ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ۇجىمىندا ۇزاق جىل قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان بەلگىلى عالىم, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم جانە تەحنيكا قايراتكەرى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى تولەگەن ابدىساعي ۇلى قوجامقۇلوۆ 70 جاسقا تولىپ وتىر.
ازاماتتىق بولمىس ادام بويىنا قارشادايىنان كوپتىڭ مۇددەسىنە ىستەگەن ءار ءىسى ەل يگىلىگىنە جاراعان سايىن بىرتە-بىرتە قالىپتاسادى. تولەگەن ابدىساعي ۇلى دا مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىپ جۇرگەندە-اق ەرەكشە زەرەكتىگىمەن, وقۋدا العىرلىعىمەن تانىلىپ, 13 جاسىندا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ ىشىنەن جالعىز ءوزى رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان 20 بالامەن بىرگە ول كەزدە بۇكىل كەڭەس وداعى بويىنشا ەڭ ۇزدىك پيونەرلەر عانا جولداما الاتىن بۇكىلوداقتىق «ارتەك» لاگەرىنە بارعان بولاتىن. سول جولى ءوز توبىنان وزىپ شىققان تولەگەن-وقۋشىنى بۇكىل اۋىل القالاپ «مىنە, ازامات!» دەپ ماقتانعان.
توپتان وزۋ – بويداعى نامىس پەن جىگەردىڭ, ار مەن ۇياتتىڭ, قاجىر مەن قايراتتىڭ ناتيجەسى. ار مەن ۇيات, قاجىر مەن قايرات ادامنىڭ بويىنا انانىڭ سۇتىمەن, اكەنىڭ قانىمەن جانە سولاردىڭ ءتالىم تاربيەسىمەن كەلەدى. اينالاسىنداعى ادامداردىڭ ىقپالىمەن قالىپتاسىپ, شىڭدالادى. سونىمەن بىرگە, ونداي قاسيەتتەردىڭ تەكپەن دە كەلەتىنىن ادامتانۋشىلار الدەقاشان ايتقان. تولەگەن ابدىساعي ۇلىنىڭ تەگى تۋرالى ايتار بولساق, اقىندىقتىڭ ءپىرى اتانعان ءسۇيىنباي بابامىز الدىمەن اۋىزعا ورالادى. «مەنىڭ ءپىرىم – ءسۇيىنباي, ءسوز سويلەمەن سيىنباي» دەپ جىرلاعان جامبىل اتامىز ەسكە تۇسەدى. سولاردىڭ بويىنداعى ەلدىك نامىس, ۇلتتىق وجدان قان ارقىلى تولەگەن ابدىساعي ۇلىنىڭ بويىنا دا دارىعانى ايدان انىق. ول اينالاسىنا اقىندىق كوڭىلمەن, ازاماتتىق جۇرەكپەن قارايدى. ونىڭ قابىلەتتەرىنىڭ تاعى ءبىرى – ەل اۋزىندا جۇرگەن بابالاردان قالعان اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ, ولەڭ-جىرلاردىڭ, ماقال-ماتەلدەردىڭ ەستىگەن ساتىندە-اق جادىندا جاتتالىپ قالاتىندىعى جانە سول اسىل مۇرانى رەتتى جەردە ءوز جونىمەن جۇرت كوڭىلىنە ۇيالاتا بىلەتىندىگى. ازاماتتىڭ ادامي بولمىس-ءبىتىمىن, تۇعىرلى تۇلعاسىن ەل الدىندا دارالايتىن تاعى ءبىر جاقسى سيپات – سىمباتتىلىق پەن قۋاتتىلىق. بۇل ەكەۋى ازاماتقا شىنىعۋ ارقىلى كەلەدى. ءتانى ساۋدىڭ – جانى ساۋ. عىلىمىن جانە وزگەگە ونەگە كورسەتەر ۇستازدىعىن ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ دە سپورتپەن ۇنەمى ۇشتاستىرىپ وتىراتىنى سوندىقتان.
