جەر-انامىز كەلبەتىنىڭ سوناۋ كوكتەن قاراعاندا ءتىل جەتكىزسىز سۇلۋلىعى, مولدىرلىگى, نازىكتىگى قانداي عالامات ەكەنىن عارىشكەرلەر ايتىپ ءجۇر عوي. قۇدىرەت يەسى ادامزاتقا سىيلاعان سونداي كەرەمەت مەكەنىمىزدىڭ انەبىر قيىرلارىندا زۇلمات وقيعالار بولىپ جاتقانىنا سەنگىڭ كەلمەيدى-اۋ. بىراق, وكىنىشكە قاراي, قايتەرسىڭ, دۇنيەگە اجال سەپكىسى كەلەتىن قاسكۇنەمدەر بار...
قىرعي-قاباق كوزقاراستان, ءتۇرلى ەكونوميكالىق سانكتسيالار مەن باسقىنشىلىق əرەكەتتەن تۋىندايتىن سوعىستىڭ زاردابى قانداي بولارىن ايتىپ جاتۋ ارتىق. ەڭ وكىنىشتىسى, قۇربان بولاتىنداردىڭ كوبى بەيبىت تۇرعىندار. ءارى بۇل ادام رەسۋرسىنىڭ ورنىن تولتىرۋ وتە قيىن. سول سەبەپتەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوعىسسىز əلەم قاجەتتىگىن كوتەرگەن ۇسىنىسىن مەن دە قوس قولىمدى كوتەرىپ قولدايمىن. يə, ادامزاتقا سوعىسسىز əلەم كۇرۋ قاجەت.
ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى ءىV سامميت بەيبىتشىلىك سۇيگىش قوعامداستىقتى ايرىقشا تولعاندىرعان وقيعا بولدى. ءبىز – كەلەر كۇندەردەن جاقسىلىق كۇتكەن, سول ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ, ۇلگىلى كۇرەس ءجۇرگىزىپ وتىرعان حالىقپىز. بىراق, جاھاندىق تەكەتىرەس بىرەسە انا جەردەن, بىرەسە مىنا جەردەن بۇرق ەتە ءتۇسىپ, تەرىس پيعىل بۇكىلəلەمدىك اۋقىمداعى قاسىرەتكە اينالىپ كەتپەسە ەكەن دەگەن ۋايىمدى مولايتىپ وتىر. حالىقارالىق بەيبىت كەلىسىمدەردىڭ ەكپىنى تومەندەگەنىنە كوپتەگەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى.
وسى ورايدا, پرەزيدەنتىمىزدىڭ: «يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت ءوزىنىڭ مىندەتتەرىن ورىنداي الماي وتىر. اجال سەبەتىن قارۋ مەن ونى دايىنداۋ تەحنولوگيالارى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ قوسارلانعان ستاندارتتارىنىڭ سالدارىنان بۇكىل əلەمگە تاراۋدا. ولاردىڭ تەررورشىلاردىڭ قولىنا ءتۇسۋى – ۋاقىت وتە كەلە əبدەن بولۋى ءمۇمكىن نəرسە», دەگەن ءسوزى ادامزاتتىڭ قۇلاعىنا جەتكەي دەپ تىلەيمىن. حالىقارالىق تەرروريزم جويقىن سيپاتقا يە بولدى. ءتىپتى, شەكارادان شەكارا اسۋدا. جاعاڭدى ۇستاماي كور. ميلليونداعان بوسقىن, قالالاردىڭ قيراۋى, قۇندى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ جويىلۋى – وسىنىڭ بəرى جانىڭدى تۇرشىكتىرەدى», – دەگەن ءسوزدەرى پروگرەسسيۆتى كوزقاراستاعى ادامداردى ويلاندىرۋى ءتيىس.
