اكەمنىڭ سوعىس جايىندا ايتقان اڭگىمەلەرىنە كەزىندە بالالىقپەن كوڭىل ءبولمەگەنىمە بۇگىندە قاتتى وكىنەمىن. ول كىسى كۇللى مايدانعا بەتبۇرىس جاساعان, نەمىس-كەڭەس سوعىسىنىڭ تاعدىرىن شەشكەن ستالينگراد تۇبىندەگى كەسكىلەسكەن شايقاستا ءبىر اللانىڭ قۇدىرەتىمەن امان قالعانىن ايتىپ وتىرۋشى ەدى...
– ۇشى-قيىرى كورىنبەيتىن وكوپتا جاتقان 500-گە جۋىق جاۋىنگەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ەرەسەگى مەن بولدىم-اۋ دەپ ويلايمىن, – دەپ باستاۋشى ەدى اڭگىمەسىن جارىقتىق. – جاسىم 33-كە تولعان مەن ەدىم, قالعاندارى – كوكورىم بوزبالالار. كومانديرىمىزدىڭ ۇنەمى جاۋعا قارسى ءبىرىنشى بولىپ «ۋرالاپ» العا ۇمتىلۋدى ماعان بۇيىراتىنى دا سوندىقتان با دەپ ويلايتىنمىن. اسىرەسە, 17 جاسار كەنجەبەك ساعاتوۆ دەگەن بوزبالا ءىنىم كەزەگى تيگەندە ۇستايتىن مىلتىعىن سۇيرەتىپ, «كوكەلەپ» قاسىمنان قالمايتىن. سول كەنجەبەك دامىلداپ وتىرعان ءبىر كەزدە ماعان: «جايسىز ءتۇس كوردىم, كوكە! باۋىرىڭىزدان ۇشىپ بارا جاتىر ەكەنمىن», دەدى كادىمگىدەي قوبالجىپ. مەن دە وزىمشە جۇباتقان بولدىم. ويتكەنى, اسپاننان سنارياد جاۋعاندا باس ساۋعالاعان بىزدەر قايدا تىعىلارىمىزدى بىلمەيتىنبىز. امان قالعاندارىمىزدى توپىراقتىڭ استىنان تالاي رەت ارشىپ الىپ جۇردىك. سول كۇنگى شايقاس تاڭ بوزىنان باستالدى... ارتىمدا مەنەن قالماي مىلتىعىن سۇيرەپ, قۇستاي ۇشىپ كەلە جاتقان كەنجەبەك كەنەت كوزدەن عايىپ بولدى. جۇرەگىم «زىرق» ەتە قالىپ, كەرى جۇگىردىم. سويتسەم, ون مەتردەي جەردە وق ءتيىپ مەرت بولىپتى. بايعۇس بالانى وكوپقا كوتەرىپ اكەلىپ, وڭاشالاۋ جەرگە جاتقىزىپ, اپىل-عۇپىل بىلگەن دۇعامدى وقىدىم. كوز جاسىمدى تىيا الماي, توپپەن بىرگە قايتا جۇگىردىم.., – دەپ اۋىر كۇرسىنەتىنى دە ەسىمنەن كەتپەيدى.
اكەم اعايىن-تۋىستاس ەكى باۋىرى ورىنباسار, جۇماباي ۇشەۋى سوعىستىڭ العاشقى ءتورت ايىندا ستالينگرادتىڭ تۇبىندە بىرگە شايقاسقان. ءتورت اي بويى اجال وعىنىڭ استىندا امان-ەسەن بىرگە جۇرگەن. كۇشى باسىم جاۋعا توتەپ بەرە الماي, ونىڭ ۇستىنە قارۋ-جاراق تا تاپشى ەكەن, ەكەۋارا ءبىر مىلتىق دەگەندەي, ءبىزدىڭ اسكەرلەر كەيىن شەگىنە باستايدى. ءبىر جولى كومانديرى «قاشانعى شەگىنەمىز, العا ۇمتىلىڭدار!» دەپ بۇيرىق بەرەدى. وكىنىشتىسى, مۇنىسى كوزسىز باتىرلىق ەدى. ويتكەنى, ۆزۆودتا ادام دا, قارۋ دا از. جانىندا ەكى تۋىسى بار اكەم «ۋرالاپ» العا ۇمتىلعاندا تۋرا ورتاعا اۋىر سنارياد ءتۇسىپ جارىلادى. ءىنىسىنىڭ بىرەۋى اسپانعا ۇشىپ, سۇيەگى شاشىلىپ كەتەدى. ەكىنشىسىنىڭ باسى جوق, موينىنان قانى اتقىلاپ جاتقانىن سوڭعى رەت كورىپ, ءوزى دە وڭباي جاراقات العان اكەم دە سۇمدىق كورىنىستەن كەيىن ەسىنەن تانىپ قۇلايدى. وتە جاقىن تۋىستاس باۋىرلارى ورىنباسار مەن جۇمابايدان وسىلايشا كوز الدىندا ايىرىلادى... ەسىن ءبىر جيعانىندا ءبىر ورىس سولداتىنىڭ ارقالاپ كەلە جاتقانىن سەزەدى. سوسىن ولگەندەر مەن جارالىلاردى قوسا لاقتىرىپ ماشيناعا تيەگەنى ەسىندە قالىپتى. قاتتى قانسىراعانى سونشالىق, نەشە كۇن جول جۇرگەنىن دە بىلمەيدى. تاشكەنتتەگى اسكەري گوسپيتالدە عانا ءدارىنىڭ كۇشىمەن وزىنە-ءوزى كەلەدى. ۇستىندەگى ءورىمى شىققان كيىمىن شەشىپ تاستاعاندىقتان, قالتاسىنداعى كەنجەبەكتىڭ ءۇي-ىشىنە جازعان حاتىنان ايىرىلىپ قالادى. اكەم سوعىسقا اسقاروۆ بولىپ اتتانعان. گوسپيتالدە ەسى كىرەسىلى-شىعاسىلى بولىپ جاتىپ «اتاڭنىڭ اتى كىم؟» دەگەندە «اعىباي» دەگەن بولۋى كەرەك, سودان اعىباەۆ بولىپ كەتىپتى. كەيىن ءوز-وزىنە كەلگەن سوڭ «مەن اعىباەۆ ەمەس, اسقاروۆپىن» دەسە, «ءسىز اجىبەك اسقار ۇلى اعىباەۆسىز» دەپ اتى-ءجونىن سولاي جازىپ جىبەرىپتى. اكەشىم سوعىستان ءىى-توپتاعى مۇگەدەك بولىپ ورالادى. ستالينگراد تۇبىندە بولعان سول اقىرعى قىرعىندا اكەمنىڭ سول قولىن بىلەك بىتكەن جەرىنەن وق ج ۇلىپ كەتكەن.
ەلگە ورالعان سوڭ ۇزاق جىلدار بويى ءوڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى جەتىساي اۋدانىنىڭ «مولوتوۆ» كەڭشارىندا ەڭبەك ەتتى. 1963 جىلى ورداباسى اۋدانىنا قاراستى «يساحانوۆ» كەڭشارىنا كوشىپ كەلىپ, ماقتا شارۋاشىلىعىمەن اينالىستى. توماعا-تۇيىق, ارتىق اڭگىمەسى جوق, ءوز ىسىنە تىندىرىمدى جان ەدى. بالا كۇنىمىزدە اكەمنىڭ كۇرەكتى ۇستاي الماي قينالىپ جاتقانىن كورگەندە كوزىمىزگە جاس تولىپ, فاشيستەرگە لاعنەت ايتۋشى ەدىك. ءار كەزدە اكەمنىڭ ساۋ تامتىعى جوق دەنەسىندەگى جاراقاتتارىنىڭ بەتى قىزارىپ, ءىسىنىپ كەتۋشى ەدى. ءبارى كوز الدىمدا. بۇگىندە ويلاپ قاراسام, اكەم سۇراپىل سوعىستاعى الاساپىراننان امان-ساۋ ورالعانىنا شۇكىرشىلىك ەتەدى ەكەن عوي. ەكى ۇلىنىڭ اتىن بىردەي ەتىپ مەيرامبەك, ەكەۋىنىڭ ەسىمىن نۇرلىبەك دەپ قايتالاپ قويعانى باسىنان العان كونتۋزياسىنان شىعار دەپ تە ويلايمىن قازىر. ءبىر تاڭعالارلىعى, اتتارى قايتالانىپ قويىلعان ۇلدارى كوپ تۇرماي, جاستايىنان شەتىنەپ كەتتى.
ول كىسىنىڭ كەي-كەيدە كوڭىلى جادىراعاندا تارتا الماسا دا ساۋ قولىنا دومبىرا الىپ, اندەتەتىن ونەرى بار ەدى. مىنا ءبىر تەرمەلەتكەنى ءوز جۇرەگىنەن شىققان سوزدەر:
قالام ءبىر الدىم قولىما,
قويايىن بىلاي باسقانى.
41-ءدىڭ جازىندا,
فاشيستەر سوعىس باستادى.
اتتاندىردىق مايدانعا,
ەلدەگى كىلەڭ جاستاردى.
جازىلدى ءسوزدىڭ دۇرىسى,
سوۆەت پەن گەرمان ۇرىسىپ,
اي-جۇلدىزداي توعىستى.
جاھانعا كەتتى دىبىسى...
مايدانگەر اكەم اجىبەك اسقار ۇلى اعىباەۆ وردەن-مەدالدارىنىڭ ىشىندە 1944 جىلى العان «ستالينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن» مەدالىن ەرەكشە بولە-جارىپ ايتىپ وتىراتىن. اجداھانىڭ اۋزىنان قالاي امان قالعانىنا باسىن شايقاي-شايقاي دۇنيەدەن ءوتتى. مايدان دالاسىندا بەس تانكىنى جويعانى ءۇشىن I دارەجەلى « ۇلى وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالعانى تاعى بار. 1955 جىلى ۇلى جەڭىستىڭ 10 جىلدىعى قۇرمەتىنە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىن, سونداي-اق, ۇلى جەڭىستىڭ مەرەكەلىك مەدالدارىن كەۋدەسىنە تاقتى. انام كۇلسىن ەسىمقىزى ەكەۋى ءتورت ۇل, ءۇش قىز ءتاربيەلەپ ءوسىردى. سونىڭ ءبىرى مەنمىن...
سارا اجىبەكقىزى