نەمات كەلىمبەتوۆ جانە ادەبيەت الەمىندەگى رۋحاني الماسۋلار

«ازاپ شەككىڭ كەلمەسە, كۇنشىل بولما».

ۋنسۋري

جازۋشى, اۋدارماشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى گۋمانيتارلىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, كۇلتەگىن اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرە­اتى, ەۋروپانىڭ فرانتس كافكا قوعامى ماراپاتىنىڭ يەگەرى, تۇركولوگ-عالىم نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ ەسىمى ءوز ەلىمىزدە عانا ەمەس, شەتەلگە دە كەڭىنەن تانىس. باعا جەتپەس ادەبي مۇراسى – كوركەم تۋىندىلارى مەن اۋدارمالارى, عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەك­تەرى مەن ماقالالارى – دۇنيەجۇزىلىك مادەنيەت پەن ادەبيەتكە اسىل قازىنا بولىپ قوسىلدى. حالىق جازۋشىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ «ەرلىك پەن دانالىق داستانى» دەپ جوعارى باعالاعان «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابى بۇگىندە الەمنىڭ كوپتەگەن تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, شەتەلدىك وقىرمان قاۋىمنىڭ ءسۇيىپ وقيتىن كىتابىنا اينالىپ وتىر. حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ وزەگى بولعان كىتاپ الەم ادەبيەتىن دامىتا وتىرىپ, الەمدىك تاريحتىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالۋدا. ولاي بولسا, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان باستاۋ العان قازاق قالامگەرىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق شىعارماشىلىق قۋاتى مەن رۋحاني كوركەمدىك دەڭگەيىنىڭ الەمدىك بيىك تۇعىردا تۇرعانىن ايعاقتايتىن الەم وقىرماندارىنىڭ تومەندەگى پىكىرلەرىنە نازار اۋدارايىق.

رايحان ماجەنقىزى,

حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.

فرانتسۋز تىلىندەگى «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابىنىڭ العى­سوزىن جازعان قازاقستان پرەزي­دەنتىنىڭ بەيبىتشىلىك جانە رۋحانيات سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, فرانتسيانىڭ «التىن پالما» وردەنىنىڭ يەگەرى, الەمگە ايگىلى ادەبيەتشى البەر فيشلەر: – «مەن مۇنشاما ازاپ شەگۋ ادام­دى «جاقسارتادى» دەگەنگە كۇ­ما­نىم بار, بىراق بۇل ونىڭ جان ءدۇ­نيە­­سىن تەرەڭدەتەدى». فيلوسوف نيتس­­شەنىڭ بۇل ايتقانى قازاق جازۋشىسى نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابىنداعى جۇ­با­يى قۋانىشقا باعىشتاعان مو­نو­لوگىنا ءدوپ كەلەدى. وسىناۋ وزەكتەن وتەتىن ءماتىن تاياۋ­دا فرانتسۋز