پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2015 جىلدىڭ 30 قاراشاسىنداعى «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» اتتى جولداۋىندا الەمدىك داعدارىس جاعدايىندا ەلدىڭ دامۋىنا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ۇسىندى. بۇل باعدارلامالار ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتىپ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا جانە جۇمىسسىزدار سانىنىڭ ارتپاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
جۇمىسسىزدىق پروبلەماسىن شەشۋدىڭ بالامالى تۇجىرىمداماسى بار. وسى ورايدا ەلباسىنىڭ جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ, جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ ارقىلى شەشۋى بىلگىرلىكپەن جاسالعان ءىس بولىپ تابىلادى. ول تاجىريبە جۇزىندە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. ءتىپتى, داعدارىس جاعدايىنا قاراماستان, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 2016 جىلى الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى نىساندارىن جوندەۋ, شاعىن نەسيەلەۋدى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ءارى قاراي جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ ارنايى قورىنان 63 ملرد. تەڭگە بولىنەدى. باعدارلاما ءوز كەزەگىندە 60 مىڭ ادامدى جۇمىسپەن قامتۋعا قاۋقارلى. ونىڭ ىشىندە ءبىر مىڭعا جۋىق ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى 18 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلادى.
پرەزيدەنتىمىز قازىر الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى ەكونوميكالىق قيىن جاعدايعا تاپ بولىپ, الەۋمەتتىك شىعىندار مەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالاردى توقتاتۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل جۇمىسسىزدار سانىن ارتتىراتىنى انىق. ال ءبىز يندۋستريالىق نىساندار سالۋدى جالعاستىرىپ, جاڭا نارىققا شىعۋدامىز. داعدارىسقا قارسى ەكونوميكالىق ساياساتىمىز ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جاڭا كوزدەرىن ىزدەۋگە جانە تابۋعا جايدان-جاي باعىتتالماعان. باستى نازاردا قاراپايىم حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ جانە بولاشاققا دەگەن سەنىمىن نىعايتۋ ماسەلەسى تۇر.
بيىلعى جىلعى الەۋمەتتىك ەڭبەك سالاسى قىزمەتىنىڭ باستى باعىتى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ بولماق. ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدىڭ مۇنايلى ءوڭىر ەكەندىگىن ەسكەرەتىن بولساق, بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ وزىندىك قيىندىقتارى بار, ول اسا جاۋاپتىلىقتى قاجەت ەتەدى. وبلىستا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ شارالارى 2015 جىلى ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلىپ, جاقسى ناتيجە بەردى. ماسەلەن, وتكەن جىلى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا 3,0 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. ولاردىڭ 2,5 مىڭى تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن تاپتى. باعدارلاماعا قاتىسۋشى 337 ادام كاسىپ اشۋ نەمەسە ءوز بيزنەستەرىن كەڭەيتۋ ءۇشىن شاعىن نەسيە الدى, 528 ادام بەلگىلى ءبىر كاسىپ بويىنشا وقىدى. سونىمەن قاتار, جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وڭىرلىك كەشەندى جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋعا 16 مىڭنان استام ادام قاتىستى. بۇل جوسپارلانعان كورسەتكىشتىڭ 108 پايىزى. قابىلدانعان وسىنداي شارالاردىڭ ناتيجەسىندە وبلىستا جۇمىسسىزدار دەڭگەيى 0,1%-عا تومەندەپ, 4,9%-دى قۇرادى.
ءبىزدىڭ بولجاۋىمىزشا, اتىراۋ وبلىسىنداعى مۇناي-گاز جوبالارىن ەسەپكە العاندا «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» نەگىزىندە جۇمىس كۇشىنە دەگەن سۇرانىس 17,0 مىڭ ادامعا جەتەدى. «تشو» جشس-ءنىڭ وندىرىستىك قۋاتىن كەڭەيتۋ جوباسى بويىنشا قاجەتتىلىك 10,0 مىڭ ادام. ۇكىمەتتىك جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا سۇرانىس 5,5 مىڭ ادامعا ارتىپ وتىر. ال «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا مۇناي-حيميا سالاسىندا جۇمىسشى كۇشىنە سۇرانىس ارتادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇعان قازىردەن باستاپ دايىندالۋ قاجەت.
«جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا جاڭا باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قوسىمشا 1412,1 ملن. تەڭگە ءبولۋ قولعا الىنۋدا. ناتيجەسىندە 667 ادام مەملەكەت قولداۋىنا يە بولماق. سونىمەن قاتار, الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. 2014 جىلدان بەرى از قامتىلعان ازاماتتارعا قارجىلاي كومەك كورسەتەتىن «ورلەۋ» رەسپۋبليكالىق قاناتقاقتى جوباسى ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. مىسالى, 2015 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ وسى جوبا اتىراۋ قالاسى مەن قۇرمانعازى اۋدانىندا جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. بىراق, قولعا الىنعان شارالارعا قاراماستان, جەرگىلىكتى نارىقتاعى جاعداي ءالى دە كۇردەلى بولىپ تۇر. بۇعان ءبىرىنشى كەزەكتە مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداۋى اسەر ەتۋدە. سونىڭ سالدارىنان كەيبىر كومپانيالار جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك كۇنىن 8 ساعاتتان 4 ساعاتقا دەيىن قىسقارتۋعا نەمەسە اقىسىز دەمالىسقا جىبەرۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر.
وتكەن جىلى 2 523 جۇمىس بەرۋشىمەن مەموراندۋمعا قول قويىلدى. ولاردىڭ اراسىندا «ەمبىمۇنايگاز», «ءاموز», «تشو», «كازترانسويل», «يۋرسس», «سايپەم», «اتىراۋجارىك», «KisOrion» سەكىلدى ءىرى كومپانيالار بار. ۇشجاقتى قۇجاتقا قول قويعان كومپانيالارعا جۇمىس كولەمىن قىسقارتۋ كەزىندە كاسىپوداقتارمەن بىرلەسىپ جارتىلاي جۇمىس كۇنى ەسەپتەلسە دە جۇمىس ورنىن ساقتاۋدىڭ بار مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ مىندەتتەرى قويىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا 114,9 مىڭ جۇمىسشىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا مۇمكىندىك تۋدى. مەموراندۋمدار اياسىندا وندىرىستىك ۇدەرىستەردى تۇراقتاندىرۋ ماسەلەلەرى جونىندە جانە جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ, سونىمەن قاتار, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ مىندەتتەمەلەردى ساقتاۋى باعىتىندا جۇمىستار جالعاسۋدا.
وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ءۇيلەستىرۋ باسقارماسىنا كومپانيالار تاراپىنان جۇمىسشىلاردى قىسقارتۋ تۋرالى ەسكەرتۋلەر دە كەلىپ تۇسەدى. ازىرگە تشو جانە NCOC كومپانيالارىنان جۇمىسشىلاردى قىسقارتۋ جونىندەگى ەسكەرتۋدىڭ تۇسپەۋى ۇمىتتەندىرىپ وتىر. جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ تاجىريبەسىندە بەلگىلى ءبىر قيىندىقتاردان وزگە, الەمدىك مۇناي نارىعىنداعى جاعدايعا بايلانىستى ءوزىمىز شەشىم قابىلداي المايتىن بىرقاتار پروبلەمالار دا بار جالپى العاندا, وبلىستىڭ ارتىقشىلىعى, مۇندا مۇناي-گاز سالاسىنا قاتىستى ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ولاردىڭ بىلىكتىلىگى جوعارى ماماندارعا دەگەن سۇرانىسى تومەندەگەن ەمەس.
«جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتۋ, از قامتىلعاندار مەن جۇمىسسىزدارعا جاڭا كاسىپتى تەگىن يگەرتۋ, دايارلىقتان جانە قايتا دايارلىقتان وتۋگە مۇمكىندىك بار. ول ءۇشىن مەملەكەت جۇمىسسىزداردىڭ ماماندىقتار الۋىنا قارجى بولەدى. مىسالى, وتكەن جىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەت جانە جۇمىس بەرۋشىنىڭ قارجىسى ەسەبىنەن 742 ادام وقىتىلدى. سول ازاماتتاردىڭ بارلىعى جۇمىسپەن قامتىلدى.