ءيا, جەر بەتىنىڭ مازاسى كەتىپ تۇرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ەلباسىمىز بۇل ءۇشىن قارۋلى قاقتىعىستاردى توقتاتىپ, اسا قاۋىپتى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ, ءəربىر داۋدى, ءتىپتى, ول قانداي ماڭىزدىلىققا يە بولسا دا, ءححى عاسىردىڭ سانالى ازاماتتارىنا تəن سابىرمەن, سارابدالدىقپەن شەشۋ كەرەگىن قۇلاققاعىس جاساپ كەلەدى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدى ۇسىنىپ قانا قويماي, بۇل باعىتتاعى باستاماسىن يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋ, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ سىندى ناقتى ىستەرىمەن دəلەلدەي بىلگەن ن.ءا.نازارباەۆ ءوز سوزىندە كەشەگى عاسىر مەن بۇگىنگى عاسىردىڭ ايىرماشىلىعىن, جاڭا عاسىرعا قادام باسقانداعى ادامداردىڭ ۇكىلى ءۇمىتىنىڭ قويۋ تۇتىنگە ارالاسىپ بارا جاتقاندىعىن, بىراق جەر بەتىنە بىزدەن كەيىن دە ادام بالاسى كەلەتىندىگىن, ولارعا قيانات جاساۋعا حاقىمىزدىڭ جوقتىعىن ناقتى ءتۇسىندىرىپ بەردى. «Əلەم. XXI عاسىر» مانيفەسى دە وسى الاڭداۋشىلىقتان تۋىنداعاندىعى انىق.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋداعى وراسان ەڭبەگىنەن باستاپ, جەر شارىنداعى بەيبىتشىلىك ءۇشىن تاباندىلىقپەن ورىنداپ جۇرگەن قىزمەتىن جادىمىزدان وشىرمەۋگە, ۇرپاققا ناسيحاتتاۋعا ءتيىسپىز. اناۋ كەزدە وداق تاراپىنان جاسالعان قىسىمداردىڭ سان ءتۇرىنە توتەپ بەرەرلىك سىندارلى دا جۇيەلى ساياسات جۇرگىزگەن ەلباسىمىز حالىق ساناسىن وياتتى. سول كەزدە حالقىمىزدىڭ وتانشىل ازاماتى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قايراتكەر سەرىگى, دوسى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ۇلكەن قولداۋ كورسەتكەنى دە جاقسى ەسىمىزدە.
«نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى قۇرىلعانىنان كەيىنگى بوي كوتەرگەن حالىقتىق تولقۋلار جوسپارلانعان تالاي جارىلىستىڭ الدىن الۋعا ءمۇمكىندىك تۋعىزدى. سەمەي جەرى 40 جىل بويىنا جۇرگىزىلگەن سىناقتار سالدارىنان ەكولوگياسى بۇزىلىپ, حالىق ادام ايتقىسىز زارداپ شەكتى. 1949 جىلدىڭ 29 تامىزىندا كسرو سەمەي پوليگونىندا تۇڭعىش رەت اجال اجداھاسى سانالعان اتوم بومباسىن سىناقتان وتكىزگەندە, جويقىن جارىلىس ابىرالىنىڭ دەگەلەڭ تاۋىن تىتىرەتە تەڭسەلتكەن عوي. جۇرت 40 جىل بويى مىڭ حيروسيمانىڭ كۇنىن كەشتى. بۇل ۇمىتىلماۋعا ءتيىس!
سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ يادرولىق قارۋسىز ەل مارتەبەسىنىڭ بيىگىن بەلگىلەگەن, ادامزات دامۋىنداعى بەيبىت قوعام ءۇشىن جاسالعان بىردەن-ءبىر باتىل تاريحي قۇجات ەكەندىگىن تورتكىل دۇنيە تۇگەل مويىنداپ وتىر. پوليگون زاردابىن جارتى عاسىرعا جۋىق تارتىپ, يادرولىق سىناقتان پايدا بولعان قايعى-قاسىرەتتەن ءبىر ءسات كوز اشىپ, باس كوتەرە الماي كەلگەن حالىق بۇل حاباردى زور ريزاشىلىق سەزىممەن قابىلداعانى دا جادىمىزدان نەگە ءوشسىن. بۇل شەشىم جەر شارىنىڭ ميلليونداعان ادامىنا قۋانىش سىيلادى, ادامزات بالاسىنىڭ بويىنا يادرولىق سىناقسىز ازات الەم قۇرۋعا بولاتىندىعى تۋرالى سەنىم ۇيالاتادى.
