قازاقستان باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ XIII سامميتىندە سارابدال وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى
تورتكىل دۇنيە استان-كەستەن بولىپ, يسلام ەلدەرى ىشتەي ءب ۇلىنىپ جاتقاندا كەشە ىستانبۇلدا اشىلعان جيىننىڭ ورنى بولەك. ىستانبۇلدا «ادىلەتتىلىك پەن بەيبىتشىلىك بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىق ءۇشىن» ۇرانى اياسىندا وتكەن سامميتكە 56 مۇشە مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرى, ونىڭ ىشىندە 30-دان استام مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى قاتىستى.
يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ ءحىىى ءسامميتى اياسىندا ءوزارا كەڭەسىپ, مەنمەندىكتى كەرى ىسىرىپ تاستاپ, ءورشىپ بارا جاتقان ارازدىقتى اۋىزدىقتاپ, سوعىس ءورتى شالعان ايماقتا تىنىشتىق ورنىقتىرۋدان دامەلى جيىن بۇل. الەمگە ايگىلى الەۋەتتى ۇيىمنىڭ ماقسات-مۇراتى دا مۇسىلمان مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق, حالىقارالىق ارەنادا بىرلەسە قيمىلداۋ, ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ تۇراقتى دامۋىنا قول جەتكىزۋ بولىپ تابىلادى.
سامميتتە اۋەلى ەگيپەتتىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سامي شۋكري مىرزا الدىڭعى, ءحىى ءسامميتتى وتكىزگەن ەلدىڭ وكىلى رەتىنە ءسوز الىپ, ءبۇگىندە جاھاندا قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايلارعا بايلانىستى ءوز ويىمەن ءبولىستى. سوڭعى كەزدەرى يسلام الەمىندە بولىپ جاتقان وقيعالار جونىندە دە اڭگىمەلەپ, ەگيپەت ءوزى ءتوراعالىق ەتكەن سامميت كەزىندە ۇيىم ءمۇشەلەرىن مەيلىنشە توپتاستىرۋعا قىزمەت ەتكەندىگىن اتاپ ءوتتى.
ودان كەيىن ءسوز العان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى ياد امين ماداني مىرزا دا ۇيىم ومىرىندە بولىپ جاتقان وزگەرىستەر توڭىرەگىندە اڭگىمەلەدى.
يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ ءحىىى ءسامميتىن وتكىزىپ جاتقان ەلدىڭ اتىنان تۇركيا پرەزيدەنتى رەدجەپ ەردوعان سويلەدى. ول تەرروريستىك ارەكەتتەردى باتىل ايىپتادى.
الەۋەتتىلەردىڭ اۋەلدەن كەلە جاتقان الىمجەتتىك ادەتى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ءايتپەسە, اۋىز بىرىكتىرەر بولسا, يسلام الەمى دەگەنىڭىز كىمنەن كەم دەيسىز. 1,5 ميللياردقا جۋىق حالقى بار, 57 ەلدىڭ باسىن قوسقان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى مۇسىلمان جۇرتىنىڭ ايبىنىن اسىراتىن-اق ىرگەلى ۇيىم. حالقىنىڭ سانى دەيسىز بە, ەكونوميكالىق الەۋەتىن ايتاسىز با, قاي مۇمكىندىگىن سانامالاساڭىز دا, سارالاساڭىز دا دۇنيەنىڭ ءتورت قۇبىلاسىنداعى مەنمەنسىگەن مەملەكەتتەردىڭ قايبىرىمەن دە يىق تىرەستىرۋگە جارايتىنى انىق. گاپ حالىقتىڭ سانىندا دا ەمەس, قىرۋار بايلىعىندا دا ەمەس, «تورتەۋدىڭ تۇگەلدىگىندە» عوي. «تورتەۋ تۇگەل بولسا», قازىرگىدەي سونشالىقتى ءابىگەرگە تۇسپەي, توبىقتان قاققانداردىڭ ءوزىن اجەپتاۋىر اۋرە-سارساڭعا سالىپ قويا بەرەر ەدى. بىراق, ازىرگە ولاي بولماي تۇر...
