتۇرى ونداي توردى وسىمدىكتىڭ ساباعىنا سالاتىن بولىپ شىقتى. ولار سول ساباقتى بىرنەشە جەرىنەن ۇڭگىپ تەسىپ, سوعان شەگىرتكە مەن كوبەلەك كەلىپ اياقتارىن تىعىپ العانشا اڭدىپ وتىرادى ەكەن. ال جەمتىكتەرى سول جەرگە كەپتەلىپ قالعان بويدا ساباقتىڭ استىندا تىعىلىپ تۇرعان ساربازدار الگىلەردىڭ اياقتارىنا جابىسا كەتەدى. سول ساتتە جوعارىدان جاۋىنگەرلەردىڭ ۇلكەن جاساعى لاپ قويىپ, اڭشىلاردىڭ تىستەگەنىنەن ون ەسە قاتتى كەلەتىن سوققىنى جاۋدىرادى. جەمتىك توردان شىعىپ كەتپەس ءۇشىن قۇمىرسقالار ونىڭ استىنان ارنايى تۇتقىش تا توقىپ قوياتىنعا ۇقسايدى. وسىنداي قاقپانعا تۇسكەن قۇرباندىق قۇمىرسقا تالاۋىنان قۇتىلىپ كەتە المايدى. بۇل جاندىكتەر ەڭبەك قۇرالىن جەتىل­دىرۋدە دە ۇدايى تاجىريبە الماسىپ وتىرادى. عالىمدار قۇمىرسقانىڭ بىرنەشە تۇرىنە باقىلاۋ جاساۋ نەگىزىندە ولاردىڭ سۇيىق تاماقتى تاسۋ ءۇشىن جاپىراقتىڭ قيىندىسىن, اعاشتىڭ جاڭقاسىن, كەيدە قاتىپ قالعان توپىراقتى ادەمى پايدالانا بىلەتىندەرىنە كوز جەتكىزگەن. ولار, مىسالى, وزدەرى اكەتكىسى كەلەتىن بال تامشىسىن سولاردىڭ ۇستىنە تامىزادى دا, ابدەن كەپكەنىنشە كۇتەدى. سودان كەيىن بارىپ, ۇيلەرىنە سۇيرەلەپ اكەتەدى. ولار وسىلاي ءارتۇرلى زاتتاردى قۇرال رەتىندە پايدالانۋ ارقىلى ادەتتە, ءوزى دو­مالا­تىپ الىپ كە­تەتىننەن ون ەسەدەي ار­تىق ءمول­­شەردە تاماق تاسىپ اكەتە الادى. مۇنىڭ باسقا قۇ­جىرالارداعى قۇمىرسقالارمەن ارادا جۇرەتىن قاتاڭ باسەكەلەستىك جاعدايىندا تيگىزەتىن پاي­داسى زور. وسى جەردە 1968 جىلى فرانتسيادا جاسالعان مىنا ەكسپەريمەنت تۋراسىندا ايتا كەتكەننىڭ ارتىقتىعى بولماس. وندا قۇمىرسقالاردى ەكى ءجىپتى تارتۋعا ۇيرەتكەن. ولاردىڭ ءبىرىن تارتىپ قالعاندا, قانت سۇيىعى شىعاتىن بولسا, ەكىنشىسىنىڭ سوڭىندا ەشتەڭە دە بولماعان. ال قۇمىرسقالاردىڭ 70 پايىزى سوندا تاڭداۋدى دۇرىس جاساپ, شىرىنى بار جىپكە ۇمتىلعان. ازىرگە ادامدارعا قۇمىرسقانىڭ ءوزىن­دىك  بولجامدى ءتىلىن ءتۇسىنۋ اسا قيىن بولىپ تۇر. دەگەنمەن, ونى اجىراتۋ جولىنداعى ەكسپەريمەنتتىڭ ءجۇرىپ جاتقانىنا ءبىراز بولدى. ال قۇمىرسقا ءتىلى نەگىزىنەن يىستەردىڭ, ياعني فەرومونداردىڭ كەشەنىنەن, اياقتاردى قوزعالتۋ جولىمەن جاسالاتىن ىميشارا مەن انتەنالى بايلانىستاردان قۇرالاتىن سياقتى. قۇمىرسقانى زەرتتەۋشىلەر بۇل رەتتە وعان تۋىستاس بال ارالارىنا بايلانىستى ءتاجىري­بەگە جۇگىنىپ وتىر. تاپ وسى ارالاردىڭ سيم­ۆولدى بي تىلىمەن سويلەسەتىنىن دالەلدەپ شىققان اۆستريالىق زوولوگ كارل فون فريش 1973 جىلى نوبەل سىيلىعىن الىپ ەدى. ارالار «ءتىلىنىڭ» ايرىقشىلىعى جونىندەگى تۇجىرىمدى وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا دانيالىق عالىم بەنت باح اندەرسەن تولىق قالىپتاستىرىپ بەردى. ول ءار جەردە تىرشىلىك ەتەتىن ارالاردىڭ ادامدارداعى سياقتى ءوز ديالەكتىلەرى بولاتىنىن دا ايعاقتاپ شىقتى. وسىنىڭ نەگىزىندەگى تاجىريبەلەر قازىر اقش-تىڭ كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىندە ارگەنتينادان الىنعان قۇمىرسقالار نەگىزىندە جاسالۋدا. ال ۇلىبريتانياداعى باتىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ينتەللەكتۋالدى اۆتونوميا زەرتحاناسىندا دوكتور كريس مەلحيش قۇمىرسقاعا جان-جاقتى ۇقساس روبوت جاساپ اۋرەگە تۇسۋدە. وسى ەلدەگى بريسپول ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىمىستىسى نايدجەل فرەنكس بۇل جاندىكتى «ۇجىمدىق اقىل-ويعا» تەڭەپ, قۇمىرسقالار كولونياسىن شاعىن پلاستماسسا قوراپشالاردىڭ اۋقىمىندا زەرتتەپ جاتىر. ولاردىڭ ءبارى زەرتتەۋ نىسانىنىڭ كەلەشەكتە عىلىم ءۇشىن وراسان زور جاڭالىقتار اكەلەتىنە سەنىمدى. ...شىنىندا دا ءالى جۇمباققا تولى قۇمىرسقالار تىرشىلىگىندەگى ءوزى­مىزگە بەلگىلى جاق­تار­دىڭ ءوزى­نەن ءبىز­دىڭ الاتىن تاعى­­لىمىمىز كوپ قوي.  سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان» استانا