پەر بۋاست,
حVIII عاسىرداعى فرانتسۋز ويشىلى.
ەلدەن... كوكشەتاۋدان كەلدىم. بۇل جولى اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى سەرگەي كۋلاگيننىڭ حالىق الدىنداعى ەسەبىنە قاتىستىم. ءوڭىردىڭ جەر-جەرىنەن جينالعان 700-دەن استام حالىقتىڭ الدىندا بەرىلگەن ەسەپتەن كەيىن, بىردەن سۇراق قويۋ باستالدى. مەنىڭ ەسەبىم بويىنشا اكىمگە 35 سۇراق قويىلدى. ءبارى دە ماڭىزدى, ءبارىنىڭ دە ەلدى تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلەگە قاتىسى بار. جەكە باستىڭ مۇددەسىنەن گورى ەلدىڭ, ءوڭىردىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىنە بايلانىستى جايلار كوبىرەك ايتىلدى. ءبىر اڭداعانىم, حالىقتىڭ بيلىكپەن بايلانىس جاساۋى مەن ديالوگ ورناتۋىنىڭ مادەنيەتى قالىپتاسىپ قالعاندىعى بولسا, سول قۋانتتى. وسكەنىمىز بەن جەتىلگەنىمىزدى اڭعاردىم بۇل جولى دا. بۇرىنعىداي بايبالام سالۋشىلىق, بولماسا الدەكىمدەرگە كىنا ارتا سويلەۋ بايقالمايدى. سۇراق قويۋشىلار ءوز ماسەلەسىن ايتا وتىرىپ, سولاردى شەشۋدىڭ جولدارىن ۇسىنادى, ءوز ويلارىن ورتاعا سالادى, اقىلداسادى. سونىڭ بارلىعىن سارالاي وتىرىپ, حالىقتىڭ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ العا قويىپ وتىرعان مىندەتتەرىن ورىنداۋعا دەگەن زور ىنتاسى اڭعارىلادى. اسىرەسە, قازىرگىدەي جاھاندىق داعدارىس ەتەك الىپ تۇرعان تۇستاعى اقمولالىقتاردىڭ مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان ۇلت جوسپارىن تىلگە تيەك ەتە سويلەگەندىكتەرى قوعامنىڭ تىعىز توپتاسا تۇسكەندىگىنىڭ ايقىن ايعاعى ەدى. ەل تىنىشتىعى مەن بىرلىگى, حالىقتىڭ ءوزارا تۇسىنىستىگى بارىنەن دە بيىك تۇرۋى كەرەكتىگىن سول ەلدىڭ تەرەڭ سەزىنگەندىگى اڭعارىلار ەدى. وبلىس اكىمى س.كۋلاگيننىڭ ەسەبى ءوتىپ جاتقان «كوكشەتاۋ» مادەنيەت سارايىنىڭ ءار جەرىنە قويىلعان ميكروفوننىڭ ءتيۋىن كۇتىپ تۇرعان كەزەكتەگىلەردىڭ ءبارى دە بىرىنەن سوڭ ءبىرى وزدەرىنىڭ ويلى ساۋالدارىن قويىپ جاتتى. الدەن ۋاقىتتا زالدىڭ ورتا تۇسىندا تۇرعان ميكروفوننىڭ كەزەگى قازاقستان كوممۋنيستىك حالىق پارتياسىنىڭ اقمولا وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بەيسەنباي ماجيتوۆكە تيگەن كەزدە حالىق ىشتەي جيىرىلا قالعانداي كورىندى. ماعان دا: «بۇل سابازىڭ قازىر ءبارىنىڭ دە سىباعاسىن بەرەتىن بولار», دەگەن وي كەلە قالدى. ويتكەنى, قاشان بولسىن, شىندىق ءۇشىن شىرىلداپ جۇرەر وسى ءبىر ازاماتتىڭ «بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار» دەمەيتىن تۋراشىلدىعىن اقمولالىقتار جاقسى بىلەتىن. نازار سوعان اۋدى. – جۋىردا استانا قالاسىنداعى ۇلكەن ءبىر كوشەنىڭ كولىك قوزعالىسىن الدەكىمدەردىڭ جاۋىپ تاستاپ, «كۋلاگيندى جاۋاپقا تارتۋ كەرەك» دەگەن پلاكاتقا جازعان سوزدەرى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تاراپ كەتتى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مۇندايعا نەگە جول بەرىلەدى؟ ارينە, جەمقورلىق پەن قىلمىسقا قارسى اياۋسىز كۇرەسۋىمىز كەرەك, بىراق تا «جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيەگە» نەگە جول بەرىلەدى؟ كۋلاگيننىڭ قىلمىسى بولسا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بار ەمەس پە؟ ال بىراق ەشبىر دايەكسىز دە, دالەلسىز دە شۋلاپ كوشەگە شىعا بەرسەك, نە بولادى؟ ەلدىڭ شىرقى بۇزىلماي ما, ەلدىڭ بەرەكەسى كەتپەي مە؟ ءبىز ۋلاپ-شۋلاپ كوشەگە شىقاندارعا ەمەس, كۋلاگينگە سەنەمىز! ولاي بولسا, مۇنداي جالعان اقيقاتشىلارعا تىيىم بولۋى كەرەك! – دەدى ول. كوممۋنيستەن بۇل ءسوزدى كۇتپەگەن بولار, حالىق قول سوعىپ, ءوز ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ جاتتى. بۇدان كەيىن دە وسى تاقىرىپتى قايتا كوتەرگەندەر دە بولدى. ەلدىڭ تىنىشتىعىن ويلاعاندىق پەن ءوز وڭىرلەرىنىڭ باسشىسىنا دەگەن حالىقتىڭ سەنىمى بىزگە دە وي سالدى. جاسىراتىنى جوق, قازىر كەي جاعدايدا ەلگە جاعاتىن جان يەسى قالماي بارا جاتىر ما دەپ ويلاناتىن كەزدەرىڭ دە بولادى. قازىرگى شۋىلداق توپتىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرسەڭ, ءبارى دە – «ۇكىمەت تە, دەپۋتاتتار دا, اكىمدەر دە, ەڭ اياعى يمامدار دا جامان» بولىپ شىعاتىنى بار. سوندا وسى بىزدە كىم جاقسى؟ بەي-بەرەكەت سويلەپ ءجۇرگەندەر مە؟ جوق الدە, حالىقتى كوشەگە شىعارىپ, ەلدىڭ شىرقىن بۇزعىسى كەلىپ جۇرگەن ايتاقشىلار ما؟ كىم جاقسى؟ ارينە, ەل جاقسى! ءبىر ۇلتتىڭ بالاسىنداي بولىپ ۇيىسىپ وتىرعان حالىق جاقسى! سول ەل مەن سول حالىق ءبىر ءوڭىردىڭ باسشىسى كۋلاگيندى جاقتاپ سويلەسە, بىلگەندىكتەرى بولار. بىلگەن سوڭ ايتىپ, شىر-پىرلارى شىعىپ قورعاپ تا, قولداپ تا جاتقان بولار دەگەن وي تۇيدىك. – مەن ءۇشىن ەڭ باستىسى ماعان دەگەن ەلباسىنىڭ جانە ءوز ەلىم – سىزدەردىڭ سەنىمدەرىڭىز بارىنەن دە قىمبات! سول سەنىمدەرىڭىزدى اقتاۋدان باسقا ماقسات جوق مەندە! «اققا قۇداي جاق» دەگەن ءسوز بار. ماعان سەنىڭىزدەر! مەن ەلباسىنىڭ سەنىمىن اقتاۋ ءۇشىن بار عۇمىرىمدى ارناپ جۇرگەن اداممىن! – دەدى اكىم. كۋلاگيننىڭ ءوز جەرلەستەرىنە بەرگەن جاۋابى دا, ءۋاجى دە وسى بولدى. ءبىز دە ويلانىپ قالدىق. ويتكەنى, وسى ءوڭىردىڭ ازاماتى بولعان سوڭ ەلىڭنىڭ ابىرويى قىمبات. بۇل ارادا تاپ مەنىڭ كۋلاگينگە دەگەن اراشا ءسوزىمنىڭ قاجەتى دە, رەتى دە جوق بولار. الايدا, كەشەگى كۇنى, ياعني 1999 جىلى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن اقمولا وبلىسىنىڭ ورتالىعىن كوكشەتاۋعا كوشىرىپ كەلگەن كۋلاگيننىڭ سول تۇستاعى ەڭبەگىن ءاردايىم ريزاشىلىقپەن ەسكە الامىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنىڭ ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتارى قوس بۇيىردەن قىسىپ جانە دە «قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىنىڭ جەرى ءبىزدىڭ جەرىمىز» دەپ اشىقتان-اشىق ىرگەدەگى قالىڭ ورمان اراسىنان بايبالام سالىپ جاتقانداردىڭ داۋرىقپاسىنا قارسى شارا رەتىندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇستىك پەن شىعىس بەتكەيدەگى وبلىستاردى ءبىر-بىرىنە قوسۋ ارقىلى ەل شەتىنىڭ شەكاراسىن نىعايتتى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەل بولاشاعىن ارىدەن تۇيگەن بۇل اقىلدى دا كورەگەن ساياساتىنىڭ دۇرىستىعىنا ۋاقىت سان مارتە كوزىمىزدى جەتكىزىپ تە كەلە جاتىر. مىنە, وبلىس مارتەبەسىنەن ايىرىلىپ, ەكى جىلداي قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ ياعني سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرامىندا بولعان كوكشەتاۋ قالاسى شىنىندا دا توزا باستاپ ەدى. مۇنىڭ الدىندا قاقاعان قىس ايىندا جىلۋ قۇبىرى جارىلىپ تا ايداي الەمنىڭ نازارىنا ىلىنگەن كوكشەتاۋدىڭ ءحالى مۇشكىل بولاتىن. سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كۇندەرى كوكشەتاۋعا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى كەلىپ, قازاندىقتى كوزىمەن كورىپ, ەلگە دەگەن قاشانعى ءبىر جاناشىرلىعىمەن كومەكتەسكەن دە بولاتىن. سول تۇستا: «كانە, قاي ەلدىڭ پرەزيدەنتىنىڭ قازاندىق ارالاپ جۇرگەنىن كورىپ ەدىڭىزدەر؟ بۇل ەلىم دەگەن جانە دە ءوزىنىڭ حالقىن شىن سۇيەتىن, سوعان ادال قىزمەت ەتە بىلەتىن كەمەڭگەردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس», دەپ ءوز ويىمىزدى سۇيسىنە جازعان دا بولاتىنبىز. مىنە, سول جۇدەۋ تىرشىلىگى بار كوكشەتاۋعا جان بىتىرۋگە, بىلايشا ايتقاندا, بەرەكەسى ابدەن قاشىپ كەتكەن قالانىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋگە كۋلاگين بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. ۇيقى كورمەدى دەسە دە بولاتىن ەدى. ايلاپ, ءتىپتى, جىلداپ زەينەتاقىلارى مەن ەڭبەكاقىلارىن الا الماي كەلە جاتقان كوكشەتاۋدىڭ قارتتارى مەن جۇمىسسىزدارى ەندى سونى كۋلاگيننەن تالاپ ەتىپ, كۇندە وبلىس اكىمدىگىنىڭ الاڭىنا جينالاتىن. جينالاتىن دا «كۋلاگين! ەستيسىڭ بە, ءبىزدىڭ الدىمىزعا شىق!» دەپ شۋلاعاندارىن دا ەستىدىك, كوردىك. مىناداي ءبىر قىزىق جايدىڭ بولعانى دا ەستە ءالى. كۋلاگيننىڭ وبلىس ورتالىعىنىڭ باقتارى مەن كوشەلەرىن جاياۋ ارالايتىنى بار. قازىر دە سول. كۇندەگى ادەتتەرىنشە كوكشەتاۋدىڭ باس الاڭىنا جينالىپ العاندار تاعى دا «كۋلاگين! كۋلاگين! ءبىزدىڭ الدىمىزعا شىق! سۇراعىمىزعا جاۋاپ بەر!» دەپ شۋىلداپ تۇرعان توپتىڭ اراسىنا وبلىس ورتالىعىنىڭ كوشەلەرىن جاياۋ ارالاپ كەلە جاتىپ قوسىلعان كۋلاگين «نەسىنە شۋلايسىزدار؟ مەن, مىنە ارالارىڭىزدا تۇرمىن عوي», دەگەندە ءبىرى تانىپ, ەندى ءبىرى ءالى تانىپ ۇلگەرە الماعان كوكشەتاۋلىقتار ءوز ورتالارىندا تۇرعان اكىمدى كورىپ, تاڭدانعاندىقتارى سونشالىقتى, ۇندەرى دە شىقپاي قالعان-دى. سول ءساتتى پايدالانىپ, سەرگەي ۆيتالەۆيچ قالىڭ توپقا ەلباسىنىڭ اقمولا وبلىسىنىڭ ورتالىعىن كوكشەتاۋعا قونىستاندىرۋى تەگىن ەمەستىگىنەن, بۇل ەڭ اۋەلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ كوكشەتاۋلىقتارعا دەگەن قۇرمەتى ەكەندىگىنەن باستاپ, كوكشەتاۋدى وبلىس ورتالىعى رەتىندە قايتا قالپىنا كەلتىرۋدىڭ مىندەتتەرى مەن جوسپارلارى جايلى جينالعاندارعا تولىق ەسەپ بەردى. – ءبىزدىڭ ءبارىمىز ەڭ اۋەلى ەلباسىنا راحمەت ايتايىق! كوكشەتاۋدى كوتەرۋ جونىندە ەلباسى ماعان ناقتىلى تاپسىرمالار بەردى. ەندى سىزدەر ماعان ءبىر ازىراق ۋاقىت بەرىڭىزدەر! ءبارىن دە, وتەلمەي كەلگەن زەينەتاقى مەن ەڭبەكاقى قارىزدارىنىڭ دا ماسەلەسىن شەشەمىز. ماعان سەنىڭىزدەر! – دەدى ول. الاڭداعى حالىق ساباسىنا ءتۇستى دە حالىق پەن اكىمنىڭ اراسىندا تۇسىنىستىك پايدا بولدى, حالىق ەندى اكىمگە ءوز ويلارى مەن اقىل-كەڭەستەرىن, تىلەكتەرىن سابىرمەن, ۇلكەن ءبىر جاناشارلىقپەن ايتا باستادى. مىنە, كوكشەتاۋلىقتار مەن اقمولالىقتاردىڭ كۋلاگينگە دەگەن سەنىمدەرى سول ءبىر كەزەڭنەن, ياعني ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ اسا ءبىر قيىن دا كۇردەلى كەزەڭدەرىنەن باستاۋ العان ەدى. ەندى, مىنە, كۋلاگين اراعا ءبىراز جىل سالىپ, كوكشەتاۋعا اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ ەكىنشى قايتا ورالىپ وتىرعان كەزىندە دە ءوز ەلىنىڭ سول سەنىمىنىڭ جوعالماعاندىعىنىڭ تاعى دا ءبىر كۋاسى بولعانداي كۇيدى باستان كەشتىك. اقيقاتىن ايتايىق, كۋلاگين ءوز ەلىنىڭ سەنىمىن ءاردايىم اقتاپ كەلەدى. ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن كوكشەتاۋدى كوركەيتتى. ۇزاق جىل بويى اپاتتى جاعدايدا, جۇمىس ىستەمەي, جابىق تۇرعان «كوكشەتاۋ» مادەنيەت سارايىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, جايناتىپ قويدى. شاحمەت قۇسايىنوۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترى قالانىڭ ءبىر شەتىندە بولاتىن دا, حالىقتىڭ بارىپ كەلۋى تىم قيىنعا سوعاتىن. سونى دا ەسكەرىپ, كوكشەتاۋدىڭ ءدال ورتالىعىنداعى عيماراتتان كوزدىڭ جاۋىن الاتىنداي ەتىپ تەاتر جاساپ بەردى. قازىردىڭ وزىندە كوكشەتاۋدىڭ سول تەاترى وبلىس ورتالىعىنىڭ كوز تارتار كوركەم دە اسەم ءبىر ونەر ورداسى بولىپ اسقاقتاپ تۇر. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قازاقتىڭ ۇلى حانى ابىلايدىڭ دا ەسكەرتكىشىن كوكشەتاۋدىڭ باس الاڭىنا ورناتقان كۋلاگين! ءبىز وسىنىڭ ءبارىن بىلگەن سوڭ جانە دە سول ىستەردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەننەن كەيىن دە ايتىپ وتىرمىز. قازىرگى ۋاقىتتا كوكشەتاۋدىڭ باس الاڭىندا تۇرعان ابىلاي حاننىڭ وسى ەسكەرتكىشىن ورناتۋ كەزىندە سان الۋان پىكىرتالاستار مەن