ون التى جاسىندا س.م. كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-ءدىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى بولىپ قابىلدانعان جاس دارىننىڭ وزگەلەردەن جاسى كىشى بولسا دا ويى وزىق, بىلىگى مىقتى ەكەندىگىن ءارى العىرلىعى مەن زەرەكتىگىن تانىعان ۇستازدارى جولىن اشۋعا پەيىلدى بولدى. سول كەزدەگى ەڭ مارتەبەلى لەنيندىك ستيپەنديا تولەگەن-ستۋدەنتكە بەرىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتى تەوريالىق فيزيكا ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك بىتىرگەن ول 21 جاسىندا سول كەزدە اتى اڭىزعا اينالعان ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ ا.ف.يوففە اتىنداعى لەنينگراد فيزيكالىق-تەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا مىندەتتى عىلىمي وتىلەتتەن وتپەي-اق بىردەن قابىلداندى. بۇل فيزيكالىق-تەحنيكالىق ينستيتۋتتىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقيعا ەدى. تاعى ءبىر تاڭداناتىن جانە ماقتاناتىن فاكت – ل.د.لانداۋ مەن ە.م. ءليفشيتستىڭ تەوريالىق فيزيكاعا ارنالعان تانىمال توعىز تومدىق كۋرسىن تولىق مەڭگەرگەن ەڭ العاشقى قازاق بولعاندىعى.
ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ جولىنا وسىنداي ەڭبەكقورلىقپەن, ىزدەنىمپازدىقپەن, جاڭاشىلدىقپەن كەلگەن تولەگەن ءابدىساعي ۇلىنىڭ ازاماتتىق تۇعىرى بىرتە-بىرتە بيىكتەي بەردى. ول ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە تەوريالىق فيزيكا كافەدراسىنا اسسيستەنت بولىپ قابىلدانىپ, رەكتور دەڭگەيىنە كوتەرىلگەنگە دەيىن جانە سودان كەيىن دە ءوزىنىڭ ازاماتتىق جولىمەن, تۇلعالىق كەلبەتىمەن ەلىمەن بىرگە ەڭسەسىن تىكتەپ كەلەدى.
تولەگەن ابدىساعي ۇلىنىڭ عىلىمداعى جولى دا قازاققا تاڭ, ەكىنىڭ ءبىرى باتىلى جەتىپ بارا بەرمەيتىن, سوقتىقپالى, سوقپاقسىز تىڭ جول ەدى. قاراپايىم اۋىلدا قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن قارادومالاق بالانىڭ سول كەزدە-اق اتى ءماشھۇر, اتاعى الەمگە تاراعان لەنينگراد ينستيتۋتىندا ورىس تىلىندە فيزيكانىڭ تەورياسىنا دەن قويۋى ونىڭ قازاق دەگەن ۇلتتىڭ ەشكىمنەن كەم ەمەستىگىن دالەلدەۋگە بەت بۇرعان جانە تاۋەكەلگە بارعان باتىلدىعى ەدى. وسى جولدا عىلىمي نەگىزدى ول كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ ب.پ.كونستانتينوۆ اتىنداعى لەنينگراد يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ جىل سايىنعى عىلىمي مەكتەبىنەن, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ل.د.لانداۋدىڭ زامانداسى ءارى ءوزىنىڭ ۇستازى اكادەميك ا.ب.ميگدالدىڭ عىلىمي-تەوريالىق سەمينارلارىنان الدى. ول فيزيكا عىلىمىنىڭ وسىنداي ءىرى مەكتەپتەرىنەن تاعىلىم الىپ قانا قويماي, سول مەكتەپتەرگە مۇشە بولعان جالعىز قازاقستاندىق. وعان دالەل – تولەگەن ابدىساعي ۇلىنىڭ سول جىلدارى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ ل.د.لانداۋ اتىنداعى تەوريالىق فيزيكا ينستيتۋتىنداعى فيزيك-تەورەتيكتەرىنىڭ ەليتالىق ورتاسىنا قابىلدانۋى.
