اقىن جىرلارى وڭىردە جىل بويى ناسيحاتتالماق
ەلىمىزدە 2007 جىلدان باستاپ قولعا الىنعان «ءبىر ەل – ءبىر كىتاپ» اكتسياسى الەمدىك تاجىريبەدە ەجەلدەن بار ءداستۇر دەسەك, وڭتۇستىك وڭىردە كوركەم ادەبيەتتى وقۋدىڭ وزىق ۇلگىسى رەتىندە ورنىققان بۇل جوبا ناقتى 2014 جىلدان باستاۋ الادى. العاشقى جىلدى ساتتار ەرۋباەۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا ارناساق, ال 2015 جىلى تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ رۋحاني بۇلاعىمەن سۋسىندادىق. جانە مۇنىمەن قاتار, كىتاپحانالار مەن وقۋ ورىندارىندا قوس قالامگەردىڭ تۋىندىلارىنا ارنالعان ءىرىلى-ۇساقتى ءىس-شارالار وتكىزىلدى. مىسالى, بيىلعى تاڭداۋدىڭ قازانعاپ بايبول ۇلىنا ءتۇسۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس, ويتكەنى, حالىق اقىنىنىڭ تۋعانىنا بيىل 125 جىل تولىپ وتىر. سوندىقتان دا, تۇلعانىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنىڭ بەيمالىم قىرلارى مەن سىرلارى زەرتتەلىپ, زەردەلەنەتىن ادەبي كەشتەر مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەردىڭ, وقىرمان كونفەرەنتسيالارىنىڭ وسى تۇستا اتقارار ءرولى زور بولماق.
قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان, سوڭىنا كوپتەگەن قۇندى ەڭبەكتەر قالدىرعان قازانعاپ بايبول ۇلى 1891 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تولە بي اۋدانى, ۇزىنارىق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. قولداعى بار دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, جاستايىنان ولەڭ-جىرعا اۋەس ول حالىق اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىنەن سۋسىنداعان, سايرام جانە شىمكەنت مەدرەسەسىندە ءبىلىم الىپ, جاديتشىلىك باعىتتا بالالارعا ساباق بەرگەن, حح عاسىر باسىنداعى اعارتۋشىلىق جۇمىستارعا زور ۇلەس قوسقان تۇلعا.
ىلىمگە ىلگەرىدە ىلىنگەنمىن,
حالقىما ون التىمدا بىلىنگەنمىن.
«تويى بار تۇرتا بولىس» دەگەننەن سوڭ,
دەپ شىقتىم «الايىن, – دەپ ىلىنگەنىن».
جىرشىنى جىرشى اڭديدى ساۋىسقانداي,
جۇيرىكتى جۇيرىك سىنار شابىسقانداي.
كەي نادان جىرشىلاردى جەك كورەدى,
جىرشى الىپ, جيعان مالىن تاۋىسقانداي,
– (80-ب. «قازىنالى وڭتۇستىك» 221-توم. الماتى. «نۇرلى الەم» باسپاسى), – دەگەن جىر جولدارى وسىعان بۇلتارتپاس ايعاق.
وزىمەن ءسوز سايىستىرعان اقىنداردىڭ ىشىندە ايگىلى نارتاي بەكەجانوۆپەن ايتىسى 1996 جىلى جارىققا شىققان «ايتىس» جيناعىنىڭ 3-تومىندا جاريالانعان. ءوزى ءومىر سۇرگەن ۋاقىتتاعى ءىرى-ءىرى وقيعالارعا وراي ءۇن قاتىپ, اقىندىق كوزقاراسىن ايقىن ءبىلدىرىپ وتىرۋىنان ونىڭ ساۋاتتى اقىن بولعاندىعىن تانيمىز. 1934 جىلى الماتى قالاسىندا وتكەن قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ تۇڭعىش سەزىنە حالىق اقىنى رەتىندە قاتىسقان قازانعاپ بايبول ۇلىنىڭ, اسىرەسە, تاريحشى, ادەبيەتشى عالىمداردىڭ نازارىنا ىلىگىپ كەلە جاتقان شىعارماسى – «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» داستانى. بۇل داستان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سارسەنبى ءداۋىت ۇلىنىڭ اراب ارپىنەن كوشىرىپ, قۇراستىرۋىمەن 2005 جىلى جەكە كىتاپ بولىپ جارىق كوردى. كىتاپتىڭ العىسوزىندە «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» داستانىنىڭ شىعۋ تاريحى تۋراسىندا بىلاي دەلىنگەن: «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» جانە «بەس عاسىر جىرلايدى» كىتابىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» جىرىن العاش جىرلاعان مارعاسقا جىراۋ ەكەن. ول ەسىم حان مەن تۇرسىن حاننىڭ وسى جىردا ايتىلعان ۇرىسىنا قاتىسقان كىسى كورىنەدى. دەمەك, ونىڭ جىرى تاريحي دالدىكتەن اۋىتقىماسا كەرەك. الايدا, مارعاسقا جىراۋدىڭ ءتول جىرى بىزگە جەتپەگەن. ونىڭ جىرىن اركىم وزىنشە ۇيرەنىپ, وزىنشە