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ىنتىماق, حالىقتىڭ بىرلىگى تۋرالى ءجيى ايتادى. اسىرەسە, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جيىنداردا استانانىڭ ىنتىماقتاستىق تۋرالى ۇيعارىمدارى كوبىرەك ءسوز بولادى. كۇنى كەشە عانا ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى سامميت اياسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىن جاريالاپ, ەسى كەتكەن تورتكىل دۇنيەنىڭ قاپەرىنە الاڭسىز كۇننىڭ استارلى اقيقاتىن اقتاردى. ىقپالداستىققا بولا ارازداسىپ, ۇستەمدىككە ۇمتىلعانداردىڭ ەشقاشان دا ۇتىسقا شىقپايتىندىعىن تاعى ءبىر مارتە ەسكە سالدى. «ءوزىڭنىڭ قاۋىپسىزدىگىڭدى وزگە مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قىسىم جاساۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس», دەگەن بايلام قاعاجۋ كورىپ وتىرعان تالاي ەلدىڭ كوكەيىندەگىسىن ءدوپ باسقانى بەلگىلى.
بەيبىت ءومىر كەشىپ, بالا-شاعاسى الاڭسىز ۇيىقتاپ جاتقان جۇرتقا ءومىردىڭ وسىلاي بولۋى قالىپتى تىرشىلىك سەكىلدى كورىنەدى. ال ەل ءىشى ءب ۇلىنىپ, باس ساۋعالاپ كەتكەندەر جاقسى بىلەدى بەرەكەنىڭ, بەيبىت كۇننىڭ قادىرىن. ەلدەر اراسىنداعى كيكىلجىڭدى ايتپاعاندا, اعايىن اراسىنداعى الاۋىزدىقتىڭ ءوزى تۇتاس ءبىر اۋىلدىڭ بەرەكەسىن قاشىرىپ, ابىگەرگە ءتۇسىرىپ جىبەرەدى ەمەس پە. مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا قىرعي-قاباق بولۋىنىڭ اقىرى قايدا اپارىپ سوعىپ جاتقانىن ىرگەلەس كورشىمىزدىڭ ارەكەتىنەن ءوزىمىز دە سەزىنىپ جاتقان جوقپىز با؟
يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ ىستانبۇلداعى باسقوسۋىنان ءدۇيىم دۇنيەدەگى ءتۇيىنى تارقاتىلماعان وسىنداي وتكىر ماسەلەلەرگە جاۋاپ ىزدەلگەنى دە سوندىقتان. كوكەيدە تۋىنداعان سانسىز ساۋالداردىڭ بىرقاتارىنا جاۋاپ تابىلدى دا. ەڭ باستىسى, سامميت اياسىندا قوزعالعان قازاقستاندىق بەيبىت باستامالاردىڭ قالىڭ قولداۋعا يە بولعاندىعى قۋانتادى. وسى رەتتە تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعانىنا شيرەك عاسىر بولعانىمەن, ۇلتىنىڭ ىزگى ءداستۇرى عاسىرلار بويى ۇزىلمەي كەلە جاتقاندىعىن الەمگە ايگىلەپ, قازاقتىڭ ديپلوماتيالىق, ىنتىماقتاستىق ىڭعايىنداعى قاعيداتتارىن جاھاندىق دەڭگەيگە كوتەرىپ, تورگە وزدىرىپ جاتقانى دا قازاق ەلىنىڭ وركەنيەت كوشىندەگى ءمارتەبەسىن ءبىرجولا ورنىقتىرۋعا دەگەن ەلباسىنىڭ پاراساتى مەن الىمدىلىعى دەسەك, ارتىق بولماس.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ىستانبۇل تورىندەگى القالى جيىندا اعىنان اقتارىلعانى دا ەلىمىزدىڭ مەرەيىن اسىردى. قازاقستان پرەزيدەنتى شاراعا قاتىسۋشىلارعا قايىرىلا وتىرىپ, يىۇ-عا مۇشە ەلدەر ءۇشىن كوكەيكەستى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ىشىندە, ادام دامۋى يندەكسى كورسەتكىشتەرىنىڭ تومەندىگى, ينۆەستيتسيالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, ءبىلىم مەن مەديتسينا قىزمەتىنە قولجەتىمسىزدىگى قامتىلدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پىكىرىنشە, اتالعان قيىندىقتار يسلام الەمىندەگى كوپتەگەن ەلدەردىڭ ءارى قاراي دامۋىنا مەيلىنشە كەدەرگى كەلتىرەدى.
سونىمەن قاتار, ەلباسى مۇسىلمان ۇمبەتى ءۇشىن باستى قاۋىپ ىشكى قاقتىعىستار مەن جانجالدار ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. اتاپ ايتقاندا, وسىنداي قيىندىقتى يىۇ-عا مۇشە 11 ەل باستان كەشىپ وتىر. باسقاسىن ايتپاعاندا, كەشە عانا گۇلدەنگەن مەملەكەتتەر قاتارىندا سانالاتىن ليۆيا مەن سيريا كۇيرەپ, ال يراك سوعىستىڭ زاردابىن تارتۋدا. يسلام الەمىنىڭ ءوزى سۇننيتتەر مەن شيتتەرگە ءبولىنۋ قاۋپى الدىندا تۇر. نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنداي قۇبىلىستارعا جول بەرمەۋ قاجەتتىگىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى سونداي-اق, مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ ءوز ىشىندە ءبىر-بىرىنە قارسى اسكەري بلوكتار قۇرۋ يدەياسىنا جول بەرۋگە بولمايتىندىعىنا باسا نازار اۋداردى. بۇل ولاردىڭ بولاشاعىنا بالتا شابادى دا, ەشقانداي پايدا اكەلمەيدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ يسلام الەمى ەلدەرىنىڭ جاپپاي قارۋلانۋعا قاتىسۋى اقىلعا قونبايتىندىعىن, وعان قوسا بۇل يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن بۇزۋ بولىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ ايتتى. بۇل ماسەلەگە كەلگەندە, قازاقستان تاياۋ شىعىستا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋدى قۋاتتايدى.
مەملەكەت باسشىسى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا ءمۇشە 15 مەملەكەت حالىقارالىق تەررورشىلاردىڭ قىسىمىن كورىپ وتىرعاندىعىن, ناتيجەسىندە, ميلليونداعان مۇسىلمان بوسقىنعا اينالىپ, دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جايلى ءومىر ىزدەپ كەتكەندىگىنە توقتالدى. سونداي-اق, تەرروريزمنەن ەڭ الدىمەن يسلام الەمىنىڭ ەلدەرى زارداپ شەگىپ وتىرعاندىعىن, اپتا سايىن بەيكۇنا ادامدار لاڭكەستىك شابۋىلداردىڭ قۇربانى بولىپ جاتقاندىعىن اتاپ كورسەتتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدە حالقىنىڭ باسىم بولىگى مۇسىلمان كوپتەگەن ەلدەر بار ەكەندىگىنە, وندا ءارتۇرلى دىندەر مەن ءمادەنيەتتەر بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعىنا نازار اۋداردى. مىسال رەتىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 100 ەتنوس پەن 17 كونفەسسيا وكىلدەرى ءبىرتۇتاس ازاماتتىق ۇلت بولىپ قالىپتاسقاندىعىن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزارا جاۋاپكەرشىلىك پەن قولداۋ مودەلى ارقاسىندا دامىپ, ونىڭ باستى تەمىرقازىعى قازاقستان حالقىنىڭ اسسامبلەياسى بولىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى. بۇدان باسقا, 15 جىل بويى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى تۇراقتى تۇردە ءوتىپ كەلەدى. ياعني, ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا يسلام, حريستيان, يۋدايزم جانە بۋددا دىندەرىنىڭ وكىلدەرى باس قوسادى.
بىرلىك تۋرالى ءجيى تولعاناتىن جيىن بۇل. ەلدىڭ ىشكى بىرلىگىنىڭ ماڭىزدىلىعى مەملەكەتتىڭ جانە قوعامنىڭ باستى مىندەتى ەكەندىگى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سيرياداعى ءبىر-بىرىنە قارسى توپتار اراسىندا ديالوگ ورناتۋعا نازار اۋداردى. وعان يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى بەيبىت كەلىسىمگە كەلۋ ۇدەرىسىنە قولداۋ كورسەتۋى كەرەك.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان كوپتەگەن ەلدەردە قاقتىعىستاردى ۇيلەستىرۋگە قاتىسىپ, ولاردىڭ بەيبىت ومىرگە ورالۋىنا دانەكەر بولىپ كەلەدى. سونىمەن, ءبىزدىڭ ەلىمىز يراكتاعى بىتىمگەرلىك ميسسياسىنا بەلسەندى قاتىسىپ, اۋعانستانعا كومەك كورسەتتى جانە يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى توڭىرەگىندەگى پروبلەمالاردى شەشۋگە ىقپال ەتتى. قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا بۇۇ شەڭبەرىندە نيۋ-يوركتە جانە استانادا بەيبىتشىلىكتى قولداۋ جانە تەرروريزمگە قارسىلىق فورۋمدارى ءوتتى.
ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسى يسلام مەن پروگرەسس قاتار ءجۇرۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. وسىعان وراي ءوز تۇجىرىمىن سامميتكە قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىنا ۇسىندى. بىرىنشىدەن, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى ءبىرىزدىلىكپەن جۇزەگە اسىرىپ, ول ءۇشىن ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن, «يسلامدىق ينفراقۇرىلىمدىق ينتەگراتسيا» ستراتەگيالىق جوباسىن جاساپ, جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى, بيوتەحنولوگيالار, ماتەريالتانۋ سياقتى باعىتتاردىڭ قارقىندى دامۋىن ەسكەرە وتىرىپ, استانادا 2017 جىلى عىلىم جانە تەحنولوگيالار بويىنشا يىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ ءمۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىندى.
قازاقستان پرەزيدەنتى يىۇ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى ماقساتتىڭ ءبىرى ۇيىم شەڭبەرىندە تەرروريزمگە قارسى شارالار كەشەنىن جاساۋ بولىپ تابىلاتىندىعىنا توقتالدى. سونىمەن قاتار, نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەرروريستىك اكتىلەردىڭ ءبىرجاقتى كورسەتىلىپ جاتقانىنا, سونداي-اق, بۇل ماسەلەگە ارنالعان تۇراقتى جۇمىس جاسايتىن فورۋم قۇرۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى.
ءوز ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سامميت بارىسىندا ايتىلعان باستامالاردىڭ تابىستى جۇزەگە اسىرىلاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
ەلباسى ءسوزىن زەيىن قويا تىڭداعاندار تاراپىنان ەرەكشە ىقىلاس بايقالىپ, «ايتقانى دۇرىس-اۋ, نەگە وسىلاي ىستەمەسكە» دەگەن قوشەمەت يشاراتى سەزىلدى. ءتىپتى, كەيبىرەۋلەرىنىڭ جۇزىندە قازاق ەلىنىڭ باسشىسى «ءسوز قايىرىمىن قاي قيىردان باستاپ, قاي قيىرلارعا قۇبىلتادى, ءا» دەگەن تاڭدانىس تا بار ەدى. داماسكىدە ماڭگىلىككە دامىلداعان عۇلاما عالىم ءال-فارابيدىڭ, مىسىردى بيلەگەن سۇلتان بەيبارىستىڭ ءومىربايانىنان حاباردار مۇسىلماننىڭ قازاق دالاسىنان عالامعا تورەلىك ايتا بىلەتىن قايراتكەردىڭ شىعۋىن زاڭدىلىق دەپ قابىلدايتىنى ءمالىم. سودان دا بولار, القالى جيىنعا جينالعاندار نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن زەيىن قويا تىڭدادى.
سامميت قورىتىندىسى بويىنشا «يىۇ-2025: ءىس-قيمىل باعدارلاماسى» دەپ اتالاتىن 10 جىلدىق ستراتەگيالىق قۇجات پەن وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەرگە قاتىستى قارارلار قابىلداۋ جوسپارلانىپ وتىر.
القالى جيىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى قازاقستان باستامالارىنا ايرىقشا باسىمدىق بەرىلدى. ەڭ باستىسى, ايتىلعان باستامالار يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءحىىى ءسامميتىنىڭ قورىتىندى كومميۋنيكەسىنىڭ جوباسىنا ەنگىزىلدى جانە قولداۋعا يە بولدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يىۇ-نىڭ ءحىىى سامميتى وتەر الدىندا ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى سالمان بەن ابدەل ءازيز ءال ساۋدپەن كەزدەسكەن ەدى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەكى ەلدىڭ كوشباسشىلارى ساۋدا-ەكونوميكا, ينۆەستيتسيا, عىلىم مەن تەحنيكا جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ احۋالى مەن پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى مەن ساۋد ارابياسى كورولى حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر جانە تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى جاھاندىق دەڭگەيدەگى ءىس-قيمىلدىڭ نەگىزگى باعىتتارى جونىندە پىكىر الماستى.
سونىمەن قاتار, تاراپتار يىۇ سامميتىنە توقتالىپ, ونىڭ تابىستى وتەتىنىنە, قابىلدانۋى جوسپارلانعان شەشىمدەرىنىڭ ءتيىمدى بولاتىنىنا ۇمىتتەنەتىندەرىن ءبىلدىردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يىۇ-نىڭ ءحىىى ءسامميتى اياسىندا, سونداي-اق, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى جانىنداعى بايقاۋشى ەل – بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكومەن كەزدەستى. كەزدەسۋ كەزىندەگى اڭگىمە بارىسىندا ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىن, سونداي-اق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن ودان ءارى نىعايتۋ جايىن تالقىلادى.
سونىمەن قاتار, نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن الەكساندر لۋكاشەنكو حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر مەن جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى نەگىزگى شارالارعا توقتالدى.
اعىمداعى جىلى 13 ءساۋىردەگى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ پەن تۇركيا پرەزيدەنتى ر.ەردوعاننىڭ يسلام الەمىندەگى تاتۋلاسۋ جونىندەگى بىرلەسكەن دەكلاراتسياسىن سامميت كونفەرەنتسياسى قۋاتتادى. وسىعان وراي كونفەرەنتسيا يسلامدىق تاتۋلاسۋ جونىندەگى ۇدەرىسىن باسقا مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپاۋ, مەملەكەتارالىق قاتىناستارداعى داۋلار مەن قاقتىعىستاردى بەيبىت كەلىسسوزدەر ارقىلى شەشۋ جانە يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا دوستىق قاتىناستاردى دامىتۋ جانە يسلام ۋمماسىنىڭ ءبىرلىگىن نىعايتۋعا وراي مۇسىلمان الەمىندەگى جاڭا قاتىناستار پاراديگماسىن قالىپتاستىرۋدى جاقتادى.
سونداي-اق, كونفەرەنتسيا باس حاتشىدان مۇشە ەلدەرمەن كونسۋلتاتسيا وتكىزۋ جانە قاجەتتى جاعدايدا جۇمىس توبىن قۇرۋ جولىمەن, يسلامدى تاتۋلاسۋ جونىندەگى بارلىعىنا بىردەي جوسپاردى ءارى قاراي قاراۋ ءۇشىن يىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەلەسى سەسسياسىنا ۇسىنۋدى سۇرادى.
القالى جيىنعا قاتىسۋشىلار استانادا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىن(اقيۇ) قۇرىلۋىن قولداپ, ۇيىمنىڭ جاڭا ورگانى ساناتىندا اقيۇ اتالعان ماڭىزدى سالادا يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدا بەلسەندى ءرول اتقارادى دەپ ەسەپتەيدى. وسى باستامانىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن نازارعا الا وتىرىپ, كونفەرەنتسيا يىۇ-عا مۇشە ەلدەردى اقيۇ جارعىسىنا قوسىلۋعا, ۇيىمنىڭ تولىققاندى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ونى مەيلىنشە تەزىرەك بەكىتۋگە شاقىردى. سول سياقتى, كونفەرەنتسيا يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردى 2016 جىلى 28 ساۋىردە استانا قالاسىندا وتەتىن اقيۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ ۇلىقتاۋ سەسسياسىنا جوعارى دەڭگەيدە بەلسەندى تۇردە قاتىسۋعا شاقىردى.