تولەگەن ابدىساعي ۇلى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە جۇمىسقا قابىلدانعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي اتوم يادروسىنىڭ تەورياسى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. ءوزى تاڭداپ العان تىڭ سالادا عىلىمنىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن, اسىرەسە ۇلتتىق كادرلاردى دايارلاۋدا اسا قاجەتتى جاڭا وقۋ كۋرستارىن اشتى, وقۋ باعدارلامالارىن جاسادى, وقۋ قۇرالدارىن جازدى, وقۋلىقتار شىعاردى, مونوگرافيالار جاريالادى. ول اشقان «كۆانتتىق حروموديناميكا», «تورداعى كاليبرلەۋلىك تەوريالار» اتتى ارنايى كۋرستار بۇگىندە ءوز جالعاسىن تابۋدا. وسى باعىتتا جازعان «كۆانتتىق مەحانيكا» اتتى قازاق ءتىلىندەگى تۇڭعىش وقۋلىق فيزيكا سالاسى بويىنشا قۇندى ەڭبەك سانالادى.
«عىلىم ينەمەن قۇدىق قازعانداي» دەپ تەگىن ايتىلماعان. وسى ينەمەن قۇدىق قازعانداي ىسكە ەكىنىڭ ءبىرى بارا بەرمەيتىنى سوندىقتان. عىلىمداعى ءوز جولىن تاڭداپ, ىزدەنىستە كەلە جاتقان تولەگەن ابدىساعي ۇلى – وسى سالاداعى بىرەگەي تۇلعا. كەشەگى كەڭەس وداعىندا تۇڭعىش رەت ۋكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تەوريالىق فيزيكا ينستيتۋتىندا تورلىق كاليبرلەۋ تەورياسى بويىنشا «كاليبرلەۋلىك ءورىستى تورلاردا ستوحاستيكالىق كۆانتتاۋ» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعادى. عىلىم دوكتورى قوجامقۇلوۆتىڭ حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق عىلىمي بەدەلدى باسىلىمداردا كۆانتتىق حروموديناميكا; يادرو جانە ەلەمەنتار بولشەكتەر تەورياسى; سالىستىرمالىق جانە گراۆيتاتسيا تەورياسى; تورداعى كاليبرلەۋلىك تەوريالار; كۆانتتىق مەحانيكا سياقتى سالالار بويىنشا 300-دەن اسا عىلىمي ماقالالارى جارىق كوردى. سونىمەن بىرگە عىلىمنىڭ جاڭا باعىتى بويىنشا جازىلعان تۇڭعىش ەڭبەك رەتىندە حالىقارالىق عىلىمي ورتا مويىنداعان «ءورىس تەورياسىنداعى ستوحاستيكالىق كۆانتتاۋ» اتتى مونوگرافيالارىن اتاپ وتۋگە بولادى.
جاڭالىق اشۋ بار دا سول جاڭالىقتى جاسامپازدىق جولعا سالۋ بار. بۇل – شاكىرتتەر ارقىلى جۇزەگە اساتىن ۇلاعاتتى دا شاراپاتتى ءىس. وسى باعىتتا دا, ياعني ۇستازدىق جولدا دا تولەگەن ابدىساعي ۇلى جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ونىڭ الدىن كورگەن شاكىرتتەرى قازىر تەك رەسپۋبليكا اۋماعىندا عانا ەمەس, رەسەيدە, اقش-تا, اۆستريادا, فرانتسيادا, يزرايلدا, ۇلىبريتانيادا, يتاليادا, جاپونيادا جانە تاعى باسقا دا ەلدەردە دە ۇستازدان العان تاعىلىمىن ءىس جۇزىندە كادەگە اسىرىپ ءجۇر.