تىلىنە اۋدارىلدى. فرانتسۋز ءتىلدى وقىرمانداردىڭ نا­زارىن ولاردىڭ اششى دا اشىق, كەي­دە كۇردەلى, ءتىپتى, وتە اۋىر وقى­­لاتىن دۇنيەگە بەل بۋعا تۋرا كە­لەتىنىنە اۋدارعىم كەلەدى. ءمۇم­­­كىن ەمەستى ەڭسەرۋگە – اياق-قول­دارى­نىڭ جانسىز قالعانىنا قارا­­ماس­تان, ءتىرى قالۋعا تىرىسقان ادام­­ن­ىڭ, كىتاپتا ەرجان دەپ اتالاتىن اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ, تەرەڭ دە تابيعي تورىعۋىن كورسەتكەن شى­عار­ماعا اۋدارعىم كەلەدى. ءيا, ءوزى­نىڭ تىرلىگىنە ۇدايى جابىسىپ ايى­رىل­ماعان ۇرەيدى سەزىنە وتىرىپ, ءتىرى قالۋعا تىرىسقان. كىتاپتا ونىڭ گاۋھار دەپ اتالاتىن ايەلى تا­عدىر تالكەگىنە قارسى تۇرعان تەك­تى دە مەيىرىمدى انا رەتىندە كورىنىس تاپقان. قۇرمەتتى وقىرمان, بۇل شىعار­ما بەيجاي قالدىرمايتىنىن ءبىلى­ڭىز, ول وزىنە تارتىپ وتىرادى جانە ەش تاڭدانىسسىز-اق «اۋرۋحا­نا پالاتاسىنداعى شى­ناي­ى­لىق كىتاپحاناداعىدان انا­عۇر­­لىم كۇشتى...» ەكەندىگىن ءما­لىم­­دەيدى. وسىلايشا ءبىز باسقا الەم­­گە, ۇدايى ۇزىلمەيتىن دەنە جانە جۇيكە ازابىنىڭ الەمىنە اۋى­سامىز. ءبىزدى ءومىردىڭ ءمانى تۋ­را­لى تەرەڭ پايىمداۋلارعا ءسۇڭ­گى­تە­تىن, كوز جاسىنا بۇلانعان الەم­دى كورسەتەتىن بۇل كىتاپ, قالاي دەسەك تە, گاۋھاردىڭ جاقۇتتاي جار­قى­راعان نۇرىنا بولەنگەن عاجايىپ ءۇمىت بولىپ قالا بەرەدى. سونىڭ كومەگىمەن اۆتور «ادام رۋحىنىڭ جەڭىلمەيتىندىگىن» پاش ەتەدى. سونىمەن قاتار, بۇل كىتاپ ءبىزدى اۆتوردىڭ ادەبيەتتىڭ سيقىرى مەن قۋاتىن اشا تۇسۋىنە جەتەلەيدى. نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ قالامىمەن جازىلعان ويعا دەگەن ماداق تۋىندايدى, ويتكەنى, ونىڭ ءوزى ايتقانداي: «مەنىڭ ويىم, مەنىڭ تۇيسىگىم ءالى سونگەن جوق... بۇل قارۋ جانە قارۋ بولعاندا قانداي!.. سوندىقتان, مەن جازۋىم كەرەك!..». وسى ماقساتپەن ەرجان شىنىندا دا ءوزى ءۇشىن ۇلى ەڭبەكتەردى اشادى, ال ولار دالا الەمىنىڭ ءومىر سالتىن, اقىل-ويىن, قازاقستاندىقتاردىڭ جۇرەگىنە وتە جاقىن حاكىم ابايدىڭ, ونىڭ ءىز­باسارى اۋەزوۆتىڭ نەمەسە ما­قا­تاەۆتىڭ ءومىرى جايلى ەڭبەكتەر بولاتىن. اقىرىندا ەرجان ۇيرەنۋ كەرەك­­تىگى جونىندە كەڭەسكە قۇلاق اسا وتىرىپ, اۋدارمالار جاساۋ­دىڭ ارقاسىندا ادەبيەتشىگە اينالادى: «ز ۇلىمدىققا قارسى كۇرە­سەتىن جازۋ­شىلار اسكەرىنىڭ جاۋىن­گەرى» بولادى. ءسويتىپ, ول ءوزىنىڭ تابان­دىلىعىمەن «ولىمگە قار­سى تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن» ادام­دار­دىڭ بارلىعىنىڭ اتىنان بايان­دايدى. ەرجان: «وسىنشاما ازاپقا مەن قا­لايشا جالعىز توزە الامىن؟..» دەيدى. راسىندا دا, جۇبايى گاۋ­ھار­­سىز ول قالاي جازۋدى يگەرمەك؟ وسى­ناۋ ماحاببات مونولوگى ار­قى­لى ەرجان ءوزىنىڭ جان جەتپەس جا­رىنىڭ الدىنداعى مورالدىق پارىزىن بىلدىرەدى. بۇعان كىتاپتىڭ ءۇش­تەن ەكى بولىگى ارنالعان, سودان سوڭ قورىتىندى بولىمدە ءبىز اقىلبەكتىڭ «شايپاۋ ايەلى» راۋشاننان كورەتىن باسقا, قاراما-قارسى دراماعا تاپ بولامىز. بۇل ايەل گاۋھاردىڭ انتيتەزاسى بولىپ تابىلادى جانە ادامزاتتىڭ الباس­تى قىرىن تانىتادى... اباي ءوزىنىڭ 37-قاراسوزىندە بىلاي دەيدى: «جاماندىقتى كىم كورمەيدى؟ ءۇمىتىن ۇزبەك – قايراتسىزدىق. دۇنيەدە ەشنارسەدە بايان جوق ەكەنى راس, جاماندىق تا قايدان بايانداپ قالادى دەيسىڭ؟ قارى قالىڭ قاتتى قىستىڭ ارتىنان كوگى قالىڭ, كولى مول جاقسى جاز كەلمەۋشى مە ەدى؟». ناق وسىنداي قۋاتتان قايتا تىرىلگەن اۆتور ءوزى ساقتاي العان ادامگەرشىلىگىنىڭ بار كۇشىمەن «مەن ءتىرىمىن!» دەپ جار سالادى. ءيا, ءبىزدى ءتۇڭىلۋ مەن ومىرگە قۇشتارلىقتىڭ اراسىنداعى تەرەڭ وردى اتتاپ وتۋگە ماجبۇرلەيتىن نەمات كەلىمبەتوۆ شىعارمالارىن وقۋ كەرەك! پاريج, 2015 اعىلشىن جازۋشىسى دەۆيد پەرري: – مەن ءالى كۇنگە دەيىن ادەبيەت­تەگى كەمەل ويدىڭ جاقتاۋشىسىمىن. ادام جانى قورشاعان الەمدى تانىپ-بىلۋدە بيىككە شارىقتاي الادى. اربىردەن سوڭ قازىرگى زامان پروزاسى جاي عانا جەكە باسىنىڭ اتىن شىعارۋ نە بولماسا مانساپ قۇرۋعا ەمەس, ەڭ از دەگەندە سەنىمگە نەگىزدەلۋى ءتيىس. وسى ايتقانىم راستالىپ شىققانداعى ءلاززاتتى بىلاي قويعاندا, نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» اتتى عاجاپ كىتابىمەن تانىسۋىم بولەك قۋا­نىش. شىن مانىسىندە, سوڭعى جىل­دارى ماعان پىكىر جازۋعا ۇسى­نىلعان كىتاپتاردىڭ باسىم كوپ­شى­لىگىنە ەش ۇقسامايتىن دەنە ازا­­­بىنا قارسى تۇرعان رۋحاني جە­­ڭىس تۋرالى باياندالعان بۇل شى­­عارما مەنى تاڭعالدىردى. ونى وقىرمانعا جەڭىل فورمادا جەت­كى­زە بىلگەن. مۇنىمەن قوسا, ونىڭ جۇرەكجارارلىق مازمۇنى اسقان شەبەردىڭ قولىنان شىققان. ەگەر دە شەبەرلىكتى ساپا دەپ, ال تالانتتى ەرەكشە جاسامپازدىق دەپ بىلەتىن بولساق, كەلىمبەتوۆتىڭ ءومىر­باياندىق حيكاياتى قازىرگى زامان­نىڭ جاڭا كلاسسيكاسىنىڭ قاتارىنا ەنەدى. البەتتە, كەمەلدىلىك ادەبي شە­بەر­لىكتىڭ عانا كورسەتكىشى ەمەس. شىنايى بىرتۇتاستىققا جەتە­لەيتىن ارەكەتتەر ارقىلى جەتە الاتىن, ۇنەمى جىلجىپ وتىراتىن نىسانامەن تەڭ. كەڭ ەكزيستەنتسيالدى پەرسپەكتيۆا تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا, كەلىمبەتوۆتى