سامميت قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ورنىقتى جانە ينكليۋزيۆتى ەكونوميكالىق وسىمگە, وڭىرلىك ينتەگراتسياعا, يىۇ ەلدەرى اراسىندا جاقىندىق پەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا باعىتتالعان «يسلام ينفراقۇرىلىمدىق ىقپالداستىعى» باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى نەگىزدەمەلىك ۇسىنىسىن قولدادى. سونداي-اق, كومميۋنيكە ارقىلى مۇشە مەملەكەتتەرگە, يسلام دامۋ بانكى توبىنا, يىۇ ورگاندارى مەن ينستيتۋتتارىنا ىنتىماق تانىتىپ, تۇراقتى قولداۋدى قامتاماسىز ەتىپ, جوعارىدا اتالعان باستامالاردى كەلەسى ونجىلدىق ىشىندە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن رەسۋرستاردى ءىس جۇزىندە يمپلەمەنتاتسيالاۋ مەن جۇمىلدىرۋعا ارنالعان كەشەندى ستراتەگيالىق باعدارلاما/جول كارتاسىن ازىرلەۋ جونىندە ۇندەۋ تاستالدى.
سامميتتە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2017 جىلى يىۇ-نىڭ عىلىم مەن تەحنولوگيا جونىندەگى ءسامميتىن ەكسپو-2017 اياسىندا وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىسى قولداۋ تاپتى, سونداي-اق, يىۇ-عا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەر ورنىقتى دامۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگى سالاسىنداعى ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن عىلىمي-تەحنيكالىق, ساياسي جانە مادەني ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ مۇمكىندىكتەرىن ۇسىناتىن, «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىمەن وتەتىن حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋعا شاقىرىلدى.
سامميت بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جاڭا مۇشەلەرىن ىرىكتەۋ ۇدەرىسىندە ءادىل ءارى تەڭ قۇقىلى گەوگرافيالىق وكىلدىك ەتۋ قاعيداتتارىن قاپەرگە الا وتىرىپ, يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە ءبىرىنشى رەت ۇسىنىلعان قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسىن قولداۋعا شاقىردى.
سامميت يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ سيرياداعى داعدارىستى رەتتەۋگە جانە وسى ەلدەگى بەيبىتشىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە قوسقان ۇلتتىق ۇلەسىن جوعارى باعالادى.
قورىتىندى كومميۋنيكە ۇيىمعا مۇشە بارلىق مەملەكەتتى تەرروريزممەن كۇرەس جونىندەگى جالپىعا ورتاق كونۆەنتسيانى جەتىلدىرۋگە جانە قابىلداۋ جۇمىستارىن كەلىسە وتىرىپ جالعاستىرۋعا ۇندەدى, سونداي-اق, قازاقستاننىڭ بۇۇ اياسىندا جاھاندىق انتيتەررورلىق كواليتسيا قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن نازارعا الدى.
سامميت 2016 جىلى 6 مامىردا نيۋ-يوركتە بۇۇ اياسىندا «ءدىندەر بەيبىتشىلىك ءۇشىن» فورۋمىن وتكىزۋدى قۇپتادى.
سامميت قازاقستاندا وشپەندىلىك پەن ەكسترەميزم يدەولوگياسىنا قارسى تولەرانتتىلىق پەن ءوزارا قۇرمەت مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزدەرىنىڭ وتكىزىلۋىنە جوعارى باعا بەردى.
سونىمەن, يسلام الەمىندەگى وزىندىك ورنى بار ىرگەلى ۇيىم سامميت سوڭىندا كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە شەشىم قابىلدادى. جيىن اياسىندا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ەكى جاقتى كەزدەسۋلەرى وتكىزىلدى. قالاي بولعاندا دا, ىستانبۇل ءسامميتى يسلام الەمىنىڭ ءوزارا قاتىناستارىن جاڭاشا ساراپتاۋعا, بەيبىتشىلىك باعىتىنداعى باستامالارعا باسىمدىق بەرگەن جيىن بولدى دەپ ايتۋعا بولادى. اللاعا قۇلشىلىق جاساعان جاماعاتتىڭ جالپى ادامزاتقا ءتان بەيبىت تە بەرەكەلى ءومىر سۇرۋگە قۇقىسى بار. ەندىگى جەردە ىستانبۇلداعى ۋاعدالاستىق ومىرشەڭ بولسىن دەپ تىلەيىك.
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان» – ىستانبۇلدان (تۇركيا)
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