تولەگەن ابدىساعي ۇلى قازاقستاندا جوو نەگىزىندە تۇڭعىش رەت عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋدى قولعا العان بولاتىن. بۇل جۇمىستى سوناۋ 1990 جىلى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ەكسپەريمەنتالدى جانە تەوريالىق فيزيكا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن (ەتف عزي) اشۋ جونىندەگى قاۋلىسىن دايىنداۋ-قابىلداۋ كەزىنەن باستاعان ەدى. فيزيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ, جاڭا ينستيتۋتتىڭ بۇكىل قۇرىلىمى مەن قىزمەتىن وقۋ ۇدەرىسىمەن بايلانىسىن ۇيلەستىرۋ جۇمىسىن بىلىكتىلىكپەن جۇزەگە اسىردى. ونىڭ ينستيتۋت پەن فاكۋلتەت اراسىن بايلانىستىرۋ جولىن سول كەزدىڭ وزىندە دۇرىس تاڭداعاندىعىن بۇگىندە ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. قازىر ءبىلىم بەرۋ ءىسىن تىكەلەي عىلىممەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, وندىرىسپەن بايلانىستىرۋ ارقىلى ساليقالى ناتيجەگە جەتۋ – ەڭ وزەكتى ءماسەلە. وسى ماسەلە تولەگەن ءابدىساعي ۇلى ۇيىمداستىرعان ينستيتۋت پەن فاكۋلتەت اراسىنداعى ساباقتاستىق ارقىلى بۇگىندە وڭ ناتيجەسىن بەرۋدە.
تولەگەن ابدىساعي ۇلىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى تالدىقورعان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن, ودان كەيىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن باسقارعان جىلدارى ەرەكشە جارقىراپ كورىندى.
ول باسقارعان جىلدارى ءبىزدىڭ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمىز شىن مانىندە حالىقارالىق دەڭگەيگە قادام باستى. 2003 جىلى تولەگەن ابدىساعي ۇلى يتالياداعى بولونيا قالاسىندا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ۇلى حارتياسىنا قول قويدى. وسى كەزدەن باستاپ ۋنيۆەرسيتەتىمىز رەسپۋبليكامىزدا جانە بۇكىل ورتالىق ازيادا بولونيالىق ۇردىسكە قاتىسۋعا تولىق قۇقى بار تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنى رەتىندە الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە شىقتى.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىنىڭ ارقاسىندا تولەگەن ابدىساعي ۇلىنىڭ باستاماسىمەن قازۇۋ قالاشىعىنىڭ ۇزاق جىلدار كىدىرىپ تۇرعان قۇرىلىسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى ىسكە قوسىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وقۋ-زەرتحانالىق كورپۋستار, ءدارىسحانالار مەن سپورت زالدارى, جاتاقحانالار مەن وزگە دە عيماراتتار, ياعني ۇزىن سانى 14 نىساننىڭ قۇرىلىسى قايتا ىسكە قوسىلدى.
ونىڭ وقۋ ۇدەرىسىنىڭ الەمدىك كەڭىستىكتە مويىندالۋى جولىندا دا اتقارعان ىستەرى بۇگىندە ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە. 2005 جىلى ۋنيۆەرسيتەتىمىز باكالاۆرلار مەن ماگيسترلاردى دايارلاۋدىڭ كرەديتتىك تەحنولوگياسىنا تولىق ءوتتى دە رەسپۋبليكامىزدا تۇڭعىش رەت شەتەلگە ايگىلى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ اتاقتى عالىمدارىنىڭ ارالاسۋىمەن 65 PhD دوكتورانتتى دايىنداۋ قولعا الىنعان ەدى. سول جىلدارى, ياعني تولەگەن ابدىساعي ۇلىنىڭ باسشىلىعى تۇسىندا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە 67 ماماندىق بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋدى جۇزەگە اسىراتىن 25 مامانداندىرىلعان كەڭەس قارقىندى جۇمىس باستاعان.
ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزدىك جوعارى وقۋ ورنىنىڭ حالىقارالىق مارتەبەسىن بۇرىنعىدان دا كوتەرە ءتۇسۋ ءۇشىن قازاقستان ء–ۇندى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ورتالىعىن, قىتاي ءتىلى ورتالىعىن, ەۋروپالىق قۇجاتتاما ورتالىعىن اشۋعا مۇرىندىق بولدى. ارينە, تولەگەن ءابدىساعي ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك-ۇيىمداستىرۋشىلىق قارىم-قابىلەتىن ايعاقتايتىن بۇدان دا باسقا قوماقتى ىستەردى ساندىق كورسەتكىشتەرمەن دە تىلگە تيەك ەتۋگە بولادى. مىسالى, ول باسقارعان كەزەڭدە ۋنيۆەرسيتەتتە فاكۋلتەتتەردىڭ سانى 14-كە, كافەدرالاردىڭ سانى 102-گە, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتار سانى 7-گە, عىلىمي ورتالىقتار سانى 112-گە جەتتى. وسى ۇجىمداردا 300 عىلىم دوكتورى مەن پروفەسسورلار, 800-گە جۋىق عىلىم كانديداتى مەن دوتسەنتتەر ەڭبەك ەتكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون.