ادام رەتىندەگى ولشەم دەپ بىلەمىز. بۇل تۇرعىدا, ج ۇلىنعا جاسالعان ءساتسىز وتا ناتيجەسىندە كۇندەلىكتى قايتالانىپ وتىراتىن بەينەتكە تولى توزاققا اۆتوردىڭ توتەپ بەرۋىنىڭ ىشكى سىرىنا تەرەڭ بويلايمىز. توسەككە تاڭىلعان ۇزاق ون جىلدى اسقان جىگەرمەن باستان كەشىرۋگە ءبارىنىڭ باتىلى جەتە بەرمەيتىنى ءسوزسىز. اياۋسىز جاعدايعا دۋشار بولعان جاس وتباسىنا جۇك­تەلگەن مىندەتتەردى اتقارۋدا شە­شىمدىلىك تانىتۋ قاجەتىن قوس­پا­عاننىڭ وزىندە. تۇيىندەي كەلە اي­تا­رىم, بۇل تاماشا كىتاپتى ءدۇ­­كەن­نەن نە كىتاپحانادان تاۋىپ وقىعان وقىرماننىڭ باقىتى زور. مىڭداعان قيىندىقتارعا باتىپ كەتە مە, الدە كەلىمبەتوۆ سەكىلدى ادام قالپىن ساقتاپ قايعىعا قارسى تۇرا ما؟ وقىرمان اۆتور شەبەرلىگىنە تامسانىپ قانا قويماي, كىتاپتى پاراقتاعان سايىن ەتيكالىق ساباق الىپ وتىرۋ باقىتىنا يە بولادى. بۇل سيرەك كىتاپتارعا عانا ءتان قۇبىلىس. ءوز باسىم, تاماشا ەڭبەكتى وقۋ ارقىلى ءوزىمدى جاقسىراق سەزىنە ءتۇستىم. ەگەر دە كىمدە-كىم ادەبيەت ادام تاعدىرىن جاقسى جاعىنا وزگەرتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنسە, وسى شىعارمانى مىندەتتى ءتۇر­دە وقىپ شىعۋعا شاقىرامىن. كەلىم­بەتوۆتىڭ ومىرباياندىق حيكاياتى – قازىر­گى زاماننىڭ جاڭا كلاسسيكاسى. لوندون, 2014  ازەربايجان رەسپۋب­ليكا­سى­­­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قاي­­راتكەرى, اقىن چينگيز اليوعلى: – ...نەمات اعانىڭ ورىس تىلىندە شىققان «نە حوچۋ تەريات نادەجدۋ» كىتابىن سىيلاعان-دى, سونى وقي باستاعاننان-اق باس كوتەرۋدەن قالدىم. بەتتەن بەتكە كوشكەن سايىن مەنىڭ الدىمنان ءوزىنىڭ عاجاپتىعىمەن ادام ايتقىسىز كۇشتى كەيىپكەردىڭ بەينەسى اشىلا بەردى. ول ءوزىنىڭ ءالسىز, اۋرۋ تانىندە ومىردە وتە سيرەك كەزدەسەتىن قان­شالىقتى الاپات رۋح شىڭداي بىلگەن دەسەڭىزشى! قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگي­كا­لىق ۋنيۆەرسيتەتى نەمات كەلىم­بەتوۆتىڭ مەرەيتويىنا ارناپ ۇيىمداستىرعان عىلىمي-پراك­تي­كا­لىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن ءسوزىم­دە مەن بۇل كىتاپتىڭ باس كەيىپ­كەرى, بالكىم, اۆتوردىڭ ءوزى ەمەس, وعان بۇكىل ءومىرىن ارناعان ونىڭ جاس جۇبايى, دەدىم. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا قايىسپاس, كۇشتى, شىن بەرىلگەن, جارىن, وتباسىن ءسۇ­يە­تىن قازاق ايەلىنىڭ بەينەسى كەلەدى. مەن بۇل كىتاپتى ازەربايجانعا اكەلدىم دە, ءبىزدىڭ تەحران ۆەليەۆ دەگەن بەلگىلى اۋدارماشىعا ورىس تىلىنەن ازەربايجان تىلىنە ءتار­جىمالاۋىن ءوتىندىم. ءسويتىپ, «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» «تەحسيل» باس­پاسىنان جارىققا شىقتى. بۇل وقيعا تۋرالى حابارلاعان ماقالالاردىڭ ءبىرى «جاۋلاپ العىش كىتاپ» دەپ اتالدى. مەن العاشقىدا بۇل تەڭەۋ­گە تاڭعالسام دا, كەيىن ونىڭ شى­نىن­دا دا ادامدى جاۋلاپ الاتى­نىنا, ءبىر باستاپ وقىعاننان باس كوتەرۋ مۇمكىن ەمەستىگىنە كوزىم جەتتى. ن.كەلىمبەتوۆتىڭ ادەبي شىعار­ما­شىلىعىنىڭ قۇپياسى سوندا, ونىڭ شىعارمالارى بارىنە تانىس, بىراق كوپتەگەن ادامدار كور­سەتە المايتىن سەزىمدەردى اشىپ بەرەتىنىنە مەنىڭ سەنىمىم مول. باكۋ, 2012 بەلارۋس ۇلتتىق اكادەميا­سىنىڭ اكادەميگى, پروفەسسور, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋ­رەاتى, بەلارۋس رەسپۋبلي­كاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عى­لىم قايراتكەرى  ارنولد سمەيانوۆيچ: – ءوزىمنىڭ كوپجىلدىق نەيرو­حيرۋرگتىق دارىگەرلىك پراكتيكامدا (بۇل ىسكە جارتى عاسىر عۇمى­رىمدى ارناعان ەكەم) ماعان وتە كۇشتى ادامدارمەن ءجيى كەزدەسۋگە تۋرا كەلدى. ادام ەشۋاقىتتا اۋرۋ­عا بەرىلگىسى كەلمەيدى, ءوزىنىڭ بار كۇش-جىگەرىن دەنساۋلىعى ءۇشىن, بەرىك­تىگى ءۇشىن كۇرەسكە باعىتتايدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل كۇرەستە ءبارى جەڭىسكە جەتە بەرمەيدى. ادامنىڭ قاتاڭ سىناق قابىرعاسىنىڭ الدىندا مورت اينەك سياقتى بىت-شىت شاشىلعانىن دا تالاي كوردىم. ال قاۋىپتى اۋرۋ باسىنا تونگەن ادام­نىڭ ءوزى تۋرالى, ازاپ شەگۋشى تۋرالى نە ايتارسىڭ!.. تۋعان-تۋىس­قاندارى دا, جاقىندارى دا مۇن­دايدا وزدەرىن ءارتۇرلى ۇستايدى. باس­تارىنا كەلگەن ناۋبەتكە شىداي المايتىندار دا از ەمەس. نەمات كەلىمبەتوۆ بولسا ءوزىن ءوزى جەڭىپ شىقتى. ونىڭ اسا قۋاتتى ەرىك-جىگەرى ۇرەيلى بالەگە بوي بەر­مەدى, باعىنبادى. ناۋقاس ءوزىن نا­عىز كۇرەسكەر رەتىندە كورسەتتى, ەڭ كۇردەلى سىنعا شىداي ءبىلدى. عالىم, ادەبيەتشى جانە جازۋشى, اۋدارماشى ءوزىنىڭ اۋرۋ حالىندە دە ۇلكەن ارىپپەن جازىلاتىن عالىم بولىپ قالدى. ءوزىنىڭ عىلىمي جۇمىستارىن جالعاستىرا وتىرىپ, زەرتتەۋشى عاجايىپ دۇنيە جاسادى. «ءۇمىت ۇزگىم كەل­مەي­دى» كىتابىمەن ول ەرەكشە سى­ناق كەزەڭىندەگى ادام مىنەزىنىڭ بول­مىسىنا تەرەڭ بويلادى. ءوز كەيىپ­كەرلەرىن زەردەلەگەندەگى اۆتوردىڭ سۇڭعىلالىعى كوپ نارسە تۋرالى ويلاۋعا, ءومىردىڭ قۇندىلىقتارىن تارازىلاۋعا ماجبۇرلەيدى. قيىن جاعدايعا تاپ بولعان پاتسيەنتتەردىڭ ارقايسىنا مەن نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» پوۆەسىندەگى اعىنان جارىلعان بەتتەردى وقىپ شىعۋعا كەڭەس بەرگىم كەلەتىندىگىن يمانداي مويىندايمىن. سودان كەيىن وقىرمانداردىڭ كوبى ءوز كۇشىنە سەنەتىنىنە, ءومىر ءۇشىن كۇرەسۋگە بولاتىنىنا جانە قاجەت ەكەندىگىنە كوزدەرى جەتەدى دەپ سەنەمىن. ءومىر – ادامعا بەرىلگەن ۇلى سىي. ەندەشە, نەگە ءبىز ونىمەن وپ-وڭاي قوش­تاسۋىمىز كەرەك؟!. سوندىقتان دا نەمات كەلىم­بەتوۆ­تىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابىنىڭ الەمدى شارلاپ كەت­كەندىگى, ءتۇرلى تىلدەرگە اۋدارىلىپ جاتقاندىعى كەزدەيسوق ەمەس. جەكە ءوز باسىم وعان جازۋشى رەتىندە, تالاي سىننان وتكەن جانە ءومىردىڭ قۇندىلىقتارىن سەزىنە بىلگەن ادام رەتىندە قالتقىسىز سەنەمىن. نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ ءۇل­گىسى, ونىڭ ادامنىڭ قادىر-قا­سيەتى ءۇشىن, جاقىن ادامدارعا, تۇتاس العاندا, قوعامعا پايدالى بولۋ ءۇشىن كۇرەسى كوپ ۋاقىت بويى ادام­زاتتى قىزىقتىراتىن بولادى!  جاپونيانىڭ ازاماتتىق ديپلوماتيا جانە دوستىق الماسۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى, اوياما گاكۋين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بۇ­رىن­عى رەكتورى كەن ماتسۋدزاۆا: – العاش رەت جاپون تىلىنە اۋدارىلىپ وتىرعان «ءۇمىتىمدى ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابى ءدال وسى جاپون جۇرتى وقۋى ءتيىس قازاق ادەبيەتىنىڭ ءبىر وكىلى بولا الاتىن تۋىندى دەپ ەسەپتەيمىن. كىتاپ اۆتورى نەمات كەلىمبەتوۆ تاشكەنت قارجى-ەكونوميكالىق ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى بولعانىمەن, ءوزىنىڭ ومىرلىك جولىن بۇل سالادا سالماي, قازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى رەتىن­دە ادەبيەت سالاسىندا وشپەس ءىز قال­دىرعان تۇلعا. اۆتوردىڭ ءوزى وسى كىتاپتىڭ باستى كەيىپكەرى ەرجان سياقتى 35 جاس شاماسىندا ومىرتقا دەرتىنە شالدىعىپ, قول-اياعى قوز­عال­ماي قالعان كىسى. بۇل كىتاپ – كەلىم­بەتوۆتىڭ ءوزى جايلى جازىلعان نوۆەللا. بىراق, بۇل ءجاي عانا نوۆەللا ەمەس. وعان سەبەپ كىتاپتىڭ باستى كەيىپ­كەرىنىڭ ۋايىم قۇشقان سەزىمى اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ ۋايىم قۇشقان سەزىمىن جەتكىزۋدەن الدەقايدا اسىپ ءتۇسىپ, وقىرماننىڭ ۋايىمىنا اينالىپ كەتەتىن امبەباپتىعىندا. جانە دە وسى كىتاپتا كورسەتىلگەن قيىنشىلىقتى جەڭە ءبىلۋدىڭ جولى اۆتوردىڭ ءوزىن عانا قۇت­قارىپ قويماي, وقىرمانعا دا قيىن­شى­لىقتان شىعا الاتىن كۇش بەرەدى. مىنە, وسىنداي دارىندى اۆتوردىڭ كىتابى جاپون جۇرتىنىڭ مادەنيەتى مەن تاريحى باي قازاق­ستان ەلىنە كوكىرەك كوزىمەن قاراۋعا سەبەپ بولسا ەكەن دەگەن تىلەكپەن قالامىمدى قويايىن. توكيو, 2015 جىل حانكۋك حالىقارالىق تىلدەر  ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى كانگ دۋكسۋ: – قازاق ادەبيەتى كورەيادا ازىرشە بەلگىسىز. بۇل تۇرعىدان كەل­گەندە نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابىنىڭ اۋدارماسى ماڭىزدى وقيعا. ازيانىڭ كىندىگىندە ورنالاسقان قازاقستان ادەبيەتىنىڭ كورەي تىلىندە ۇسىنىلۋى كورەيادا الەم ادەبيەتى ارناسىنا كەلىپ قوسىلعان العاشقى اۋدارما ادەبيەتىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. ءتان مەن جاننىڭ ازابىنان قۇتىلار جول تەك وتباسىلىق ماحابباتتا جاتتى. كەيىپكەردىڭ ءومىرىن ساقتاي الاتىن تەك ادال, سۇيەتىن ايەل ەدى. ول ءولىم كولەڭكەسىن ىسى­رىپ, تىرلىك ساۋلەسىن شاشىرا­تا الاتىن. ەرجان اجال ۇرەيىن ەڭسەرىپ, ومىرگە قۇشتارلىق سەزىمىن شىڭدايدى. ءسويتىپ, ول اۋدارما جۇمىسىنا كىرىسەدى, ءوز تاريحىن جازىپ, قوعاممەن سىرلاسادى. شىعارمادا كەيىپكەر ايەل گاۋ­ھار­دىڭ شىنايى, تازا ماحابباتى ارقىلى ەرجان ومىرگە قايتا كەلەدى. كەلىمبەتوۆ فيلوسوفياسى بەس قاعيداعا نەگىزدەلگەن: وزىڭە ادال بول; قارتتاردى سىيلا; كۇنشىل بولما; ەكىجۇزدى ادامعا سەنبە; ارمانىڭا ءۇمىت ارت, سوعان ۇمتىل. سەۋل, 2015 بولگاريا جازۋشىلار ودا­عى­نىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى, قوعام قايراتكەرى دميتري گاچەۆ: – قازاقستاندا الەمگە ايگىلى بولعان قالامگەرلەر از ەمەس. اباي, مۇحتار اۋەزوۆ… سونداي-اق, ولجاس سۇلەيمەنوۆ پەن نەمات كەلىم­بەتوۆتىڭ شىعارمالارى ما­عان ەرەكشە ۇنايدى... «كاراۆان» (5 مامىر 2012 جىل) گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ارتەم كرىلوۆپەن سۇحباتىنان. Hertfordshire Press باسپا ءۇيىنىڭ قۇرىلتايشىسى, باسپاگەر مارات (مارك) احمەدجانوۆ: – ۆيكتور گيۋگو ايتقانداي, ادامعا ىلگەرى جىلجۋ ءۇشىن الدىن­داعى شىڭداردا ۇدايى ەرلىكتىڭ داڭقتى ۇلگىلەرى تۇرۋى قاجەت. نەمات كەلىمبەتوۆ وسىنداي ەرلىك ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» پوۆەسى – بۇل ءومىردى ءسۇيۋ تۋرالى, ادامنىڭ رۋحاني, ىزگىلىك دامۋىمەن ۇشتاسقان كۇرەسىنىڭ ءوز ناتيجەسىن بەرەتىندىگى تۋرالى مونولوگ. مەنىڭ نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ شىعارماشىلىعىمەن تانىستىعىم 2012 جىلى لوندوندا ءوزىمنىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسىمدى كوپ جاعدايدا قايتا قاراۋعا