قازاق تەاترىنىڭ ءحالى قالاي ەكەن, ونىڭ قانداي پروبلەمالارى بار؟ ۇلت الدىندا تۇرعان كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىندە مادەنيەت باسقارمالارى, تەاتر وداعى قايراتكەرلەرى نە تىندىرىپ وتىر دەگەن ورىندى ساۋالدار ءبىزدى ءجيى مازالايدى. تۇشىمدى جاۋاپ بولماعان سوڭ, قازاق تەاترىنىڭ ءحالىن ءوزىمىز سارالاۋىمىزعا تۋرا كەلدى.
تەاتر ونەرىنىڭ قازىرگى رۋحاني احۋالىنا ەلەۋلى نۇقسان كەلتىرىپ جۇرگەن – ءبىزدىڭ سالعىرتتىعىمىز, بويكۇيەزدىگىمىز, ءجۇردىم-باردىم قاراۋىمىز.
تاريحقا جۇگىنسەك, العاشقى رەجيسسەرىمىز ج.شانين تەاتردىڭ ديرەكتورى ءارى كوركەمدىك جەتەكشىسى بولىپ تۇرعاندا قانداي ءىرى ىستەرگە ىركىلمەستەن بارىپ ەدى. تەاتردى جەتىلدىرۋ ءۇشىن مىنبەردەن مۇڭ-مۇقتاجىن ايتىپ, كەز كەلگەن قيىندىقپەن كۇرەسە ءبىلدى. ءتىپتى, اكتەرلەردىڭ ساۋاتىن اشۋ ءۇشىن اپتالىق ساباق كەستەسىن قۇرىپ, ءوزى سونى تىكەلەي قاداعالاپ وتىرعان. ءتارتىپ, ەڭبەك, جاۋاپكەرشىلىك. وسى ءۇش تالاپتى مىقتى ۇستانعان جۇمات شانين ارتيستەرگە سەلقوس, نەمقۇرايدى بولۋعا تيتتەي دە جول بەرمەگەن ەكەن.
ءجا, ولار دالا اكتەرلەرى بولعان سوڭ سولاي جاساۋعا تۋرا كەلدى دەرسىزدەر؟ ماسكەۋ, تاشكەنت گيتيس-تەرىن ءبىتىرىپ كەلگەن اكتەرلەر دە 12 جىل تەاتردىڭ ادەبي بولىمىندە وتىرعان م.اۋەزوۆ تە وسى ءۇردىستى بەرىك ۇستاندى. ودان كەيىنگى قاي-قايسىسى بولسا دا ۇلتتىق كادرلاردى دايارلاۋ, سپەكتاكلدەردىڭ كوركەمدىك ساپاسىن جاقسارتۋ, تەاترلاردى كوركەيتۋ ماقساتىندا بار كۇشتەرىن سارقا جۇمساپ ايانباي ەڭبەك ەتتى. كەزەك كۇتكىسىز جاعدايلارعا جايباراقات قاراپ وتىرماي, قازاق دراما تەاترلارىنىڭ حال-جايى توڭىرەگىندە قانشاما پروبلەمالىق ماقالالار جازدى, جوعارى جاققا جانايقايىن جەتكىزدى. تەاتر – ۇلتتىڭ تاعدىرى دەپ قاراپ, قابىرعاسىن سوگىپ الماۋعا كۇش سالدى.
باستىق كوپ, باسشى از
بۇگىنگى كۇننىڭ باستىقتارى قازاق تەاترىنىڭ قارىشتاپ دامۋىنا كەدەرگى بولار كەسەلدى دەرتتەرگە تەز ۇرىنىپ ءجۇر. بىلىكتى باسشى ەكەنىڭدى تانىت دەپ بەكىتكەن ادامدارى سول ورىنعا لايىق قىزمەت ەتىپ جاتىر ما؟ تەاتردىڭ بولاشاعى ءۇشىن ءوز ىسىنە شەبەر, مىقتى مامانداردى جيناپ, وعان جاعداي جاساۋ جولعا قويىلعان با؟ ءجيى كونتسەرت جۇرگىزىپ, اسابا بولاتىن اكتەرلەردىڭ مەرەكەلىك كەشتەرىمەن, تويىمەن قاباتتاسىپ قالماۋ ءۇشىن الدىنا الا وزدەرىنەن سۇراپ رەپەرتۋار جاسايتىن, اپتاسىنا ءبىر-ەكى رەت قانا سپەكتاكل قويىپ, قالعان كۇندەرى زالدى ساتاتىن جادايلار بار. تەاتر شىعارماشىلىعىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋگە تۇيسىگى جەتپەي جۇرگەن تەاتر باستىقتارىن دا, كوركەمدىك جەتەكشىلەرىن دە, كەڭەسشىلەرىن دە – ءبارىن دە جاپپاي سۇزگىدەن وتكىزىپ, ءبىر تازالاپ الۋدىڭ كۇنى باياعىدا جەتكەن. ورنىنا تەاتر تاۋقىمەتىنە كونەتىن, ۇلتتىق سيپاتقا تولى كوركەم دۇنيەنى دۇرىس دارىپتەۋدى جولعا قويا الاتىن, ەرتەڭگى كۇننىڭ جۇگىن بۇگىن كوتەرە بەرەتىن سانالى ادامداردى اسا قىراعىلىقپەن تاڭداپ, تاعايىنداۋ كەرەك. ايتپەسە, باستىقتارى قايتا-قايتا اۋىسىپ جاتقان تەاتر ۇجىمىنا وبال. تەاترعا قانداي جاڭالىقتار ەنگىزەر ەكەن دەپ كەشە كەلگەن ادامنان ۇزىلە كۇتىپ جۇرگەندە, ويدا-جوقتا ونىڭ ورنىنا سۋ جاڭا باستىق كەلىپ وتىرادى.
تەاتردان ويلى دۇنيەلەردى كورۋ ەمەس, جىل قۇرعاتپاي باستىقتاردىڭ اۋىسقانىنا جانە ولاردى جان-جاقتان قۇتتىقتاپ جاتقاندارىنا عانا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. تەاتر اتتى جاسامپاز ونەرىمىز جاسىرىن جاتقان جاڭا تىنىسىن اشىپ, ءبىر سەرپىلگىسى-اق كەلەدى-اۋ, كەلەدى. بىراق, ءبارى ءادىرام. اۋىسۋدان, جاڭا ورىنعا جايعاسۋدان قول بوساماي جاتىر. ءبارى باستىق بولۋعا اۋەس, شەن قۇمارتپايتىن «شەرلى» ادام قالمادى ءوزى.