تولەگەن ابدىساعي ۇلىنىڭ سپورتقا قۇشتارلىعىنىڭ ىقپالى مەن اسەرىنىڭ ناتيجەسى بولار, ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە جاستاردىڭ سپورتپەن اينالىسۋى جانە ونداعى تابىستارى دا قوماقتى بولعان. ۋنيۆەرسيتەت سپورتشىلارى رەسپۋبليكا اۋماعىندا عانا ەمەس, حالىقارالىق ارەنادا دا زور تابىستارعا قول جەتكىزدى.
ۋنيۆەرسيتەت – جاستار ورداسى. وندا ەل ءىشى – ونەر كەنىشىنەن كەلگەن نەبىر دارىندى ۇلدار مەن قىزدار ءبىلىم الادى. سولاردىڭ دا شىعارماشىلىعىن شىڭداپ, تەك كاسىبي بىلىكتى عانا ەمەس, پاراساتتى دا مادەنيەتتى مامان بولىپ قالىپتاسۋىنا ايىرىقشا كوڭىل بولگەن بىلىكتى باسشى ءو.ا.جولداسبەكوۆ اتىنداعى ستۋدەنتتەر سارايىندا ونەرپاز جاستاردىڭ باسىن قوسقان «فارابي سازى» ۇلت اسپاپتار وركەسترىن, «ماحاببات» بي ءانسامبلىن, حور ۇيىرمەسىن, ايتىسكەرلەردى باپتايتىن «جاس اقىندار» كلۋبىن, سونىمەن قاتار «جاستار» رۋحاني ورتالىعى مەن «ءبىز» دراما تەاترىن ۇيىمداستىرىپ, تۇراقتى جۇمىس ىستەۋىنە باسا ءمان بەردى.
بىلىكتى باسشىنىڭ وسىنداي ىرگەلى ىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە رەسپۋبليكامىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنان ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە تۇڭعىش رەت «التىن ساپا» سىيلىعىن پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءوزى تاپسىردى.
ءيا, ەلىنە ەلەۋلى ەڭبەك ەتكەن ازامات, قايراتكەر, عالىم ءارى ۇستاز تولەگەن ابدىساعي ۇلى قوجامقۇلوۆتىڭ اتقارعان ىستەرىن ءبىر ماقالادا تۇگەل قامتۋ مۇمكىن ەمەس. ول – ونەگەلى وتباسىنىڭ يەسى. اسىل جار, اياۋلى اكە, ارداقتى اتا. بۇل جونىندە دە ۇلگى ەتەرلىك ۇلاعاتتارىن بارىنشا ايتۋعا بولادى. ەڭ باستىسى – ونىڭ حالقىنا جاساپ كەلە جاتقان قىزمەتى تۋرالى ءالى تالاي ايتىلارى دا ءسوزسىز. سول يگىلىكتى ىستەرى ءۇشىن العان ماراپاتتارىن دا تۇگەل ءتىزىپ شىعۋعا بولار ەدى. ايتسە دە ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارى ماراپاتتارى – «پاراسات» وردەنىنىڭ جانە II دارەجەلى «بارىس» وردەنىنىڭ يەگەرى ەكەندىگىن جانە سوڭعى جىلدارى جۇزەگە اسىرعان عىلىمي جۇمىستارىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولعاندىعىن ارنايى اتاپ كەتسەك, جەتكىلىكتى دەپ بىلەمىز.
قازىرگى تاڭدا تولەگەن ءابدىساعي ۇلى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى جانە ءوزى نەگىزىن قالاپ, تۋىن كوتەرگەن ەتف عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى رەتىندە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ وركەندەۋىنە سۇبەلى ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى.
عالىمقايىر مۇتانوۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك