«الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى
جاقىندا ۆاشينگتوندا بولىپ وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءتورتىنشى, ياعني قورىتىندى سامميت قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, سونداي-اق, بۇكىلالەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن دە كەزەڭدىك سامميت بولدى. ويتكەنى, بۇل جاڭا سىن-قاتەرلەردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, وعان جاۋاپ ىزدەۋدىڭ ۋاقىتىنا اينالدى. 2010 جىلى اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ باستاماسى بويىنشا وتكەن جاھاندىق ۇنقاتىسۋ يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋشىلىككە الىپ كەلدى. وكىنىشكە قاراي, پروبلەمالار دا ازايىپ كەتكەن جوق. حالىقارالىق ساياساتتاعى كۇردەلى احۋال, سانكتسيالىق قارسى تۇرۋشىلىق, تۇراقسىزدىقتىڭ جاڭا وشاقتارىنىڭ پايدا بولۋى مەن «سوزىلمالى جانجالداردىڭ» قايتا بىقسۋى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا پىشىندەرىن ىزدەۋگە يتەرمەلەپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا, ناق قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىتىمگەرشىلىك باستامالارى الەمگە اسا قاجەت جاڭا لەپ اكەلۋدە دەسەك, شىندىقتان تىم الشاق كەتپەگەنىمىز. وسى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعىنداي, سامميت شەڭبەرىندە ەلباسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى جاريا ەتىلدى. بۇل باعدارلامالىق قۇجات سامميت الاڭدارىندا كەڭ كولەمدى تالقىلاۋلارعا ارقاۋ بولسا, ەندى, مىنە, قازاقستاندىقتار تاراپىنان دا بالاماسى جوق باستاما رەتىندە تولىقتاي قولداۋ تاۋىپ وتىر.باعا جەتپەس باعدارلامالىق قۇجات
قازىرگى تاڭدا الەمدە قالىپتاسقان الماعايىپ احۋال يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە بەيجاي قاراۋعا ءمۇمكىندىك بەرمەسى انىق. ويتكەنى, الىس-بەرىس ارتىپ ءوزارا تىعىز بايلانىسقا تۇسكەن مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىنەن تاۋەلسىز جاعدايدا ءومىر سۇرە المايدى. سوندىقتان ولاردى ويلاندىراتىن ورتاق پروبلەمالار دا وتە كوپ. اسپاناستى, جەر ءۇستىن مەكەندەگەن ادامزات بالاسىنىڭ بۇگىندە ءوزىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداپ, شيرىققان شيەلەنىستەردىڭ شەشىمىن تابۋعا تالپىنىپ جاتقان جايى بار. تەك قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىق قانا جارقىن ءومىردى قامتاماسىز ەتۋگە جول اشاتىنىن قازاقستاندىقتار جاقسى بىلەدى. الەمنىڭ ءار شالعايىنداعى ەلدەر اراسىندا دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ ۋاقىت تالابىنا اينالعانىن اقىل-ەسى دۇرىس ءار ادام تۇسىنۋگە ءتيىس. كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى قازاقستان ۇلى مۇراتتارعا ۇمتىلا وتىرىپ, بەيبىت كۇن استىندا بەسىك تەربەتكەننەن ارتىق باقىت جوقتىعىن ناسيحاتتاپ قانا قويماي, ءححى عاسىردىڭ قاۋىپ-قاتەرلەرىنە قارسى كۇرەسۋگە قابىلەتتىلىگىن دە كورسەتىپ كەلەدى. سارابدال ساياساتتىڭ ساردارى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىقارالىق بيىك ءمىنبەلەردەن ۇنەمى ىزگى نيەتتى, يگى يدەيالار كوتەرىپ جۇرگەنىن كوزىقاراقتى كوپشىلىك جوعارى باعالايدى. مىنا مانيفەست تە سونداي باعالى باستامالاردىڭ جالعاسى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. بۇل – ەڭ اۋەلى الەم الەۋەتىن ارقيلى قيىندىقتارعا قاراماستان, بەيبىتقاتار ءومىر ءسۇرۋگە, رۋحاني, ادامگەرشىلىك اسقاق سەزىمدەردى قۇرمەتتەۋگە شاقىرعان اسا ماڭىزدى باعدارلاما. مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى وتكەن عاسىرلارداعى قاندى قىرعىنداردان ساباق الىپ, الداعى ۋاقىتتاردا سوعىسسىز الەم قۇرۋ قاجەتتىگىنە ايرىقشا نازار اۋدارادى. وعان وزىق ويلى قوعام وكىلدەرى اسا زور ىقىلاس تانىتىپ وتىرعانى اتار تاڭداي اقيقات. قازاقستان – الاپات قارۋدان باس تارتقان تورتكىل دۇنيەدەگى تۇڭعىش ەل رەتىندە باسقالاردىڭ دا وزىنەن ۇلگى-ونەگە الۋىن قالايدى. سوندىقتان ونىڭ بۇل قايىرلى قادامىنا ەشكىم كۇدىكپەن قارامايدى. ىلگەرىدە, اتومدى بەيبىت ماقساتتا قولدانۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتقان يرانعا ءبازبىر دەرجاۆالاردىڭ ولار يادرولىق قارۋ جاساۋعا ۇمتىلۋدا دەگەن جالا جاپقانى جاسىرىن ەمەس. بۇدان 25 جىل بۇرىن قازاقستان باسشىسى ءوز جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپتى. سودان كەيىن عانا يادرولىق دەرجاۆالار اتوم قارۋىن سىناۋعا موراتوري جاريالاعان ەدى. ال بىلتىر بۇۇ باس اسسامبلەياسى قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ جونىندە دەكلاراتسيا قابىلداعانى بارىمىزگە ايان. سونداي-اق, 2015 جىلى قازاقستاندا تومەن بايىتىلعان يادرولىق اتوم بانكى قۇرىلدى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اتوم قۋاتىن بەيبىت ماقساتتارعا پايدالانۋعا مۇددەلى ەكەندىگىن كورسەتسە كەرەك. پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىناۋ مانيفەسى ازيا, ەۋروپا جانە افريكا ەلدەرى ساياساتكەرلەرىن دەميليتاريزاتسيالاۋ باعىتىنا قاراي قادام جاساۋعا يتەرمەلەيتىنىنە مەنىڭ سەنىمىم مول. ەدۋارد پولەتاەۆ, «ەۋرازيا الەمى» قوعامدىق قورىنىڭ باسشىسى.دەر كەزىندە كوتەرىلگەن باستاما
ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتى وتە جوعارى باعالاۋىمىز كەرەك. سەبەبى, سوڭعى كەزدەرى يادرولىق قاۋىپ سەيىلۋدىڭ ورنىنا, قايتا كۇشەيىپ بارادى. ونىڭ ۇستىنە, يادرولىق قارۋدىڭ جان-جاققا تاراۋ قاۋپى دە باسىم. ەڭ ءبىر سوراقىسى, ەڭ ءبىر اۋىرى دا وسى. ەلباسىنىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت اياسىندا جاريالانعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە: «بۇۇ-نىڭ قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسياسى قىزمەتىنىڭ جاڭا ستراتەگياسى قاجەت. الدىمىزدا ساپالى تۇرعىدان جاڭا قاتەر – تەررورشىلاردىڭ قولىندا اسا قاۋىپتى قارۋعا اينالۋى ىقتيمال كيبەرقىلمىستى الاستاۋمەن اينالىسۋ تۇر», دەپ شەگەلەي ايتقانى دا وسىنداي ءتۇيىندى ماسەلەدەن تۋىنداعان ەدى. ويتكەنى, يادرولىق قارۋدىڭ تەررورشىلاردىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالۋ قاۋپى دە بار. «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى قازاقستان باسشىسىنىڭ كارنەگي قورىنىڭ شتاب-پاتەرىندە اقش-تىڭ قوعام جانە ساياسي قايراتكەرلەرىمەن وتكەن كەزدەسۋىندە جان-جاقتى تالقىلاندى. بۇل ءوز كەزەگىندە اقش سياقتى الىپ مەملەكەتتىڭ يادرولىق قارۋدىڭ تاراتىلۋى ارتى ۇلكەن قاۋىپكە ۇلاساتىنىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ وتىرعاندىعىن بىلدىرەدى. ال ەلباسىنىڭ اتالعان سامميت اياسىندا مانيفەست جاريالايتىن ءجونى دە, جولى دا بار. سەبەبى, وسىدان شيرەك عاسىر ۋاقىت بۇرىن قازاقستان – يادرولىق قارۋدان باس تارتقان بىردەن-ءبىر ەل. وعان قوسا, رەسمي استانا ءوزىنىڭ مامىلەگەرلىك, بەيبىت باستامالارىمەن جاھانعا الدەقاشان تانىلا باستادى. ەلباسى مانيفەستە يادرولىق قارۋعا قاتىستى بيلىك باسىنداعىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى «مەملەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق تالاس-تارتىستاردى رەتتەۋ ءۇشىن نەگىز بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن تەڭدەي جاۋاپكەرشىلىك, ءوزارا قۇرمەت جانە ىشكى ىسكە ارالاسپاۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن بەيبىت ءۇنقاتىسۋلار مەن كونسترۋكتيۆتى كەلىسسوزدەر بولۋى كەرەك» دەگەندى ايتا وتىرىپ, مەيلىنشە مامىلەگەرلىك تاسىلدەرگە كوبىرەك جۇگىنۋ كەرەك ەكەندىگىن جەتكىزدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, مەن ەلباسى مانيفەسىنىڭ ماڭىزىن جوعارى باعالايمىن. ادامزاتتىڭ, الەمنىڭ تىنىشتىعىنا الاڭداۋشىلىق بار وندا. ۇسىنىس تا بار. «قازاقستان 2016 جىلى بۇۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىن شاقىرۋدى ۇسىنادى. وندا ءححى عاسىردا قيراتىپ, بۇلدىرۋگە اكەلەتىن سوعىستار مەن جانجالداردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا حالىقارالىق قۇقىقتىڭ قاعيداتتارىن قۋاتتاۋ كەرەك. اقىل مەن ۇنقاتىسۋعا, سابىرلىلىق پەن پاراسات-پايىمعا شاقىرۋ جاھاندىق الەمگە قارسىلاردىڭ اقپاراتتىق شابۋىلدارىنىڭ قۇرباندىقتارىنا اينالماۋى ءتيىس. ءححى عاسىردا الەمگە تىنىشتىق كەرەك!» بۇل دەر كەزىندە كوتەرىلگەن باستاما دەگەن ويدامىن. ەڭ باستىسى, باتىس ەلدەرىنىڭ باسشىلارى ەلباسىنىڭ باستاماسىنا ايرىقشا كوڭىل اۋدارىپ وتىر. قالاي دەسەك تە, قازاقستان باسشىسى ەندىگى جەردە يادرولىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى سوزدەن ىسكە كوشۋ كەرەك ەكەندىگىن مانيفەستە كورسەتىپ بەردى. بۇركىتباي اياعان, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.وتانىمىزدىڭ اسقاق مارتەبەسىن ايقىندايدى
ءبىز الەمدەگى جاعدايدىڭ قالايشا ءورىستەپ جاتقاندىعىن ەرەكشە تولقىنىسپەن باقىلاپ وتىرامىز. ءويتكەنى, ول كۇن وتكەن سايىن شيەلەنىسىپ بارادى. جەر-جەردە قاقتىعىستار وشاعى پايدا بولىپ جاتىر. ءماسەلەن, كاۆكازدا, تاۋلى قاراباقتاعى ءبىراز ۋاقىت تىنىشتالىپ قالعان قاقتىعىس قايتا بەلەڭ الدى. وسىلايشا, الەم الاڭداتارلىق جاعدايدى باستان وتكىزۋ ۇستىندە. ايتسە دە, ءبىزدىڭ ەرتەڭگى كۇننەن ءۇلكەن ءۇمىتىمىز بار. ولاي دەيتىنىمىز, قازاقستاننىڭ, ەلباسىنىڭ بەيبىتسۇيگىش الەۋەتىنە ەرەكشە سەنىم ارتامىز. ءبىز جاقىندا عانا ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى ءسامميتتى ءجىتى قاداعالاپ وتىردىق. ەلىمىزدىڭ, ەلباسىنىڭ بەيبىتشىلىك ىڭعايىنداعى يگى باستاماسىنا تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزدىك وسى القالى جيىن بارىسىندا. يادرولىق الەۋەتى جاعىنان الەمدە ءتورتىنشى ورىنعا يە بولسا دا, وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن تاريحتا تۇڭعىش رەت ەلىمىزدە قۋاتتى يادرولىق پوليگوننىڭ جابىلعاندىعىن ماقتانىشپەن ايتۋىمىزعا بولادى. سول كەزدە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتە كۇردەلى شەشىم قابىلدادى. كەيبىر مەملەكەتتەر تاراپىنان يادرولىق قارۋدى ساقتاپ قالۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇسىپ جاتسا دا, قاتەرلى قارۋدان باس تارتۋ جونىندەگى ۇيعارىمعا كەلدى. ونداعى جالعىز ماقسات ادامزاتتى ساقتاۋ, وعان قاتەر توندىرمەۋدەن تۋىنداعان-تۇعىن. وسىدان 60 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن يادرولىق قارۋدى ويلاپ تاپقان البەرت ەينشتەين مەن بەرتران راسسەل يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى مانيفەسىن جاريالاعان ەدى. ەندى ارادا 60 جىل وتكەن سوڭ ەلباسى يادرولىق قارۋدان باس تارتقان ەلدىڭ باسشىسى رەتىندە ءوز مانيفەسىن جاريالادى. قازاقستان پرەزيدەنتى «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىندە «سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى كۇردەلى شەشىم قابىلداعان مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە, مەن الەمدىك ليدەرلەر مەن بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىققا اقىل-پاراساتقا جۇگىنىڭدەر دەگەن وتىنىشپەن قايىرىلىپ وتىرمىن», دەگەن-ءدى. شىنىندا دا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايتقانداي, ەگەردە سوعىس بولا قالعان كۇندە جەڭىمپاز بولمايدى جانە بولا المايدى, وندا ءبارى دە جەڭىلەدى. كورنەكتى وقىمىستىلار البەرت ەينشتەين مەن بەرتران راسسەل مانيفەسىن قابىلداعان كەزدە جاعداي, پسيحولوگيا مۇلدەم باسقاشا بولاتىن. ادامي قارىم-قاتىناستار دا وزگەشە ەدى. الەم قوس پوليارلى-تۇعىن: كوممۋنيزم, انتيكوممۋنيزم دەگەن سياقتى ەكى جۇيە اراسىنداعى كۇرەستەن تۇراتىن. بۇگىندە كورىپ وتىرعانىمىزداي, تەرروريزمنىڭ شەگى دە, توسقاۋىل بولار شەكاراسى دا قالماي بارادى. ال يادرولىق قارۋ ەكسترەميستەر مەن تەررورشىلاردىڭ قولىنا تۇسكەن جاعدايدا نە بولاتىنىن بولجاۋ ءتىپتى قيىن... باستاماشىسى قازاقستان, ەلباسى بولىپ تابىلاتىن باستاما, «الەم. ءححى عاسىر» اتتى بەيبىتشىلىك مانيفەسىنىڭ ماڭىزى وتە زور. قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا وتكەن جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسى يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلدادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مانيفەسى ارقىلى تاعى دا ءبىزدىڭ ەلدىڭ بەيبىت باستاماسى الەمدىك دەڭگەيدە جوعارى باعالاندى. ەلباسىنىڭ ىرگەلى باستاماسى جاھانعا بەيبىت باستامالارىمەن تانىلعان قازاقستاننىڭ اسقاق مارتەبەسىن ايقىندايدى. گەورگي كان, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.قازاقستاننىڭ جاسامپازدىق قادامى
اقش استاناسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتىڭ باستى وقيعاسى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاريالاعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى بولعانى تالاس تۋدىرمايدى. ەلباسىنىڭ بۇل عالامدىق ينيتسياتيۆاسى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ تاراپىنان ادامزاتقا قاۋىپ-قاتەر ءتوندىرىپ تۇرعان قاندى قاقتىعىستار مەن سويقاندى سوعىستاردىڭ الدىن الۋعا نەگىزدەلگەن باعدارلاما رەتىندە باعالانۋدا. قازىر الەم عالامات وزگەرىستەردىڭ تابالدىرىعىندا تۇر. تۇراقسىزدىق وتتارى جەر-جەردە تۇتانىپ, يادرولىق تەرروريزم قاۋپى قىلاڭ بەرىپ قالادى. قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدىڭ بۇرىنعى تەتىكتەرى كۇننەن-كۇنگە كۇشىن جوعالتىپ بارادى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە مەملەكەتتەر اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتار مەن داۋ-دامايلاردىڭ شەشىمىن تابۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ۇسىنۋ ماڭىزدى بولىپ سانالادى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باعدارلاماسىندا ءححى عاسىرداعى مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا پاراديگمالارى ۇسىنىلدى. ول – بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن ءبىردەي جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن بەيبىت ۇنقاتىسۋلار مەن كەلىسسوزدەر. يادرولىق جانە باسقا دا جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنان ازات الەم قۇرۋعا قادام جاساۋ, جاھاننىڭ تۇراقتىلىق جاعرافياسىن كەڭەيتۋ, اسكەري بلوكتاردان باس تارتۋ, حالىقارالىق قارۋسىزداندىرۋ ۇدەرىسىن جاڭا تاريحي جاعدايعا بەيىمدەۋ, بارلىق ۇلتتاردىڭ عالامدىق ينفراقۇرىلىمدارعا, رەسۋرستار مەن رىنوكتارعا تەڭ دارەجەدە جانە ادىلەت تالاپتارىمەن ەركىن ەنۋىنە نەگىزدەلگەن ۇردىستەر قالىپتاستىرۋ – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ مالىمدەمەسىندەگى ايرىقشا اتاپ وتەرلىك ادامزات ءۇشىن اسا ءماندى ءمىندەتتەر, مىنە, وسىلار. بۇۇ قولداۋىمەن بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق, ءوزارا سەنىم جانە قاۋىپسىزدىك جولىندا جۇمىلعان مەملەكەتتەردىڭ جاھاندىق كواليتسياسىن قۇرۋ – جوعارىداعى ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋداعى ماڭىزدى قادام بولارى ءسوزسىز. قازاقستان – الەمدىك قوعامداستىققا قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى ساليقالى ساياسات ءجۇرگىزۋدىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتكەن مەملەكەت. كۇش-قۋاتى ءجونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى اتوم ارسەنالىنان باس تارتۋىمىز وسى ويىمىزدىڭ دالەلى ەمەي, نەمەنە؟ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى – قازاقستاننىڭ سوعىسسىز الەمگە باعىتتالعان كەزەكتى ءبىر باتىل قادامى. ەندەشە, سونىڭ قايىرلى بولۋىنا ءبارىمىز تىلەكتەستىك بىلدىرەيىك. ەلەنا نەچاەۆا, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ساياساتتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ساياسي عىلىمدار كانديداتى. استانا.بىتىمگەرشىلىكتىڭ ءرولى قاشاندا جوعارى
وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ءاردايىم قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىنىڭ باستى ۇستانىمى ەكەندىگى ايان. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەم تاريحىندا تەڭدەسسىز – كولەمى بويىنشا الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋ جونىندە قابىلداعان ستراتەگيالىق شەشىمى بۇكىل ءوڭىردىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلدىگىن قالىپتاستىردى. ال 1992 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس شاقىرۋ يدەياسىن ۇسىنۋى ورتالىق ازياداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى وزەكتى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز وسى تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىنا مىنگەن جىلدار ىشىندە بەيبىتشىلىكتى قولداعان ساياساتىنان ءبىر اينىعان ەمەس. سوندىقتان دا, قازاقستان يراننىڭ يادرولىق پروبلەماسى سياقتى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى مەن شيەلەنىستەردى شەشۋدە ماڭىزدى بىتىمگەرشىلىك ءرول اتقارىپ كەلەدى. وسى ورايدا, قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە بىرەگەي تاجىريبە جيناعانى ءسوزسىز جانە ول الەم جۇرتشىلىعىنىڭ ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ بەيبىت باستامالارىنا زور قىزىعۋشىلىقپەن نازار اۋدارۋىنا الىپ كەلدى. يادرولىق قارۋدىڭ تەرروريستەردىڭ قولىنا ءتۇسۋ مۇمكىنشىلىگىنە بايلانىستى جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە تونگەن قاتەر جاقىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءسامميتتىڭ باستى تاقىرىبى بولدى. ۆاشينگتوندا وتكەن سامميتتە قازاقستان پرەزيدەنتى بۇل ماسەلەگە بايلانىستى بىرقاتار ناقتى ۇسىنىستار ءبىلدىردى: بىرىنشىدەن, بۇل ماسەلەگە بايلانىستى دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتىڭ ارەكەتىن ۇيلەستىرۋدە بۇۇ ءرولىن ارتتىرۋ. ەلباسى بۇۇ جاھاندىق ماسەلەلەردى جان-جاقتى شەشۋشى ۇيىم رەتىندە بالاماسىز ەكەنىن ءاردايىم ايتىپ كەلەدى. بىلتىر بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-سەسسياسىنىڭ جالپى دەباتتارىندا سويلەگەن سوزىندە وسى ۇيىمنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ونىڭ قۇرىلىمىن رەفورمالاۋ بويىنشا ناقتى باستامالاردى ۇسىنعان بولاتىن. سول كەزدە قازاقستان پرەزيدەنتى تەرروريزممەن كۇرەس بويىنشا بۇۇ جان-جاقتى قامتىلعان قۇجاتىن قابىلداۋدى, سونىمەن قاتار, بۇۇ قامقورلىعىمەن حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى بىرىڭعاي دۇنيەجۇزىلىك جۇيەنى قۇرۋدى ۇسىنعان. ەكىنشىدەن, قازاقستان قارۋ جاساۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن دەڭگەيگە دەيىن ۋرانمەن بايىتۋ ماسەلەسىن شەشۋگە شوعىرلانۋدى ۇسىنادى. بۇل ءۇشىن قازاقستاندا اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكپەن بىرلەسە وتىرىپ, كەز كەلگەن ەلگە سەنىمدى يادرولىق وتىن جەتكىزىلىمىن قامتاماسىز ەتەتىن دۇنيەجۇزىندەگى العاشقى تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى قۇرىلدى. قازاقستاندا ماگاتە تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ باستاماسىن مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى بىرلەسكەن ءمالىمدەمەسىمەن قولدادى. سەرىك قوجكەنوۆ, «نۇر وتان» پارتياسى قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.سىناق الاڭىن اشقاندار كوپ, جاپقان جالعىز!
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقش-قا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ تاريحي ماڭىزى زور. قازىرگى كەزدە الەمدىك ساياساتكەرلەر مەن اقپارات قۇرالدارى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك سامميتىندە سويلەگەن ءسوزى مەن ۇسىنىستارىن كەڭىنەن سارالاۋ ۇستىندە. ونىڭ نەگىزى بار. ويتكەنى, الەمدە يادرولىق سىناق الاڭدارىن اشقان پرەزيدەنتتەر كوپ, ال سىناق الاڭىن جاپقان تۇڭعىش پرەزيدەنت – نۇرسۇلتان نازارباەۆ! سوندىقتان, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سامميتتەگى مانيفەسى ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. مۇنداعى ماقسات دۇنيەجۇزىنىڭ كوشباسشىلارى مەن حالقىنا ادامزاتتى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ-جاراقتى ءححى عاسىردا قولدانباۋ, اتوم الەۋەتىن بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋ. مانيفەستىڭ ماڭىزى – جەر-جاھاندا قوعامدىق قۇرىلىسى ءارتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن, بارشا بەيبىتسۇيگىش حالىقتاردىڭ ورتاق مۇددەسىن ويلاعان ويلى قۇجات بولۋىندا. قازاقستان تاراپىنىڭ اتوم قارۋىن شىعارماۋعا جانە ونى ەشقاشان قولدانباۋعا ۇندەۋ جاساۋى اتالعان باستامانىڭ ۇلكەن گۋمانيستىك سيپاتىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – الەمدە الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە اتوم قارۋىنسىز ايماق قۇرۋ اياسىن كەڭەيتە بەرۋ. پرەزيدەنت سامميتتەگى سوزىندە بۇگىندە يادرولىق قارۋدان تىس ايماق رەتىندە وسىدان ون جىل بۇرىن قۇرىلعان ورتالىقازيالىق كەڭىستىكتى اتاپ ءوتتى. اتالعان يدەيالاردىڭ وتانى, البەتتە, قازاقستان ەكەنىن ماقتان تۇتامىز. بۇل باستاما تاۋەلسىزدىك العانىنا شيرەك عاسىر ەندى تولعالى وتىرعان مەملەكەتىمىزدىڭ حالىقارالىق دارەجەدەگى ادامزاتتى ويلاندىراتىن ورتاق ماسەلەلەردى شەشۋگە قانات قاعۋىمەن قۇندى. سەبەبى, قازاقستان سياقتى الەمدە قۋاتى جاعىنان ءتورتىنشى ورىنعا يە يادرولىق قارۋى بولعان ەلدىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندە جويقىن قارۋدان باس تارتىپ قانا قويماي, اتومنان ازات ەتۋ يدەياسىن كوتەرۋى قۋانتادى. بۇل اقش, رەسەي, قىتاي سىندى ەلدەردىڭ, الەمنىڭ وزگە دە مەملەكەتتەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ەكەندىگىن الىپ دەرجاۆالار جەتە ءتۇسىنۋى ءتيىس. سوندىقتان, يادرولىق الەۋەتتى قوعامنىڭ دامۋىنا جۇمساۋعا بولاتىندىعىن ناسيحاتتاۋى ەلباسىمىزدىڭ كورەگەندىگى مەن كەمەلدىگى. ءححى عاسىردا الەم ەلدەرىمەن يىق تىرەستىرە وتىرىپ, ۇلى ماسەلەلەردى كوتەرۋى پرەزيدەنتىمىزدىڭ پاراساتى مەن پايىمىنىڭ ايقىن كورىنىسى. ماحمۇت تۇيەباەۆ, قازاق يننوۆاتسيالىق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. سەمەي.بەيبىتسۇيگىش حالىقپىز
قازاق ەلىنىڭ ءتاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى العاشقى قادامى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدان باستاۋ الدى. كەڭەس وداعىنىڭ قولىمەن ىستەلگەن زۇلماتقا تاۋەلسىز ەل جانە سول ەلدىڭ باسشىسى نۇكتە قويدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ العاشقى جارلىقتارىنىڭ ءبىرى 40 جىل قازاق دالاسىنا قاسىرەت شەككىزگەن سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى بولدى. ەلباسىنىڭ بۇل باستاماسى الەم نازارىن بىردەن وزىنە اۋدارتتى. ال, بيىل سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 25 جىل تولىپ وتىر. پوليگوندا سىناق جاساۋ تىيىلعانىمەن, ونىڭ زاردابى ءالى زالالسىزدانعان جوق. جاقىندا اقش-تىڭ ۆاشينگتون قالاسىندا يادرولىق قاۋىپسىزدىككە بايلانىستى IV الەمدىك سامميت ءوتتى. وسى ماسەلەگە وراي جيىنعا 50-دەن استام ەلدىڭ باسشىلارى قاتىستى. سامميتتە ءسوز سويلەگەن بەس مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءبىرى – انتيادرولىق قوزعالىستىڭ بەلدى مۇشەسى ءبىزدىڭ ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولدى. قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بەيبىتسۇيگىش مۇشەسى رەتىندە بۇل سامميتتە بىرقاتار باستاما كوتەردى. ءبىزدىڭ ەل ۋرانعا باي مەملەكەت, سول قازبا بايلىقتى تەك بەيبىت ماقساتقا تۇتىنا وتىرىپ, يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋدى دۇرىس دەپ سانايدى. ەلباسى اتوم قارۋىنان باس تارتىپ, ەندى «جاسىل ەنەرگەتيكانى» دامىتۋدى قولعا الۋ كەرەك ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, جەر شارىندا يادرولىق قاۋىپسىز ايماقتار قالىپتاسۋى ءۇشىن حالىقارالىق قۇجات قابىلدانۋى كەرەك. بۇل مىندەت ەڭ الدىمەن تاياۋ شىعىس اۋماعىندا جۇزەگە اسۋى ءتيىس. سەبەبى, بۇل ايماقتا تەررورلىق قاۋىپ ۇنەمى جوعارى. بەيبىت ماقساتقا قولدانىلاتىن يادرولىق وتىننىڭ تەرروريستەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالماسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. سوندىقتان, يادرولىق ءونىمدى اسكەري ماقساتقا قولدانۋعا تىيىم سالاتىن حالىقارالىق كەلىسىم كەرەك. سونىمەن قاتار, ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىنداعى ءىسىن تاباندى تۇردە جالعاستىرا بەرەتىنىن ايتتى. «بولاشاق تۋرالى ويلاعان كەزدە مەن بۇرىنعى كەڭەس وداعىنان مۇرا بولىپ قالعان يادرولىق وقتۇمسىقتىڭ قازاقستان اۋماعىنان اكەتىلگەن تاريحي داتانى – 1995 جىلعى 24 ءساۋىردى ءجيى ەسكە الامىن. 200 جىل بۇرىن اقش پرەزيدەنتى اۆراام لينكولن «جاۋاپكەرشىلىكتەن بۇگىن جالتارۋ ارقىلى ودان ەرتەڭ دە قۇتىلا المايسىڭ» دەگەن ەكەن. ونداعان جىلدار بويى يادرولىق جارىلىستاردان جاپا شەككەن حالقىمنىڭ مۇڭدارىن سەزىنىپ, قولداۋىنا سۇيەنگەن مەن يادرولىق قارۋدان تازا الەم تۋرالى ارمانعا رياسىز سەنەمىن»,– دەپ ءوز ءسوزىن تۇيىندەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. وسىلايشا, قازاقستان الەمدىك قوعامداستىققا بەيبىتسۇيگىش ەل ەكەندىگىن تاعى دا دالەلدەدى. بايمىرزا قوجامبەرليەۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. قىزىلوردا.ساياسات الاڭىنداعى سارابدالدىق
يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتەردىڭ ماڭىزى اسا جوعارى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇنداي ساياسي الاڭدا ادامزاتتىڭ ورتاق ۇستانىمدارىن باسشىلىققا الاتىنى, ىزگى مۇددەلەردى بيىكتەتۋگە تىرىساتىنى كوپشىلىكتىڭ قۇرمەت سەزىمىن وياتادى. «الەم. ءححى حاسىر» سياقتى باعدارلامالىق قۇجاتتى جاھان تالقىسىنا ۇسىنىپ قانا قويماي, ونى ىسكە اسىرۋدىڭ ناقتى جولدارىن كورسەتۋ الەمدىك قوعامداستىقتا زور ساياسي جانە مورالدىق بەدەلگە يە تۇلعانىڭ قولىنان كەلەدى. ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك سامميتىندە بۇل باعامعا لايىقتى بىردەن-ءبىر ساياساتكەر ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ەكەندىگى انىق دالەلدەندى. بۇعان فورۋم مىنبەرىنە كوتەرىلگەن مەملەكەت باسشىلارى مەن ساراپشىلاردىڭ بارلىعى دەرلىك نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن قولداپ سويلەگەنى كۋا بولا الادى. ودان كەيىنگى كەزدەسۋلەردە, پىكىر الماسۋلاردا, ءباسپاسوز ءماسليحاتتارىندا جىلى شىرايلى كوڭىل اۋانى بايقالىپ تۇردى. مۇنىڭ كوپتەگەن سەبەپتەرى بار. ەڭ الدىمەن, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان كوپۇلتتى, كوپەتنوستى, كوپدىندى مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان نەبارى 25 جىلدىڭ ىشىندە تاريحي ولشەمدەگى جەتىستىكتەرىمەن الەم نازارىنا ىلىكتى. بۇل وراسان قۋاتتى اتوم قارۋىنان جاھاندا ءبىرىنشى بولىپ باس تارتۋ قادامىمەن بايلانىستىرىلاتىنى بەلگىلى. ەكىنشىدەن, «بارشا ادامزات ءححى عاسىرعا جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ءداۋىرى رەتىندە ءۇمىت ارتتى. بىراق, بۇگىندە بۇل ەلەستى ساعىمعا اينالۋى ىقتيمال. الەمگە تاعى دا قاتەر ءتونىپ تۇر جانە ونىڭ اۋقىمىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. جانە بۇل قاتەر – جاھاندىق سوعىس!» دەگەن ەسكەرتپەنى ايتۋعا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ باسقالاردان گورى مورالدىق قۇقىعى جوعارى. ەلباسىمىز ساياسي سىلبىرلىقتىڭ ورنى تولماس قاتەلىكتەرگە باستايتىنىن باسا ايتتى. «ءححى عاسىردا ادامزاتقا ءوزىن ءوزى دەميليتاريزاتسيالاۋ جاعىنا قاراي باتىل قادام جاساۋ قاجەت. بىزدە مۇنداي مۇمكىندىك ەندى بولمايدى. بۇلاي بولماعان جاعدايدا پلانەتا راديواكتيۆتى ماتەريالداردىڭ, تىرشىلىك بەلگىسى بايقالمايتىن وراسان زور ۇيىندىسىنە اينالادى. ءبىزدىڭ پلانەتامىز بىرەگەي, بىزدە مۇنان باسقا پلانەتا جوق جانە بولمايدى دا». بۇل سوزدەر ساياسات ويىنىنىڭ وپىق جەگىزەر سالدارلارىن العا تارتۋىمەن قۇندى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ن.نازارباەۆ ۇسىنعان «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاماسى الەمدىك كوشباسشىلار تاراپىنان قولداۋ تاباتىنى انىق. بۇل پىكىردى پىسىقتاي ءتۇسۋ ءۇشىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى كەزەكتى ءساميتتى استانادا ءوتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالۋى قازاقستان بەدەلىن اسقاقتاتىپ تاستادى. نينا ميتچينوۆا, ساياساتتانۋشى. كوكشەتاۋ.يگى باستامالاردىڭ جالعاسى
يادرولىق ەنەرگيا – عاسىردان استام ۋاقىتتان بەرى عالىمدار اراسىندا, ەل بيلەۋشىلەردىڭ, ءتىپتى, بۇكىل حالىقتار اراسىندا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعان سالا. بىرەۋلەر ودان الەمدى وزىنە باعىندىرار ۇلكەن كۇش, قارۋ كورسە, ەندى بىرەۋلەر ونى عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋدىڭ وزەگى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وركەندەۋدىڭ ۇلكەن دەڭگەيىنە جەتكىزەتىن ەنەرگيانىڭ قاينار كوزى دەپ بىلەدى. سوڭعى ونجىلدىقتا جاھان جۇرتى كەز كەلگەن كۇشكە قارسى كۇشتىڭ تابىلارىن ۇعىندى. ياعني, ماڭايىنداعىلارعا ۇستەمدىگىن جۇرگىزىپ, باسقا مەملەكەت پەن ونىڭ حالقىنا قىسىم كورسەتۋدىڭ ءمانسىز ءىس ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ كەلەدى. سوندىقتان, جاقىندا ۆاشينگتوندا وتكەن تورتكىل دۇنيە نازارىن وزىنە اۋدارعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىV سامميتتە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءسوز سويلەۋى جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىندا كۇن تارتىبىندە تۇرعان وتكىر پروبلەمالار جايىندا ماسەلە كوتەرۋى ءبىزدىڭ ەلدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى سالماعىن تاعى ءبىر ايقىنداپ بەردى. بۇل قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وسى سالاداعى بۇگىنگە دەيىنگى يگى باستامالارىنىڭ زاڭدى جالعاسى دەپ سانايمىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ مانيفەسىندە قازىردىڭ وزىندە يادرولىق قاتەرلەردىڭ سەيىلمەي, قايتا ۇلعايىپ وتىرعاندىعىنا نازار اۋداردى. قانات جايىپ ۇلگەرگەن وزبىر تەررورلىق ۇيىمدار مەن ايماقتىق ۇلتارالىق قاقتىعىستاردان تۋىنداپ وتىرعان جاڭا پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. الەمدى يادرولىق قارۋدان ازات ەتۋ جايىندا جاھان جۇرتىنا يدەيا جاريالاعانداردىڭ العاشقىلارىنىڭ ءبىرى دە ءبىزدىڭ ەلباسىمىز بولاتىن. 1991 جىلى 29 تامىزدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىق شىعاردى. بىرنەشە جىل وتكەندە, ءدال وسى كۇن يادرولىق سىناققا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى بولىپ بەكىتىلدى. سودان بەرى قازاقستان پرەزيدەنتى بۇل باعىتتا تالاي يگى باستامالاردىڭ جارشىسى بولىپ كەلە جاتىر. باستىسى, ونىڭ ءبارى الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان ۇلكەن قولداۋ تابۋدا. ن.نازارباەۆ يادرولىق باسسىزدىقتاردان شىعۋدىڭ جولى رەتىندە ونى بەيبىت قولدانۋ ءۇشىن يادرولىق ەنەرگيانى ادامزات يگىلىگى ءۇشىن پايدالانۋ جونىندە ۇسىنىسقا باسىمدىق تانىتتى. 2012 جىلى 29 تامىزدا استانادا وتكەن پارلامەنتتىك اسسامبلەيا اتوم جوباسىنىڭ ونلاين پەتيتسياسىنا قول قويىلدى. 2015 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلدادى. ماڭىز قويىپ ايتاتىن تاعى ءبىر ماسەلە, قازاقستان اۋماعىندا ماگاتە تۋى استىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىرعان مەملەكەتتەرگە ارنالعان تومەن بايىتىلعان يادرولىق وتىن بانكى قۇرىلدى. ال, بۇل بانكتىڭ ەل ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە ۇلەسى زور بولارى ءسوزسىز. سەرەكبول توقمولدين, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.