يادرولىق قارۋدى يگەرۋ ارقىلى جەر-جاھانعا قوجالىق جاساۋعا ۇمتىلعان اشكوزدىلىككە توقتام جاساۋعا بولاتىندىعىن قازاقستان الەمدىك قوعامداستىققا دالەلدەپ بەردى. 1992 جىلدىڭ 23 مامىرىندا قازاقستان مەملەكەتى ستراتەگيالىق ماقساتتاعى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن شەكتەۋ جانە قىسقارتۋعا باعىتتالعان كسرو مەن اقش اراسىنداعى شارتقا سايكەس ليسسابون حاتتاماسىنا قول قويىپ, ءوز ءمىندەتتەمەسىن قالتقىسىز جاۋاپكەرشىلىكپەن ورىندادى.
بۇل يگى باستاما الەم جۇرتشىلىعى تاراپىنان دا قىزۋ قولداۋعا يە بولىپ, 1992 جىلى امەريكا حالقى اقش كونگرەسىن يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋعا ءماجبۇر ەتتى. وسىنىڭ سوڭىن الا, 1995 جىلى تىنىق مۇحيتى ارالىنداعى فرانتسۋز پوليگونى قۇرىقتالدى. ال 1996 جىلى لوب-نور شولىندەگى قىتاي يادرولىق جارىلىس الاڭى دا ءوز ءۇنىن ءوشىرىپ, حالىقارالىق موراتوري جاريالاندى. وسىنىڭ ءبارىن ءبىزدىڭ اقجايىق اۋدانىنىڭ جۇرتى دا جاقسى بىلەدى, باعالايدى. اۋدانداعى «تاۋەكەلدى ساربازدار» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى رەتىندە جاميعاتپەن ءجۇزدەسۋلەردەن مەن سوعان ءاماندا ايقىن كوز جەتكىزىپ كەلەمىن.
جۇرتىمىز تۇتاس ەلدەردى, كونتينەنتتەردى جويىپ جىبەرۋ قاۋپى كۇشەيىپ وتىرعانىنا الاڭدايدى, اتوم اتاۋلىنىڭ تەك بەيبىت ماقساتقا پايدالانىلۋىن جاقتايدى. ادامنىڭ اسىل اقىل-ويى, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەتىستىكتەرى, اتوم ەنەرگەتيكاسى, البەتتە, ءوزىنىڭ يگىلىگىنە جۇمسالۋى كەرەك. اتومدى, ءتىپتى, بەيبىت ءتىرلىككە جاراتۋدا اسا قىراعىلىق قاجەتتىگىن دە حالقىمىز جاقسى بىلەدى. بۇگىندە 30 جىل تولعالى وتىرعان چەرنوبىل اەس-ىندەگى اپاتتىڭ ءوزى ادامزاتتىڭ ۇرەيىن ۇشىرعان اششى ساباق بولدى ەمەس پە.
مەن سول كەزدەگى تسەلينوگراد ماڭىنداعى اسكەري بولىمدە بورىشىمدى وتەپ جۇرگەن جەرىمنەن اتتانىپ, اپاتتى اۋىزدىقتاۋشىلاردىڭ اراسىندا بولعان ەدىم. سول كەزدە اۋدانىمىزدان چەرنوبىلگە اتتانعان 38 ازاماتتىڭ ىشىندەگى ەڭ جاسى مەن بولىپپىن. جانىڭدى كۇيزەلتەتىنى سول, سولاردىڭ 14-ءى عانا قازىر بارمىز. ءوزىم ورال پەدينستيتۋتىنداعى وقۋىمدى دەنساۋلىعىما بايلانىستى اياقتاي المادىم. 1998 جىلى ءىىى توپ مۇگەدەكتىگىنە شىقتىم.
ەلباسىمىزدىڭ 29 تامىز كۇنىن جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن جويۋدىڭ بۇكىلالەمدىك كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى 2009 جىلعى مالىمدەمەسى بۇۇ-دا قولداۋ تاۋىپ, بۇل كۇن بۇگىندە حالىقارالىق يادرولىق قارۋعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنى بولىپ بەلگىلەنگەنىنە بايلانىستى جىل سايىن اۋدانىمىزدا ءتيىستى شارالار وتەدى. بۇكىل الەمدى ءبىتىمگەرشىلىككە شاقىرعان قازاقستان ليدەرىنىڭ قىزمەتى جەر پلانەتاسىنىڭ جاراقاتىنا شيپا بولار دارۋمەندەي باعالاندى. ۆاشينگتوندا 2010 جىلدىڭ 14 ءساۋىرىندە وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءى سامميتتەن باستاپ, وسىنداي ايتۋلى شارانىڭ 2012 جىلى سەۋلدە, 2014 جىلى گااگادا جالعاسىن تاپقانى, بيىل, مىنە, اقش-تا سوڭعى, قورىتىندى IV سامميت وتكەنى, بۇلاردىڭ ناتيجەلەرى جايىندا تۇرعىندارمەن اڭگىمەلەسىپ, جاس ۇرپاققا ۇعىندىرۋدامىز.
يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ تۇعىرناماسىن العاش جاساعان قازاق ەلىنىڭ جارقىن ۇلگىسىنە دەگەن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ورتاق پىكىرلەرىن حالىققا جەتكىزىپ, بايتاق ەلىمىزدەگى بەيبىت احۋالىمىزدى ەڭبەكپەن, ۇل-قىزدارىمىزعا سانالى تاربيە بەرۋمەن نىعايتۋ حاقىندا ءدارىستەر وتكىزىلىپ تۇرادى. بۇگىنگى جەتكىنشەكتەردىڭ, ەرتەڭ ەل تىزگىنىن ۇستايتىنداردىڭ بويىندا ومىرگە قۇشتارلىق, بەيبىتشىلىككە زالال كەلتىرۋگە تىرىسقانداردىڭ ارەكەتىنە توزبەۋشىلىك, جەر بەتىندەگى ادامدى قىرىپ-جوياتىن قارۋ اتاۋلىنى الاستاۋعا ۇمتىلىس سەزىمى الاۋلاۋى كەرەك.
ءيا, ەلباسىمىز «سوعىستىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ – ادامزاتتىڭ ەڭ كۇردەلى وركەنيەتتىك مىندەتى» دەپ اتاپ كورسەتىپ, بۇل مەجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ادامزاتتىڭ ءوزىن وسى ۇعىمعا قاراي بەيىمدەپ, جەتەلەۋى قاجەتتىگىن جەتكىزدى جəنە ونىڭ مۇمكىندىگى قازىر بار ەكەندىگىن, ال كەيىن, ءتىپتى, مۇلدە كەش بولىپ كەتۋى ىقتيمال ەكەندىگىن, سونداي-اق, جەر بەتىن قان جوسا ەتكەن قىلمىسقا جاۋاپ بەرەتىن جاننىڭ قالماي, ونىڭ, ءتىپتى, قاجەتى دە بولماي قالۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرتتى. اقىلدى ءسوز وي-زەردەمىزدە ۇيالاۋى كەرەك. اتالى ءسوز, ساليقالى پىكىر تالايلارعا وي سالادى دەپ ويلايمىن. جەر بەتىندەگى قاراپايىم حالىققا كەرەگى, əرينە, وسى – تىنىشتىق, بەيبىتشىلىك, ۇرپاقتاردىڭ باقىتتى ءومىرى.
عالامشاردىڭ ءار تۇكپىرىنەن كورىنسە ەكەن سول ساياسي ەرىك-ءجىگەر! ادامزات تارتقان قاسىرەت از با؟ مازاسىز دۇنيەنىڭ مىسىن تىنىشتىق, بەيبىت تىرلىك باسقاي دەپ تىلەيىك.
اسقار ابدولوۆ,
«تاۋەكەلدى ساربازدار» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى
باتىس قازاقستان وبلىسى,
اقجايىق اۋدانى