الۋان-الۋان كوزقاراستاردىڭ بولعانى دا بار ەدى. حان ەسكەرتكىشىنىڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا ايتىس پەن تارتىستىڭ ۇزاققا سوزىلعانى دا ەستە. ەكى-ءۇش ساعاتقا سوزىلعان سول پىكىرتالاسقا ءوزى قاتىسقان كۋلاگين اركىمنىڭ پىكىرى مەن ۇسىنىسىن سابىرمەن تىڭداپ وتىردى دا, ءبىر مامىلەگە كەلە الماي جاتقان ءبىزدىڭ الدىمىزعا شىعىپ: «ءبارىڭىزدىڭ دە ايتقان پىكىرلەرىڭىزگە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ءبارى دە ءماندى! الايدا, تاپ قازىر بىزدەگى قارجى مىنا جوبانى عانا جۇزەگە اسىرۋعا جەتەدى. ەڭ باستىسى – ءبىزدىڭ قازاق ەلى جاڭا مىڭجىلدىقتى, ياعني 2000 جىلدى حاننىڭ ەسكەرتكىشىمەن باستايىق! ءبىز وسى ءساتتى سان عاسىرلار بويى كۇتكەن جوق پا ەدىك؟! ەندىگى مۇمكىندىكتى جىبەرىپ المايىق! زامان دا تۇزەلەر, اقشا دا بولار, سول كەزدە ابىلايدىڭ تاعى ءبىر ەسكەرتكىشىن سوعارمىز», دەگەن كۋلاگيننىڭ اقمولا وبلىسىنىڭ ورتالىعى – كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ورتالىعىندا تۇرعان قازىرگى ەسكەرتكىشتىڭ جوباسىن كورسەتىپ, سوعان ىنتا ءبىلدىردى. – ءبىز وسى پىكىرگە توقتايىق! باياعىدا اتالارىمىز وزدەرى شەشە الماعان ماسەلەنىڭ شەشىمىن ايتۋعا ارااعايىندى تورەلىككە شاقىرماۋشى ما ەدى؟ كۋلاگين مىنا بىزگە سول ارااعايىن بولىپ, ءىستىڭ تورەلىگىن ءجوندى ايتىپ تۇر عوي. جانە دە «جاڭا مىڭجىلدىقتى, ياعني 2000 جىلدى حاننىڭ ەسكەرتكىشىمەن باستايىق» دەپ ورىندى ايتىپ تۇر ەمەس پە؟» – دەپ ورنىمنان تۇرىپ وسىنى ايتىپ ەدىم, ەل ساباسىنا ءتۇسىپ, كوڭىل ورنىنا كەلدى. سودان ءساتىن سالىپ, قارجىنىڭ تاپشىلىعىنا دا قاراماستان, كوكشەتاۋدا ابىلاي حاننىڭ قازىرگى ەسكەرتكىشى ورناپ قالعان-دى. جاقسىدان ءىز دە, ءىس تە قالاتىن ءومىردىڭ ءبىر اقيقاتى بار. سونىڭ ءبىر ايعاعىنداي, ۇلكەن ءبىر جيىندا توپتىڭ الدىندا سويلەگەن سوزىندە قوستاناي قالاسىنىڭ قادىرلى ءبىر اقساقالىنىڭ: «كۋلاگين قوستاناي وبلىسىن دا وزگەرتتى, قوستانايدىڭ ادامدارىن دا وزگەرتتى», دەپ ايتقانى بار ەدى. سول سوزگە يلانعان ەدىم. راسىندا, كۋلاگين ءوزىنىڭ ىسكەرلىك قابىلەتىمەن دە, ۇيىمداستىرۋشىلىق تالانتىمەن دە كەز كەلگەن ءىستى جانداندىرىپ اكەتەدى. جانە دە ول وزىنە ءتان تالعاممەن كەز كەلگەن ءىستى شىرايلاندىرىپ, كوركەيتىپ سالا بەرەدى. ول اسەمدىكتى, سۇلۋلىقتى جانە ءتارتىپتى جاقسى كورەدى. كىسى تانيدى. بىلگىر دە ىسكەر كادرلاردى تاڭداي دا بىلەدى, قولداي دا بىلەدى. ىشكى مادەنيەتى مەن پاراساتى جوعارى سەرگەي كۋلاگيننىڭ ءوز اينالاسىنداعى ادامدارعا دەگەن جىلى جۇرەگى مەن تازا جانى بار. ويتكەنى, ول – ءومىر كورگەن ورەسى كەڭ جان! ەل ابىرويى مەن بىرلىگى ءۇشىن وسى ءبىر ءسوزدى ايتۋدى ءوز پارىزىم دەپ ءبىلدىم. جابال ەرعاليەۆ, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى استانا