ناسيحاتتاپ اكەتكەن بولار. سونىڭ ءبىرىن قازانعاپ بايبول ۇلى دا (1889-1945) ۇيرەنىپ, قاعازعا ءتۇسىرىپ, بىزگە جەتكىزىپ وتىر. بۇل جىردىڭ قولجازباسىن 1941 جىلى قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورتالىق كىتاپحاناسىنا اقىن ومارباي مالقاروۆ تاپسىرعان ەكەن. اقىننىڭ جىرى اقيقاتتان الىستاپ كەتپەگەنىن كەيبىر سالىستىرۋلار دالەلدى قۋاتتايدى. قازانعاپ بايبول ۇلىنىڭ بۇل جىرىن عالىم-جازۋشى مامىتبەك قالدىباەۆ «تولە بي» دەگەن جالپى اتپەن عالىمدار سوزىمەن 1991 جىلى «نب-پرەسس» باسپاسىنان باسىپ شىعارعان بولاتىن. بۇل كىتاپ تا سول باسىلىمنىڭ نەگىزىندە عالىم سارسەنبى ءداۋىتتىڭ قولجازبا-تۇپنۇسقانى سالىستىرا قاراۋىمەن شىعارىلىپ وتىر. جىرداعى اڭىزدار, اسىرەسە, اڭگىمەلەر كوركەمدىك ءادىس رەتىندە, اسەرلى ەتىپ جەتكىزۋ ءۇشىن عانا قولدانىلعان. ال وقيعانىڭ جەلىسى شىن مانىندە بولعان وقيعادان قۇرىلعان, ونداعى ادامدار دا ومىردە بولعان تاريحي تۇلعالار», – دەپ جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى جىردىڭ تاريحىنا توقتالادى «5-7ب. ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم. الماتى. «جالىن» باسپاسى 2005ج). قازانعاپ اقىننىڭ بۇل شىعارماسىندا كوپتەگەن تاريحي تۇلعالار, تاريحي وقيعالار سۋرەتتەلگەن. اقىننىڭ كەلەسى ءبىر كولەمدى مۇراسى – «تولە ءبيدىڭ تاريحى» دەپ اتالاتىن داستانى. قازانعاپتىڭ شىنىندا دا بالا جاسىنان داڭقتى ءبيدىڭ ءومىر تاريحىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ەستەگىسىن ەلگە جەتكىزۋدەگى تالپىنىسى تۋرالى جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى «تاريح قۋعان ادام بۇل داستاننان قوقانعا, قالماققا قاتىستى تالاي دەرەك تابادى. كوركەمدىك جاعىنان كەمشىندىگى بولعانمەن, شەجىرەشىلەردەن قالعان ءسوزدى جەتكىزۋى جاعىنان اسا قۇندى شىعارما. تولە ءبيدىڭ ءوزىن عانا ەمەس, زامانىن دا, ادامىن دا جان-جاقتى بايانداپتى», – دەپ تاريحىمىزعا قاتىستى قۇندى-قۇندى دەرەكتەردى ۇسىنادى (319-ب. ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم. الماتى. «جالىن» باسپاسى 2005ج).
حالىق اقىنى ق.بايبول ۇلى شىعارمالارىنىڭ جانرلىق ەرەكشەلىگى دە سان الۋان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ەلباسىمىزدىڭ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا تاسادا قالىپ قويعان تالاي-تالاي تاريحي تۇلعالاردىڭ, ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ جاۋھار جىرلارىن جارىققا شىعارىپ, ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك بايلىعى بولارلىق يگى يدەيالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. بۇل باعىتتا وبلىس اكىمىنىڭ, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ اتقارعان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. وسى باعدارلاما اياسىندا قازانعاپ بايبول ۇلى شىعارمالارى دا ەكى توم بولىپ جارىق كوردى. كوپ تومدىقتىڭ 220-تومىندا اقىننىڭ جىر-داستاندارى بەرىلسە, 221-تومدا ولەڭدەرى مەن ارناۋلارى, تولعاۋلارى مەن تەرمەلەرى جانە شىعىستىق سارىندا ءنازيرا ءداستۇرىمەن جازىلعان شىعارمالارى توپتاستىرىلعان... وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق «وتىرار» كىتاپحاناسى حالىق اقىنى مەرەيتويى اياسىندا كوپتەگەن ءىس-شارالاردى وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءوزىنىڭ سانالى 54 جىلىندا ەلىنە مول مۇرا قالدىرعان قازانعاپ بايبول ۇلىنىڭ ومىرىنە قاتىستى دەرەكتەردى تولىقتاي جيناستىرىپ, اقىن شىعارمالارىن عىلىمي تۇرعىدان تالداۋ بۇگىنگى ۇرپاققا جۇكتەلگەن مىندەت دەپ تۇسىنەمىز.
اسىلزات ارىستانوۆا,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق «وتىرار» عىلىمي-امبەباپ كىتاپحاناسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.