باعدارلامانىڭ ماڭىزدى باعىتىنىڭ تاعى ءبىرى – جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ەسەبىنەن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ. ءبىز وتكەن جىلى جاسالعان ءىس-شارالاردان مول تاجىريبە جينادىق. باعدارلاماعا قاتىسقان 337 ادام وزدەرىنىڭ جەكە بيزنەستەرىن اشىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن ۇسىندى. بۇل الەمدىك تاجىريبەدەن الىنعان باستى باعىت. دامىعان ەلدەردىڭ, ماسەلەن, اقش-تىڭ بيۋدجەتىنە تۇسەتىن نەگىزگى سالىق الەمگە تانىمال ءىرى كومپانيالار ءۇشىن جۇمسالمايدى, كەرىسىنشە, شاعىن كاسىپورىندار جۇمىسىن دامىتۋعا جۇمسالادى. ويتكەنى, نارىقتا شاعىن كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسى مول.
اتالعان باعدارلامانىڭ وسى باعىتى وبلىستا بەلسەندى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ءار جىل سايىن نەسيە تۇرلەرى كوبەيىپ, جەكە كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. ەگەر بۇعان دەيىن نەسيە تەك مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مەن ەگىن وسىرۋگە بەرىلسە, قازىر جاڭا باعىتتارعا بەرىلۋدە. مىسالى, وقۋ ورتالىقتارى مەن جەكە بالاباقشالار اشۋ, جيھاز جاساۋ وندىرىسىنە, ءتىپتى, اعاشتان قايىق جاساۋدى دامىتۋ ءۇشىن دە نەسيە بەرىلىپ وتىر. بۇل 1319 جۇمىس ورنىنىڭ اشىلۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
دەگەنمەن, مەملەكەتكە ءالى دە الەۋمەتتىك ماسىلدىق ساياساتىن ۇستاناتىن ازاماتتار بار. ءومىردىڭ ءارتۇرلى جاعدايلارىندا قيىندىققا تاپ بولعان ازاماتتار ءوز تاعدىرى وزدەرىنىڭ قولىندا ەكەنىن تۇسىنۋلەرى كەرەك. مەملەكەت ءار ازاماتتىڭ سۇرانىسىن وتەپ بەرۋگە مىندەتتى ەمەس. تەك مۇمكىندىك بەرەدى, ونى ءارى قاراي قولدانىپ, ىسكە اسىرۋ ءار ازاماتتىڭ ءوز قولىندا. وسىعان بايلانىستى شىعىس دانالىعىن كەلتىرە كەتەيىن. «وزەن جاعاسىندا وتىرعان اش ادامدى تاماق بەرىپ تويدىرماۋ كەرەك, كەرىسىنشە, قولىنا قارماق بەرىپ, وعان بالىق اۋلاۋدى ۇيرەتۋ قاجەت». اتالعان «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى دا وسى ىسپەتتى. ءوزىنىڭ ومىرىنە بىرەۋدى كىنالامايتىن, كەرىسىنشە, كەز كەلگەن قيىندىقتان, تىعىرىقتان شىعاتىن جول ىزدەپ جۇرگەن جانعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاۋەلسىز قازاقستان اركەزدە سىرتقى ەكونوميكالىق احۋالدارعا قاراماستان دامىپ وتىردى. ءبىز بۇل جولعى الەمدىك داعدارىستى دا جەڭەتىن بولامىز ول ءۇشىن بىزدە حالىقتىڭ بىرلىگى, ءداستۇرى بار. ءبىز قازاقستاندى الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسامىز», دەدى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل سەنىمدىلىگى ەلىمىزدىڭ بولاشاعى جولىنداعى ءبىزدىڭ ىسىمىزگە قۋات بەرەدى.
ەركىن شپانوۆ,
اتىراۋ وبلىسى جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ باسشىسى
اتىراۋ