ۇلتتىق رەجيسسۋراداعى اقاۋلار
رەجيسسۋرا سالاسىندا تىڭ ىزدەنىستىڭ جوق ەكەنىن ايتقانبىز, ايتا دا بەرەمىز. رەجيسسەرلەر رەپەرتۋار تاڭداۋعا كەلگەندە شورقاق, ءتاۋىر شىعارمالاردى ىزدەۋ جاعىنان قاتتى اقسايدى. الدە, ىزدەنگىلەرى كەلمەي مە؟ ايتەۋىر, تۇسىنىكسىز. سول بۇرىنعى 80-90-جىلدارى قويىپ كەتكەن سپەكتاكلدەرىنىڭ ءوڭىن ءسال وزگەرتىپ قايتالاپ قويۋدان, ءبىر تەاتردان ەكىنشى تەاترعا سۇيرەلەۋدەن ءارى اسا الماي جاتىر. ودان قالا بەردى, تەاتر ساحنالارىندا ايتار پروبلەمالارى ءبىر-بىرىنە ۇقساس, كوتەرگەن ماسەلەلەرى كۇلدەي جەڭىل, تەاتر زەرتتەۋشىلەرى اراسىندا «ورتاشا» دەگەن اتقا يە بولىپ جۇرگەن, نە وزىق ەمەس, نە توزىق ەمەس سپەكتاكلدەر بارشىلىق. بۇل سپەكتاكلدەردىڭ نەگىزگى كەمشىلىگى – ارينە, دراماتۋرگيا. دراما جانرىنا قالام تارتۋشىلاردىڭ كوبىسى جانرعا قويىلاتىن باسقى شارت – تارتىس (كونفليكت) قۇرا بىلمەيدى. سودان كەلەدى دە ساحنالىق شيەلەنىس قيمىلارەكەتپەن دامىتىلۋدىڭ ورنىنا ۇزىننان ۇزاق سوزسوقتى ديالوگتارعا, ايتارى جوق جۇتاڭ دا جۇدەۋ ەپيزودتارعا ۇرىنادى. «ورتاشا» سپەكتاكلدە باستى كەيىپكەر جوق, ساحنادا جالپى ءبىر ماسەلە جايلى, بوس سوزدەردى كولكىتكەن, ماقساتسىز جاندار بوسىپ جۇرەدى. كوپ قويىلىمدار كىسىنى جالىقتىراتىنداي ءبىر سارىندى, شيەلەنىسكە ساراڭ. بۇنىڭ ءبارى سپەكتاكل جۇيەسىن جالعان-جاساندىلىققا, اكتەرلىك ويىنداردىڭ سەنىمسىز, ءسولسىز شىعۋلارىنا اكەلىپ سوعادى. اقيقاتىن ايتار بولساق, مۇنداي كوكجاسىق پەسالاردى ا.توقپانوۆقا, ر.سەيتمەتوۆكە قويعىزىپ, ق.قۋانىشباەۆقا, ى.نوعايباەۆقا ويناتساڭىز دا ابىروي اپەرمەسى انىق (بۇل كىسىلەردىڭ ارۋاعى كەشىرەر مەنى). «قىتىقتاپ» كۇلدىرەتىن كاسسالىق جەڭىل ۆودەۆيلدەردى ەمەس, كوركەمدىك قۇندىلىعى جوعارى سپەكتاكلدەردى قويۋ ارقىلى عانا كورەرمەندەردىڭ دۇنيەتانىمى كەڭەيە تۇسەتىنىن رەجيسسەرلەر قاشان تۇسىنەر ەكەن؟! تومەندەگى ءسوزىمىزدىڭ استىن سىزىپ ايتقىمىز كەلەدى, كورەرمەندەردىڭ كورگىسى كەلەتىن دۇنيەلەردى عانا ەمەس, كورسەتىلۋگە ءتيىس سپەكتاكلدەردى دە ساحنالاۋىمىز كەرەك.
ۋ.شەكسپيردىڭ «كاريولان», س.ءجۇنىسوۆتىڭ «كروسسۆورد», ە.ءالىمجاننىڭ «ايەلدەر ءبىر ءىستى باستادى...», «جانۇران», «تولە بي», ر.مۇقانوۆانىڭ «مىسىقتار پاتشالىعى», «شاتىر استىنداعى مەن», «سەن» دەگەن ء(تىزىم جاعىنان تىزە بەرۋگە بولادى) تاماشا پەسالارى بار. تۇسىنىكسىز ءبىر قويىرتپاق دۇنيەلەردى قويۋعا قۇمار رەجيسسەرلەرمىزدىڭ بۇل وزەكتى تۋىندىلاردى ساحنالاۋعا جۇرەكتەرى داۋالامايدى ەكەن-ءمىس. قوياتىن پەسا جوق دەپ ۇنەمى دابىل قاعىپ جۇرەتىن رەجيسسەرلەردىڭ سونداعى ايتاتىن سىلتاۋلارى «وندا بيلىكتى سىناعان شىندىق بار» دەيدى. بۇگىنگى كۇننىڭ اششى شىندىعىن سۋرەتتەگەن شىعارمالاردان تۇرا قاشاتىندارىنا قاراپ, سولارىڭ جالتاقتىقتان, جىلپوستىقتان, قۇلدىق سانادان قاشان ارىلار ەكەن دەيسىڭ دە... اتتەڭ, وسىنداي ارەكەتتى, وزەكتى تاقىرىپتار تاسادا, تارتپادا جاتقانى قانداي وكىنىشتى. تەاتر كەلبەتىن تانىتاتىن بىردەن-ءبىر سەبەپ رەجيسسەر تالعامىنا تىكەلەي قاتىستى بولعاندىقتان, كورەرمەننىڭ ساناسىن وياتاتىنداي, شىندىققا شىمىر شىعارمالاردى قويىپ جاتسا, وزدەرىنە ابىروي ەمەس پە؟
قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى سانالاتىن «ەڭلىك-كەبەك», «قوزى كورپەش –بايان سۇلۋ», «ايمان-شولپان», «قاراگوز», «اباي» سىندى عاجاپ دۇنيەلەرگە دە تىرجيا قارايتىندار بار ەكەن.
كلاسسيكالىق جانە تاريحي شىعارمالارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ جاعى جەتىمسىز. كۇردەلى دۇنيەلەردى ءبىر ايدىڭ ىشىندە استان-كەستەڭىن شىعاراتىن ادەت تاۋىپتى. وزدەرى قازاقتىڭ شىعارماسىن بۇك نە شىك قىلىپ جۇرگەندە, وزگە ەلدىڭ رەجيسسەرلەرىن الشىسىنان ءتۇسىرەتىندەي شاقىرتاتىندارى, ءتىپتى, نامىسسىزدىق. جالپى, بۇگىنگى تاڭداعى رەجيسسەرلەر ۇلتتىڭ ءتولتۋما تابيعاتىنان الىستاپ بارا جاتقانداي. رەجيسسەرلەر ءوزىنىڭ ۇلتتىق ءداستۇرىن, ءتىلىن, ءدىنىن, ادەبيەتىن جىعا تانىماعاندىعىنان بولار ورىسشا ويلاپ, ورىنسىز ەلىكتەۋلەردىڭ كەڭ ەتەك جايا باستاعانى. ءاربىر ۇلتتىق شىعارمانى قويعان كەزدە, ءار رەجيسسەردە ۇلكەن يدەيا, ارمان بولۋ كەرەك. اۋەزوۆتىڭ, مۇسىرەپوۆتىڭ, ايتماتوۆتىڭ دەڭگەيىنە جەتسەم دەگەن. قازاق رەجيسسەرلەرى – ۇلتتىق نەگىزدەن, ءتولتۋما تابيعاتىنان الىستاپ قالماۋى كەرەك. حالىقتىڭ تاريحىن تەرەڭ بىلمەي سپەكتاكل قويا سالۋ – قىلمىسپەن تەڭ.
وسىعان قاراپ-اق وداق كولەمىندە ءىرى قويىلىمدارىمەن اتى شىققان توۆستونوگوۆ, نياكروشيۋس, ەفرەموۆ, ليۋبيموۆ, تاباكوۆ سىندى رەجيسسەرلەر ازىرگە بىزدە تەاتر ونەرىندە بايقالماعانى بىلاي تۇرسىن, الەمدى مويىنداتقان ازەكەڭنىڭ ء(ا.مامبەتوۆ) دەڭگەيىنە ەشقايسىسى جەتە الماي جاتىر. ياعني, ءا.مامبەتوۆتىڭ («انا – جەر-انا»), ر.سەيتمەتتىڭ («ستالينگە حات») انشلاگپەن وتەتىندەي, ەسىك سىندىرارلىق كوپشىلىكتىڭ قارا كۇشىندەي قويىلىمدار كەلمەسكە كەتتى. رەجيسسۋرا سالاسىنان ءوز باعىن سىناپ كورۋشىلەر قوبەيىپ, وبلىستىق تەاترلاردىڭ ءبىراز اكتەرلەرى دە رەجيسسەر اتانىپ ءجۇر. رەجيسسۋرانى وڭاي كاسىپكە اينالدىرعان ولاردىڭ دا, باسقالاردىڭ دا قويىلىمدارىن كوبىندە فەستيۆالداردا كورىپ قالامىز.
فەستيۆالدىڭ ماقساتى ماراپاتتاۋ ما؟
حالىقتىڭ رۋحاني الەم دەڭگەيى ادەبيەتىمەن, ونەرىمەن ولشەنەدى دەسەك, باسقا ۇلتتاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن وسى ادەبيەت پەن ونەردەن باستاۋ الار فەستيۆال بولماق. فەستيۆال – تەاتر مەن دراماتۋرگيانىڭ سيپاتىن تانىپ قويماي, ولاردىڭ سۇرىپتاپ اكەلگەن سپەكتاكلدەر تۋرالى ايتىلار تۇپقازىق ويلار مەن توقتام-تۇجىرىمداردىڭ كەڭ تۇردە جۇزەگە اسۋىنا مول مۇمكىندىك بەرەر اشىق الاڭ. بىراق, قويىلىمداردىڭ دەنىنە دەر كەزىندە ءۇن قاتىپ, بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن تالداپ-تارازىلاپ بەرەر كاسىبي مامانداردىڭ ورنىن اكتەر, دراماتۋرگ, رەجيسسەر باستى. الىس-جاقىن جەرلەردەن ارنايى كەلگەن تەاترلاردىڭ قويىلىمدارى تالقىعا تۇسەر تۇستا اكتەرلىك ويناۋ مانەرىنىڭ كاسىبيلىك دەڭگەي-دارەجەسى مەن رەجيسسەرلىك شەشىم-تولعامى تۋرالى ساراپتامالىق تالداۋعا ولاردىڭ قاي-قايسىسى بولسا دا ءزارۋ دەپ ويلايمىز.
اكتەرلىك ونەر اقساپ تۇر
كەيىپكەردىڭ ۇلكەن-كىشىسى جوق ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇگىنگى تەاتر جاس اكتەرلەرىنىڭ ساحنادا وبراز جاساۋداعى جالپى شەبەرلىكتەرى جاقسى بولعانىمەن, كەيدە ىزدەنۋ ءىس ناتيجەلەرى ەداۋىر باسەڭدەپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىرادى. بۇگىنگى اكتەرلەردىڭ بارلىعىنا دا ورتاق ءبىر كەمشىلىك – تىلدەگى تۇتقىرلىق, سوزدەردى ءتۇسىنىكسىز ەتىپ, اسىعىس ايتۋ. ادۋىن ايقايعا بەرىلەتىن اكتەرلەر داۋىستاعى تابيعيلىقتى جويىپ, ءۇننىڭ تارعىلدانىپ شىعۋىنا ۇرىنىپ, جاساندى ءۇننىڭ باسىم جاتۋى – وسىنىڭ ايعاعى. مۇنىڭ ءوزى ساحنالىق تابيعي قيمىلدى دا جوققا شىعارىپ جاتادى. داۋىس – كەيىپكەردىڭ جان كۇيزەلىسىنىڭ, تەبىرەنىسىنىڭ, قۋانىشتىڭ ناتيجەسى ەكەندىگىن اكتەرلەر جاقسى بىلگەنىمەن, سونى كوپ جاعدايدا مۇقيات ساقتاي بەرمەۋلەرى ورىندالعان وبرازدىڭ ەموتسيالىق, پسيحولوگيالىق اسەرىن تومەندەتىپ جىبەرەدى. جوعارىدا اتالعان شىنايى ساحناگەرلەردىڭ ءسوز شەبەرلىگى, ءسوز قولدانىستارى, ويىنىڭ جۇيەلىلىگى, ءتىلدىڭ اجارلى دا الىمدى, استارلى قاسيەتتەرىن ءتۇيسىنۋى, كۇندەلىكتى تاجىريبەلەردەن قالىپ بارا جاتقانى وكىنىشتى-اق.
وسىنىڭ بارلىعى ازىرلىكتىڭ السىزدىگى. مىسالى, تىم بولماسا تەاترعا ءبىر-ەكى ساعات ەرتە كەلىپ, داۋسىن باپتاپ, ءومىردىڭ تىرشىلىگىنەن ارىلىپ, ءوزىن رۋحاني قالىپقا ءتۇسىرۋدىڭ ورنىنا, سپەكتاكل باستالۋعا ون بەس-جيىرما مينۋت قالعاندا اكتەرلەردىڭ كورەرمەندەرمەن جارىسىپ كەلە جاتقانىن كوزىڭ شالادى. جۇگىرىپ كەلىپ ەنتىگىن باسا الماي ساحناعا ەبەدەيسىز شىققاندىقتان دا ولاردىڭ ەڭسەڭىزدى ءتۇسىرىپ جىبەرەرلىكتەي ەرسىلىكتەرگە ۇشىراپ جاتۋلارى ءار جولعى ادەتكە اينالىپ بارادى. بىزگە تەك ساحنالىق تاجىريبە كەرەك دەپ, وقۋ-بىلىمگە وقتا-تەكتە بولسا دا باس قويماۋ سالدارى, شىنايىلىقتىڭ شىلبىرىن ساحنادا سىلبىر سۇيرەتۋگە ءماجبۇر ەتىپ ءجۇر. رەجيسسەردىڭ بەرگەن باعىت-باعدارىنان ارى اكتەرلەردىڭ وزىنشە شالىقتاي الماي, باسقا ءبىر ءمانسىز نىساناعا بەت الىپ, وي ارناسىنان اۋىتقىپ, اداسۋ سالدارىنان رولدەر الەمى شىنشىلدىق دەڭگەيگە كوتەرىلە الماي جاتۋى جاسىرىن ەمەس.
ەڭبەكسىز جەتكەن بەينەلەر
«جاس اكتەردىڭ ۇلكەن رولمەن شىعۋ مەزەتى قۇبىلىس بولۋى كەرەك. ءبىز سول ەستە قالارلىق, ەستەن تانارلىق ونەر جاساي الماي ءجۇرمىز», دەپ مارقۇم اشىربەك سىعاي ءار جولى ايتىپ وتىرۋشى ەدى. قايدان تاڭ قالدىراتىن دۇنيە جاساسىن... ونەردىڭ قۇنىن تۇسىنبەسە, ونىڭ قۇندىلىعىن ۇعىندىرا الماي جاتساق. ءالى ەتەك-جەڭىن جيىپ ۇلگەرمەگەن, ماماندىعىن ءبىتىرىپ جولداما الماعان «سارى اۋىزداردى» ءوز ارالارىندا جاسىرىن كاستينگ وتكىزىپ جۇمىسقا تۇرعىزا سالۋ بۇگىنگى كۇندە قالىپتى جاعدايعا اينالدى. ونەر وردالارىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ۇستازدار تەاترداعى كوپ جىلدىق ەڭبەك جولىن, دارەجەسىن يا بولماسا باسشىلىعىن پايدالانىپ, ءوز شاكىرتتەرىن تەاترعا تىقپالاۋ سىرقاتى جىلدان جىلعا اسقىنىپ بارادى. اكادەميا, ۋنيۆەرسيتەت ۇياسىنان تۇلەپ ۇشپاي جاتىپ, تەاترعا ورنالاستىرىپ قويۋ – ستۋدەنتكە دەگەن قامقورلىق, ونەرگە دەگەن جاناشىرلىق ەمەس.
ەش ۋايىمسىز, قوبالجۋسىز وتە سالعان جاستار البەتتە رولگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق سەزىنە المايدى. ويتكەنى, وعان اۋىرتپالىقسىز وڭاي كەلدى, قيىندىقسىز تەز جەتتى. ماڭداي تەرسىز, ىزدەنىسسىز كەلگەن دۇنيەنىڭ قادىرى ۇنەمى ەستە ساقتالا بەرمەيدى.
ەكىنشىدەن, ساحنادا ماڭداي تەرىنىڭ ءبىر تامشىسى ءۇزىلىپ تۇسۋىنە ۇلگەرتپەي جاتىپ, كەشە عانا كەلگەن جاستاردى اتاققا ۇسىنىپ جاتادى. باستى كەيىپكەرلەرمەن جۇرەكپەن تىلدەسۋىنە, شاعىن رولدەرمەن وڭ تابىسپەن تانىلۋىنا دەيىن ءبىراز ۋاقىت كەرەك ەمەس پە؟ ساحنانىڭ شاڭىن جۇتىپ, توزاڭىنا تۇنشىقپاي جاتىپ, ول ولجاعا نەگە ولار وڭاي كەنەلۋ كەرەك ەكەن؟ بۇگىن ساحناعا شىعىپ, ەرتەڭىنە بəرىنە شەن بەرە بەرسە, وندا ول اتاقتا نە مəن قالدى؟
قازاق ونەرىن تانىتۋدى ەمەس, تانىلۋعا, ۇلتتىق ونەردى قۇرمەتتەۋگە ەمەس, اتاققا قىزمەت ەتۋگە, ستانيسلاۆسكيشە ايتقاندا, وزىندەگى ونەردى ەمەس, ونەردەگى ءوزىن سۇيۋگە ۇيرەتىپ جاتىرمىز-اۋ.
قاراستىراتىن ءۇشىنشى ماڭىزدى ماسەلەمىز تالانتتاردى ىزدەۋدە, تالاپكەرلەردى قابىلداۋدا بولىپ تۇر.
بۇرىنىراقتا وسىلاي جەر-جەرلەردى ارالاپ, اۋىل-ايماقتارعا ارنايى بارىپ ىزدەپ, تالابى بار جاستاردى تاڭداپ, ونەر الامانىنا قوسۋشى ەدى, بۇگىنگى كۇندە ول جاقسى باستاما جالعاسىن تاپپاي جاتىر. ەگەر سول جاس جەتكىنشەكتەردىڭ بەيىمىنە قاراي تەرەڭ ءمان بەرىپ, وقۋعا ءتۇسىرىپ, دۇرىس باعىت-باعدار بەرسە ەگەر, كەلەشەكتە كەمەڭگەر ادام بولىپ, ۇرپاقتىڭ كادەسىنە جارارلىق كوپ مۇرا قالدىرار ەدى-اۋ.
ۇلت بولۋعا شاقىرۋ – ۇستاز بورىشى
حالىق تانيتىن, ەل بىلەتىن ءبىراز اتاقتى كىسىلەر ۇستازدىق قىزمەتتە دە ءجۇر. ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى مىقتى بولۋشى ەدى, بىراق بالالارىنا قاراپ كەيدە ولاي ايتپايسىڭ. قانشا بايقايمىز, ستۋدەنتتەردىڭ كوبىسى دالىزدە ايقايلاپ جۇرەدى, ۇلكەنگە جول بەرۋ, امانداسۋ, سىپايىلىق تانىتۋ, ىزەتتىلىك كورسەتۋ دەگەن ادەپ بەلگىلەرىنەن ادا. كوپشىلىك ورتادا وزدەرىن ۇستاۋى ناشار. مۇنىڭ ءبارى اۋديتوريادا ادەپ نىشاندارى جايىندا اڭگىمەنىڭ كوپ قوزعالا بەرمەۋىندە. ستۋدەنتتەرگە تەك ءبىلىم بەرىپ قويۋ عانا از, جان-جاقتى, رۋحاني جەتىلگەن ۇرپاق تاربيەلەۋگە بەتبۇرىس كەرەك. كوپ پەداگوگتار بەكىتىلگەن باعدارلاما بويىنشا تەورياسىن بەرەدى دە كەتەدى, وسىمەن ۇستازدىق مىندەتىم ءبىتتى دەپ ويلار. جوق! ولاردىڭ وقۋىن قاداعالاپ قامشىلاپ وتىرۋمەن بىرگە, تاربيە جاعىنا دا مۇقيات دەن قويۋ كەرەك. مادەنيەتتىڭ جاداۋلىعى, جۇتاڭدىعى ادامنىڭ رۋحاني مەشەۋلىگىنە اكەپ سوقتىرادى. بۇگىنگى ۇرپاقتى ۇلت بولۋعا شاقىرۋ, رۋحاني قازىناعا ورالتۋ ۇستازدىڭ باستى مىندەتى بولماق. رۋحاني-ەستەتيكالىق تاربيەگە ۇلكەن ءمان بەرمەسەك, كەيىن سونىڭ اعاتتىقتارىنىڭ «جەمىسىن» كورەمىز.
وسى جانە باسقا دا كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ ەتەك جايا باستاۋى مادەنيەت باسقارماسىنىڭ وڭ قاباق تانىتپاۋىنان, تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىنىڭ ءۇنى باسەڭسىپ, مىلقاۋ كۇيگە تۇسكەندىگىنەن. راسىن ايتساق, وداقتىڭ بار ەكەنىن سەزىنە الماي ءجۇرمىز. ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت, ۇلتتىق نامىسىمىز ازايىپ, سانامىز سارقىلىپ, رۋحىمىز كەمىگەننەن تەاتردىڭ تاعدىرى دا بۇرمالانىپ جاتىر. ۇلتىنىڭ تاريحىن جەتە ۇعىنا المايتىن, ونەرىنە جانى اۋىرمايتىن ادام قۋراعان قۋ اعاش ىسپەتتەس. قازاق تەاترلارىنا ىقىلاس قويىپ, ىشكى-سىرتقى ماسەلەلەرىن دۇرىس شەشۋگە ق ۇلىقتى, بەلسەندى بولايىقشى... دەگەننەن باسقا بىزدەن نە تىلەك بار!
ايزات قادىراليەۆا,
تەاترتانۋشى
رەداكتسيادان: تەاترتانۋشى اۆتور ماقالاسىنا «قالعىما, قازاق تەاترى!» دەپ قويعانى قالاي, ءبىزدىڭ تەاتر سالاسى قاشان ۇيقىعا كەتىپ ەدى, ونىڭ سوڭعى جىلدارى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى دە از ەمەس ەدى عوي, نەگە بىرجاقتى تەك كەمشىلىكتەردى تىزبەلەپ شىققان دەگەن سياقتى ساۋالداردىڭ تۋىنداۋى زاڭدى. بۇل – شىنىندا دا تولعاندىرار تاقىرىپ, سوندىقتان تەاتر قايراتكەرلەرىنىڭ, اكتەرلەردىڭ, كورەرمەن قاۋىمنىڭ پىكىرلەرىن كۇتەمىز, جاريالاۋعا ءازىرمىز.
استانا
قازاق تەاترىنىڭ ءحالى قالاي ەكەن, ونىڭ قانداي پروبلەمالارى بار؟ ۇلت الدىندا تۇرعان كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىندە مادەنيەت باسقارمالارى, تەاتر وداعى قايراتكەرلەرى نە تىندىرىپ وتىر دەگەن ورىندى ساۋالدار ءبىزدى ءجيى مازالايدى. تۇشىمدى جاۋاپ بولماعان سوڭ, قازاق تەاترىنىڭ ءحالىن ءوزىمىز سارالاۋىمىزعا تۋرا كەلدى.
تەاتر ونەرىنىڭ قازىرگى رۋحاني احۋالىنا ەلەۋلى نۇقسان كەلتىرىپ جۇرگەن – ءبىزدىڭ سالعىرتتىعىمىز, بويكۇيەزدىگىمىز, ءجۇردىم-باردىم قاراۋىمىز.
تاريحقا جۇگىنسەك, العاشقى رەجيسسەرىمىز ج.شانين تەاتردىڭ ديرەكتورى ءارى كوركەمدىك جەتەكشىسى بولىپ تۇرعاندا قانداي ءىرى ىستەرگە ىركىلمەستەن بارىپ ەدى. تەاتردى جەتىلدىرۋ ءۇشىن مىنبەردەن مۇڭ-مۇقتاجىن ايتىپ, كەز كەلگەن قيىندىقپەن كۇرەسە ءبىلدى. ءتىپتى, اكتەرلەردىڭ ساۋاتىن اشۋ ءۇشىن اپتالىق ساباق كەستەسىن قۇرىپ, ءوزى سونى تىكەلەي قاداعالاپ وتىرعان. ءتارتىپ, ەڭبەك, جاۋاپكەرشىلىك. وسى ءۇش تالاپتى مىقتى ۇستانعان جۇمات شانين ارتيستەرگە سەلقوس, نەمقۇرايدى بولۋعا تيتتەي دە جول بەرمەگەن ەكەن.
ءجا, ولار دالا اكتەرلەرى بولعان سوڭ سولاي جاساۋعا تۋرا كەلدى دەرسىزدەر؟ ماسكەۋ, تاشكەنت گيتيس-تەرىن ءبىتىرىپ كەلگەن اكتەرلەر دە 12 جىل تەاتردىڭ ادەبي بولىمىندە وتىرعان م.اۋەزوۆ تە وسى ءۇردىستى بەرىك ۇستاندى. ودان كەيىنگى قاي-قايسىسى بولسا دا ۇلتتىق كادرلاردى دايارلاۋ, سپەكتاكلدەردىڭ كوركەمدىك ساپاسىن جاقسارتۋ, تەاترلاردى كوركەيتۋ ماقساتىندا بار كۇشتەرىن سارقا جۇمساپ ايانباي ەڭبەك ەتتى. كەزەك كۇتكىسىز جاعدايلارعا جايباراقات قاراپ وتىرماي, قازاق دراما تەاترلارىنىڭ حال-جايى توڭىرەگىندە قانشاما پروبلەمالىق ماقالالار جازدى, جوعارى جاققا جانايقايىن جەتكىزدى. تەاتر – ۇلتتىڭ تاعدىرى دەپ قاراپ, قابىرعاسىن سوگىپ الماۋعا كۇش سالدى.
باستىق كوپ, باسشى از
بۇگىنگى كۇننىڭ باستىقتارى قازاق تەاترىنىڭ قارىشتاپ دامۋىنا كەدەرگى بولار كەسەلدى دەرتتەرگە تەز ۇرىنىپ ءجۇر. بىلىكتى باسشى ەكەنىڭدى تانىت دەپ بەكىتكەن ادامدارى سول ورىنعا لايىق قىزمەت ەتىپ جاتىر ما؟ تەاتردىڭ بولاشاعى ءۇشىن ءوز ىسىنە شەبەر, مىقتى مامانداردى جيناپ, وعان جاعداي جاساۋ جولعا قويىلعان با؟ ءجيى كونتسەرت جۇرگىزىپ, اسابا بولاتىن اكتەرلەردىڭ مەرەكەلىك كەشتەرىمەن, تويىمەن قاباتتاسىپ قالماۋ ءۇشىن الدىنا الا وزدەرىنەن سۇراپ رەپەرتۋار جاسايتىن, اپتاسىنا ءبىر-ەكى رەت قانا سپەكتاكل قويىپ, قالعان كۇندەرى زالدى ساتاتىن جادايلار بار. تەاتر شىعارماشىلىعىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋگە تۇيسىگى جەتپەي جۇرگەن تەاتر باستىقتارىن دا, كوركەمدىك جەتەكشىلەرىن دە, كەڭەسشىلەرىن دە – ءبارىن دە جاپپاي سۇزگىدەن وتكىزىپ, ءبىر تازالاپ الۋدىڭ كۇنى باياعىدا جەتكەن. ورنىنا تەاتر تاۋقىمەتىنە كونەتىن, ۇلتتىق سيپاتقا تولى كوركەم دۇنيەنى دۇرىس دارىپتەۋدى جولعا قويا الاتىن, ەرتەڭگى كۇننىڭ جۇگىن بۇگىن كوتەرە بەرەتىن سانالى ادامداردى اسا قىراعىلىقپەن تاڭداپ, تاعايىنداۋ كەرەك. ايتپەسە, باستىقتارى قايتا-قايتا اۋىسىپ جاتقان تەاتر ۇجىمىنا وبال. تەاترعا قانداي جاڭالىقتار ەنگىزەر ەكەن دەپ كەشە كەلگەن ادامنان ۇزىلە كۇتىپ جۇرگەندە, ويدا-جوقتا ونىڭ ورنىنا سۋ جاڭا باستىق كەلىپ وتىرادى.
تەاتردان ويلى دۇنيەلەردى كورۋ ەمەس, جىل قۇرعاتپاي باستىقتاردىڭ اۋىسقانىنا جانە ولاردى جان-جاقتان قۇتتىقتاپ جاتقاندارىنا عانا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. تەاتر اتتى جاسامپاز ونەرىمىز جاسىرىن جاتقان جاڭا تىنىسىن اشىپ, ءبىر سەرپىلگىسى-اق كەلەدى-اۋ, كەلەدى. بىراق, ءبارى ءادىرام. اۋىسۋدان, جاڭا ورىنعا جايعاسۋدان قول بوساماي جاتىر. ءبارى باستىق بولۋعا اۋەس, شەن قۇمارتپايتىن «شەرلى» ادام قالمادى ءوزى.
ۇلتتىق رەجيسسۋراداعى اقاۋلار
رەجيسسۋرا سالاسىندا تىڭ ىزدەنىستىڭ جوق ەكەنىن ايتقانبىز, ايتا دا بەرەمىز. رەجيسسەرلەر رەپەرتۋار تاڭداۋعا كەلگەندە شورقاق, ءتاۋىر شىعارمالاردى ىزدەۋ جاعىنان قاتتى اقسايدى. الدە, ىزدەنگىلەرى كەلمەي مە؟ ايتەۋىر, تۇسىنىكسىز. سول بۇرىنعى 80-90-جىلدارى قويىپ كەتكەن سپەكتاكلدەرىنىڭ ءوڭىن ءسال وزگەرتىپ قايتالاپ قويۋدان, ءبىر تەاتردان ەكىنشى تەاترعا سۇيرەلەۋدەن ءارى اسا الماي جاتىر. ودان قالا بەردى, تەاتر ساحنالارىندا ايتار پروبلەمالارى ءبىر-بىرىنە ۇقساس, كوتەرگەن ماسەلەلەرى كۇلدەي جەڭىل, تەاتر زەرتتەۋشىلەرى اراسىندا «ورتاشا» دەگەن اتقا يە بولىپ جۇرگەن, نە وزىق ەمەس, نە توزىق ەمەس سپەكتاكلدەر بارشىلىق. بۇل سپەكتاكلدەردىڭ نەگىزگى كەمشىلىگى – ارينە, دراماتۋرگيا. دراما جانرىنا قالام تارتۋشىلاردىڭ كوبىسى جانرعا قويىلاتىن باسقى شارت – تارتىس (كونفليكت) قۇرا بىلمەيدى. سودان كەلەدى دە ساحنالىق شيەلەنىس قيمىلارەكەتپەن دامىتىلۋدىڭ ورنىنا ۇزىننان ۇزاق سوزسوقتى ديالوگتارعا, ايتارى جوق جۇتاڭ دا جۇدەۋ ەپيزودتارعا ۇرىنادى. «ورتاشا» سپەكتاكلدە باستى كەيىپكەر جوق, ساحنادا جالپى ءبىر ماسەلە جايلى, بوس سوزدەردى كولكىتكەن, ماقساتسىز جاندار بوسىپ جۇرەدى. كوپ قويىلىمدار كىسىنى جالىقتىراتىنداي ءبىر سارىندى, شيەلەنىسكە ساراڭ. بۇنىڭ ءبارى سپەكتاكل جۇيەسىن جالعان-جاساندىلىققا, اكتەرلىك ويىنداردىڭ سەنىمسىز, ءسولسىز شىعۋلارىنا اكەلىپ سوعادى. اقيقاتىن ايتار بولساق, مۇنداي كوكجاسىق پەسالاردى ا.توقپانوۆقا, ر.سەيتمەتوۆكە قويعىزىپ, ق.قۋانىشباەۆقا, ى.نوعايباەۆقا ويناتساڭىز دا ابىروي اپەرمەسى انىق (بۇل كىسىلەردىڭ ارۋاعى كەشىرەر مەنى). «قىتىقتاپ» كۇلدىرەتىن كاسسالىق جەڭىل ۆودەۆيلدەردى ەمەس, كوركەمدىك قۇندىلىعى جوعارى سپەكتاكلدەردى قويۋ ارقىلى عانا كورەرمەندەردىڭ دۇنيەتانىمى كەڭەيە تۇسەتىنىن رەجيسسەرلەر قاشان تۇسىنەر ەكەن؟! تومەندەگى ءسوزىمىزدىڭ استىن سىزىپ ايتقىمىز كەلەدى, كورەرمەندەردىڭ كورگىسى كەلەتىن دۇنيەلەردى عانا ەمەس, كورسەتىلۋگە ءتيىس سپەكتاكلدەردى دە ساحنالاۋىمىز كەرەك.
ۋ.شەكسپيردىڭ «كاريولان», س.ءجۇنىسوۆتىڭ «كروسسۆورد», ە.ءالىمجاننىڭ «ايەلدەر ءبىر ءىستى باستادى...», «جانۇران», «تولە بي», ر.مۇقانوۆانىڭ «مىسىقتار پاتشالىعى», «شاتىر استىنداعى مەن», «سەن» دەگەن ء(تىزىم جاعىنان تىزە بەرۋگە بولادى) تاماشا پەسالارى بار. تۇسىنىكسىز ءبىر قويىرتپاق دۇنيەلەردى قويۋعا قۇمار رەجيسسەرلەرمىزدىڭ بۇل وزەكتى تۋىندىلاردى ساحنالاۋعا جۇرەكتەرى داۋالامايدى ەكەن-ءمىس. قوياتىن پەسا جوق دەپ ۇنەمى دابىل قاعىپ جۇرەتىن رەجيسسەرلەردىڭ سونداعى ايتاتىن سىلتاۋلارى «وندا بيلىكتى سىناعان شىندىق بار» دەيدى. بۇگىنگى كۇننىڭ اششى شىندىعىن سۋرەتتەگەن شىعارمالاردان تۇرا قاشاتىندارىنا قاراپ, سولارىڭ جالتاقتىقتان, جىلپوستىقتان, قۇلدىق سانادان قاشان ارىلار ەكەن دەيسىڭ دە... اتتەڭ, وسىنداي ارەكەتتى, وزەكتى تاقىرىپتار تاسادا, تارتپادا جاتقانى قانداي وكىنىشتى. تەاتر كەلبەتىن تانىتاتىن بىردەن-ءبىر سەبەپ رەجيسسەر تالعامىنا تىكەلەي قاتىستى بولعاندىقتان, كورەرمەننىڭ ساناسىن وياتاتىنداي, شىندىققا شىمىر شىعارمالاردى قويىپ جاتسا, وزدەرىنە ابىروي ەمەس پە؟
قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى سانالاتىن «ەڭلىك-كەبەك», «قوزى كورپەش –بايان سۇلۋ», «ايمان-شولپان», «قاراگوز», «اباي» سىندى عاجاپ دۇنيەلەرگە دە تىرجيا قارايتىندار بار ەكەن.
كلاسسيكالىق جانە تاريحي شىعارمالارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ جاعى جەتىمسىز. كۇردەلى دۇنيەلەردى ءبىر ايدىڭ ىشىندە استان-كەستەڭىن شىعاراتىن ادەت تاۋىپتى. وزدەرى قازاقتىڭ شىعارماسىن بۇك نە شىك قىلىپ جۇرگەندە, وزگە ەلدىڭ رەجيسسەرلەرىن الشىسىنان ءتۇسىرەتىندەي شاقىرتاتىندارى, ءتىپتى, نامىسسىزدىق. جالپى, بۇگىنگى تاڭداعى رەجيسسەرلەر ۇلتتىڭ ءتولتۋما تابيعاتىنان الىستاپ بارا جاتقانداي. رەجيسسەرلەر ءوزىنىڭ ۇلتتىق ءداستۇرىن, ءتىلىن, ءدىنىن, ادەبيەتىن جىعا تانىماعاندىعىنان بولار ورىسشا ويلاپ, ورىنسىز ەلىكتەۋلەردىڭ كەڭ ەتەك جايا باستاعانى. ءاربىر ۇلتتىق شىعارمانى قويعان كەزدە, ءار رەجيسسەردە ۇلكەن يدەيا, ارمان بولۋ كەرەك. اۋەزوۆتىڭ, مۇسىرەپوۆتىڭ, ايتماتوۆتىڭ دەڭگەيىنە جەتسەم دەگەن. قازاق رەجيسسەرلەرى – ۇلتتىق نەگىزدەن, ءتولتۋما تابيعاتىنان الىستاپ قالماۋى كەرەك. حالىقتىڭ تاريحىن تەرەڭ بىلمەي سپەكتاكل قويا سالۋ – قىلمىسپەن تەڭ.
وسىعان قاراپ-اق وداق كولەمىندە ءىرى قويىلىمدارىمەن اتى شىققان توۆستونوگوۆ, نياكروشيۋس, ەفرەموۆ, ليۋبيموۆ, تاباكوۆ سىندى رەجيسسەرلەر ازىرگە بىزدە تەاتر ونەرىندە بايقالماعانى بىلاي تۇرسىن, الەمدى مويىنداتقان ازەكەڭنىڭ ء(ا.مامبەتوۆ) دەڭگەيىنە ەشقايسىسى جەتە الماي جاتىر. ياعني, ءا.مامبەتوۆتىڭ («انا – جەر-انا»), ر.سەيتمەتتىڭ («ستالينگە حات») انشلاگپەن وتەتىندەي, ەسىك سىندىرارلىق كوپشىلىكتىڭ قارا كۇشىندەي قويىلىمدار كەلمەسكە كەتتى. رەجيسسۋرا سالاسىنان ءوز باعىن سىناپ كورۋشىلەر قوبەيىپ, وبلىستىق تەاترلاردىڭ ءبىراز اكتەرلەرى دە رەجيسسەر اتانىپ ءجۇر. رەجيسسۋرانى وڭاي كاسىپكە اينالدىرعان ولاردىڭ دا, باسقالاردىڭ دا قويىلىمدارىن كوبىندە فەستيۆالداردا كورىپ قالامىز.
فەستيۆالدىڭ ماقساتى ماراپاتتاۋ ما؟
حالىقتىڭ رۋحاني الەم دەڭگەيى ادەبيەتىمەن, ونەرىمەن ولشەنەدى دەسەك, باسقا ۇلتتاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن وسى ادەبيەت پەن ونەردەن باستاۋ الار فەستيۆال بولماق. فەستيۆال – تەاتر مەن دراماتۋرگيانىڭ سيپاتىن تانىپ قويماي, ولاردىڭ سۇرىپتاپ اكەلگەن سپەكتاكلدەر تۋرالى ايتىلار تۇپقازىق ويلار مەن توقتام-تۇجىرىمداردىڭ كەڭ تۇردە جۇزەگە اسۋىنا مول مۇمكىندىك بەرەر اشىق الاڭ. بىراق, قويىلىمداردىڭ دەنىنە دەر كەزىندە ءۇن قاتىپ, بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن تالداپ-تارازىلاپ بەرەر كاسىبي مامانداردىڭ ورنىن اكتەر, دراماتۋرگ, رەجيسسەر باستى. الىس-جاقىن جەرلەردەن ارنايى كەلگەن تەاترلاردىڭ قويىلىمدارى تالقىعا تۇسەر تۇستا اكتەرلىك ويناۋ مانەرىنىڭ كاسىبيلىك دەڭگەي-دارەجەسى مەن رەجيسسەرلىك شەشىم-تولعامى تۋرالى ساراپتامالىق تالداۋعا ولاردىڭ قاي-قايسىسى بولسا دا ءزارۋ دەپ ويلايمىز.
اكتەرلىك ونەر اقساپ تۇر
كەيىپكەردىڭ ۇلكەن-كىشىسى جوق ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇگىنگى تەاتر جاس اكتەرلەرىنىڭ ساحنادا وبراز جاساۋداعى جالپى شەبەرلىكتەرى جاقسى بولعانىمەن, كەيدە ىزدەنۋ ءىس ناتيجەلەرى ەداۋىر باسەڭدەپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىرادى. بۇگىنگى اكتەرلەردىڭ بارلىعىنا دا ورتاق ءبىر كەمشىلىك – تىلدەگى تۇتقىرلىق, سوزدەردى ءتۇسىنىكسىز ەتىپ, اسىعىس ايتۋ. ادۋىن ايقايعا بەرىلەتىن اكتەرلەر داۋىستاعى تابيعيلىقتى جويىپ, ءۇننىڭ تارعىلدانىپ شىعۋىنا ۇرىنىپ, جاساندى ءۇننىڭ باسىم جاتۋى – وسىنىڭ ايعاعى. مۇنىڭ ءوزى ساحنالىق تابيعي قيمىلدى دا جوققا شىعارىپ جاتادى. داۋىس – كەيىپكەردىڭ جان كۇيزەلىسىنىڭ, تەبىرەنىسىنىڭ, قۋانىشتىڭ ناتيجەسى ەكەندىگىن اكتەرلەر جاقسى بىلگەنىمەن, سونى كوپ جاعدايدا مۇقيات ساقتاي بەرمەۋلەرى ورىندالعان وبرازدىڭ ەموتسيالىق, پسيحولوگيالىق اسەرىن تومەندەتىپ جىبەرەدى. جوعارىدا اتالعان شىنايى ساحناگەرلەردىڭ ءسوز شەبەرلىگى, ءسوز قولدانىستارى, ويىنىڭ جۇيەلىلىگى, ءتىلدىڭ اجارلى دا الىمدى, استارلى قاسيەتتەرىن ءتۇيسىنۋى, كۇندەلىكتى تاجىريبەلەردەن قالىپ بارا جاتقانى وكىنىشتى-اق.
وسىنىڭ بارلىعى ازىرلىكتىڭ السىزدىگى. مىسالى, تىم بولماسا تەاترعا ءبىر-ەكى ساعات ەرتە كەلىپ, داۋسىن باپتاپ, ءومىردىڭ تىرشىلىگىنەن ارىلىپ, ءوزىن رۋحاني قالىپقا ءتۇسىرۋدىڭ ورنىنا, سپەكتاكل باستالۋعا ون بەس-جيىرما مينۋت قالعاندا اكتەرلەردىڭ كورەرمەندەرمەن جارىسىپ كەلە جاتقانىن كوزىڭ شالادى. جۇگىرىپ كەلىپ ەنتىگىن باسا الماي ساحناعا ەبەدەيسىز شىققاندىقتان دا ولاردىڭ ەڭسەڭىزدى ءتۇسىرىپ جىبەرەرلىكتەي ەرسىلىكتەرگە ۇشىراپ جاتۋلارى ءار جولعى ادەتكە اينالىپ بارادى. بىزگە تەك ساحنالىق تاجىريبە كەرەك دەپ, وقۋ-بىلىمگە وقتا-تەكتە بولسا دا باس قويماۋ سالدارى, شىنايىلىقتىڭ شىلبىرىن ساحنادا سىلبىر سۇيرەتۋگە ءماجبۇر ەتىپ ءجۇر. رەجيسسەردىڭ بەرگەن باعىت-باعدارىنان ارى اكتەرلەردىڭ وزىنشە شالىقتاي الماي, باسقا ءبىر ءمانسىز نىساناعا بەت الىپ, وي ارناسىنان اۋىتقىپ, اداسۋ سالدارىنان رولدەر الەمى شىنشىلدىق دەڭگەيگە كوتەرىلە الماي جاتۋى جاسىرىن ەمەس.
ەڭبەكسىز جەتكەن بەينەلەر
«جاس اكتەردىڭ ۇلكەن رولمەن شىعۋ مەزەتى قۇبىلىس بولۋى كەرەك. ءبىز سول ەستە قالارلىق, ەستەن تانارلىق ونەر جاساي الماي ءجۇرمىز», دەپ مارقۇم اشىربەك سىعاي ءار جولى ايتىپ وتىرۋشى ەدى. قايدان تاڭ قالدىراتىن دۇنيە جاساسىن... ونەردىڭ قۇنىن تۇسىنبەسە, ونىڭ قۇندىلىعىن ۇعىندىرا الماي جاتساق. ءالى ەتەك-جەڭىن جيىپ ۇلگەرمەگەن, ماماندىعىن ءبىتىرىپ جولداما الماعان «سارى اۋىزداردى» ءوز ارالارىندا جاسىرىن كاستينگ وتكىزىپ جۇمىسقا تۇرعىزا سالۋ بۇگىنگى كۇندە قالىپتى جاعدايعا اينالدى. ونەر وردالارىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ۇستازدار تەاترداعى كوپ جىلدىق ەڭبەك جولىن, دارەجەسىن يا بولماسا باسشىلىعىن پايدالانىپ, ءوز شاكىرتتەرىن تەاترعا تىقپالاۋ سىرقاتى جىلدان جىلعا اسقىنىپ بارادى. اكادەميا, ۋنيۆەرسيتەت ۇياسىنان تۇلەپ ۇشپاي جاتىپ, تەاترعا ورنالاستىرىپ قويۋ – ستۋدەنتكە دەگەن قامقورلىق, ونەرگە دەگەن جاناشىرلىق ەمەس.
ەش ۋايىمسىز, قوبالجۋسىز وتە سالعان جاستار البەتتە رولگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق سەزىنە المايدى. ويتكەنى, وعان اۋىرتپالىقسىز وڭاي كەلدى, قيىندىقسىز تەز جەتتى. ماڭداي تەرسىز, ىزدەنىسسىز كەلگەن دۇنيەنىڭ قادىرى ۇنەمى ەستە ساقتالا بەرمەيدى.
ەكىنشىدەن, ساحنادا ماڭداي تەرىنىڭ ءبىر تامشىسى ءۇزىلىپ تۇسۋىنە ۇلگەرتپەي جاتىپ, كەشە عانا كەلگەن جاستاردى اتاققا ۇسىنىپ جاتادى. باستى كەيىپكەرلەرمەن جۇرەكپەن تىلدەسۋىنە, شاعىن رولدەرمەن وڭ تابىسپەن تانىلۋىنا دەيىن ءبىراز ۋاقىت كەرەك ەمەس پە؟ ساحنانىڭ شاڭىن جۇتىپ, توزاڭىنا تۇنشىقپاي جاتىپ, ول ولجاعا نەگە ولار وڭاي كەنەلۋ كەرەك ەكەن؟ بۇگىن ساحناعا شىعىپ, ەرتەڭىنە بəرىنە شەن بەرە بەرسە, وندا ول اتاقتا نە مəن قالدى؟
قازاق ونەرىن تانىتۋدى ەمەس, تانىلۋعا, ۇلتتىق ونەردى قۇرمەتتەۋگە ەمەس, اتاققا قىزمەت ەتۋگە, ستانيسلاۆسكيشە ايتقاندا, وزىندەگى ونەردى ەمەس, ونەردەگى ءوزىن سۇيۋگە ۇيرەتىپ جاتىرمىز-اۋ.
قاراستىراتىن ءۇشىنشى ماڭىزدى ماسەلەمىز تالانتتاردى ىزدەۋدە, تالاپكەرلەردى قابىلداۋدا بولىپ تۇر.
بۇرىنىراقتا وسىلاي جەر-جەرلەردى ارالاپ, اۋىل-ايماقتارعا ارنايى بارىپ ىزدەپ, تالابى بار جاستاردى تاڭداپ, ونەر الامانىنا قوسۋشى ەدى, بۇگىنگى كۇندە ول جاقسى باستاما جالعاسىن تاپپاي جاتىر. ەگەر سول جاس جەتكىنشەكتەردىڭ بەيىمىنە قاراي تەرەڭ ءمان بەرىپ, وقۋعا ءتۇسىرىپ, دۇرىس باعىت-باعدار بەرسە ەگەر, كەلەشەكتە كەمەڭگەر ادام بولىپ, ۇرپاقتىڭ كادەسىنە جارارلىق كوپ مۇرا قالدىرار ەدى-اۋ.
ۇلت بولۋعا شاقىرۋ – ۇستاز بورىشى
حالىق تانيتىن, ەل بىلەتىن ءبىراز اتاقتى كىسىلەر ۇستازدىق قىزمەتتە دە ءجۇر. ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى مىقتى بولۋشى ەدى, بىراق بالالارىنا قاراپ كەيدە ولاي ايتپايسىڭ. قانشا بايقايمىز, ستۋدەنتتەردىڭ كوبىسى دالىزدە ايقايلاپ جۇرەدى, ۇلكەنگە جول بەرۋ, امانداسۋ, سىپايىلىق تانىتۋ, ىزەتتىلىك كورسەتۋ دەگەن ادەپ بەلگىلەرىنەن ادا. كوپشىلىك ورتادا وزدەرىن ۇستاۋى ناشار. مۇنىڭ ءبارى اۋديتوريادا ادەپ نىشاندارى جايىندا اڭگىمەنىڭ كوپ قوزعالا بەرمەۋىندە. ستۋدەنتتەرگە تەك ءبىلىم بەرىپ قويۋ عانا از, جان-جاقتى, رۋحاني جەتىلگەن ۇرپاق تاربيەلەۋگە بەتبۇرىس كەرەك. كوپ پەداگوگتار بەكىتىلگەن باعدارلاما بويىنشا تەورياسىن بەرەدى دە كەتەدى, وسىمەن ۇستازدىق مىندەتىم ءبىتتى دەپ ويلار. جوق! ولاردىڭ وقۋىن قاداعالاپ قامشىلاپ وتىرۋمەن بىرگە, تاربيە جاعىنا دا مۇقيات دەن قويۋ كەرەك. مادەنيەتتىڭ جاداۋلىعى, جۇتاڭدىعى ادامنىڭ رۋحاني مەشەۋلىگىنە اكەپ سوقتىرادى. بۇگىنگى ۇرپاقتى ۇلت بولۋعا شاقىرۋ, رۋحاني قازىناعا ورالتۋ ۇستازدىڭ باستى مىندەتى بولماق. رۋحاني-ەستەتيكالىق تاربيەگە ۇلكەن ءمان بەرمەسەك, كەيىن سونىڭ اعاتتىقتارىنىڭ «جەمىسىن» كورەمىز.
وسى جانە باسقا دا كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ ەتەك جايا باستاۋى مادەنيەت باسقارماسىنىڭ وڭ قاباق تانىتپاۋىنان, تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىنىڭ ءۇنى باسەڭسىپ, مىلقاۋ كۇيگە تۇسكەندىگىنەن. راسىن ايتساق, وداقتىڭ بار ەكەنىن سەزىنە الماي ءجۇرمىز. ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت, ۇلتتىق نامىسىمىز ازايىپ, سانامىز سارقىلىپ, رۋحىمىز كەمىگەننەن تەاتردىڭ تاعدىرى دا بۇرمالانىپ جاتىر. ۇلتىنىڭ تاريحىن جەتە ۇعىنا المايتىن, ونەرىنە جانى اۋىرمايتىن ادام قۋراعان قۋ اعاش ىسپەتتەس. قازاق تەاترلارىنا ىقىلاس قويىپ, ىشكى-سىرتقى ماسەلەلەرىن دۇرىس شەشۋگە ق ۇلىقتى, بەلسەندى بولايىقشى... دەگەننەن باسقا بىزدەن نە تىلەك بار!
ايزات قادىراليەۆا,
تەاترتانۋشى
رەداكتسيادان: تەاترتانۋشى اۆتور ماقالاسىنا «قالعىما, قازاق تەاترى!» دەپ قويعانى قالاي, ءبىزدىڭ تەاتر سالاسى قاشان ۇيقىعا كەتىپ ەدى, ونىڭ سوڭعى جىلدارى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى دە از ەمەس ەدى عوي, نەگە بىرجاقتى تەك كەمشىلىكتەردى تىزبەلەپ شىققان دەگەن سياقتى ساۋالداردىڭ تۋىنداۋى زاڭدى. بۇل – شىنىندا دا تولعاندىرار تاقىرىپ, سوندىقتان تەاتر قايراتكەرلەرىنىڭ, اكتەرلەردىڭ, كورەرمەن قاۋىمنىڭ پىكىرلەرىن كۇتەمىز, جاريالاۋعا ءازىرمىز.
استانا
سوڭعى جاڭالىقتار
ليونەل مەسسي يسپانياداعى فۋتبول كلۋبىن ساتىپ الدى
فۋتبول • كەشە
8 ميلليون تەڭگەگە قانداي جاڭا كولىكتەر الۋعا بولادى؟
قوعام • كەشە
قىتايدان اكەلىنگەن كولىكتەردى جۇرگىزۋ شارتتارى قانداي؟
لوگيستيكا • كەشە
باۋىرجان ءالي قارسىلاسىن 57 سەكۋندتا قۇلاتتى
بوكس • كەشە
قازاقستاندا يپوتەكانى وتەۋدىڭ جاڭا ەرەجەلەرى كۇشىنە ەندى
يپوتەكا • كەشە
الماتىدا سۋ ۇستىندەگى باق پەن EXPO ورتالىعى سالىنادى
الماتى • كەشە
اسكەرگە شاقىرتۋ العان كەزدە نە ىستەۋ كەرەك؟
اسكەر • كەشە
تەگىن 10 سوتىق جەردى قالاي الۋعا بولادى؟
قوعام • كەشە