ءماجبۇر ەتكەن ناق وسى كىتاپتان باستالدى. نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ ادەبي دارىندىلىعى مەن ادامي ەرلىگىنىڭ ۇشتاسقاندىعى وقىرمان جانە باس­پاگەر رەتىندەگى مەنى كەرەمەت ءتانتى ەتكەن-ءدى. ونىڭ رۋحانيلىققا, جىلىلىق­قا تولى كىتابى ەرلىك پەن جانقيار­لىقتى جانە دە, ارينە, بىزگە ارمانداۋ مەن ۇمتىلىستارىمىزعا قولداۋ كورسەتەتىن مۇمكىندىكتى بايان ەتەدى. ءۇمىتسىز, سول سياقتى, سەنىم­سىز ادام ءومىر سۇرە المايدى. ولار وعان اۋاداي قاجەت. بۇل ەكى سەزىم قاتار جۇرەدى. سەنىم مەن ءۇمىتتىڭ ادامعا ءومىر سۇرۋگە, بار قيىندىقتى جەڭۋگە كومەكتەسەتىن وڭ قۋاتى بار. بۇل – ادامعا كۇش-قۋات جانە وزىنە سەنىمدىلىك بەرەتىن بىرەگەي ەڭبەك. پوۆەست كەيىپكەرىنىڭ تاع­دىرى تۋرالى ويلانعاندا, «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» پوۆەسىندە سۋرەتتەلگەن جاعدايعا تاپ بولعان ادام­داردىڭ تراگەدياسىمەن سالىس­تىرعاندا سەنىڭ كوپتەگەن پرو­ب­لەمالارىڭ مەن بالەلەرىڭ تۇككە تۇرعىسىز ەكەنىن تۇسىنەسىڭ. «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» پوۆەسىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ – قازاق ادەبيەتىن دامىتۋداعى جانە ءىل­گەرىلەتۋدەگى ماڭىزدى كەزەڭ. بۇل ازاپ پەن توزىمدىلىك فيلوسوفياسىن سەزىنۋ ءۇشىن تەك قازاقستاندىق وقىرمانعا عانا مۇمكىندىك بەرىپ قويعان جوق, ول شەتەلدىك اۋديتوريانى نەمات كەلىمبەتوۆ سياقتى كورنەكتى عالىممەن ءھام جازۋشىمەن تانىستىردى. حالىقارالىق بايلانىستاردىڭ جاندانىپ جانە باسقا مادەنيەتتەرگە قىزىعۋ­شىلىقتىڭ ءوسىپ وتىرعان داۋىرىندە اۋدارما مادەنيەتارالىق كوممۋ­نيكاتسيانىڭ نەگىزگى تەتىگى بولىپ تابىلادى. اۋدارما ءتۇسىنۋدىڭ, ءتۇسىن­دىرۋدىڭ جانە قارىم-قاتى­ناستىڭ قۇرالى رەتىندە كورىنەدى. بۇگىندە اتالمىش كىتاپ الەمنىڭ كوپتەگەن تىلدەرىنە اۋدارىلدى دا, جاڭا كەڭ اۋديتوريا تاپتى. سوندىقتان دا «ءۇمىت ۇزگىم كەل­مەيدى» (I don’t want to lose the hope) پوۆەسىنىڭ اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلۋىنىڭ قازاق ادەبيەتى ءۇشىن دە, دۇنيەجۇزى ادەبيەتى ءۇشىن دە ماڭىزى زور. لوندون, 2015 وزبەكستان جازۋشىلار ودا­عى­نىڭ مۇشەسى فارحاد حامراەۆ: – كاسىبي جازۋشىلار كەيدە ىزگىلىك پروبلەماتيكاسىنا تەرەڭ ۇڭىلگەندىگى سونشالىق, كوركەمدىك ىزدەنىستەر اياسىنان شىعىپ, بەل­سەندى دە پارمەندى تۇردە كوركەم پۋبليتسيستيكامەن اينالىسقان. ولاردىڭ وتكىر ءسوزى قوعامدا كەرەمەت قىزىعۋشىلىق تۋدىرعان, قوعامدىق پىكىردىڭ وزگەرۋىنە ىقپال ەتكەن. مۇنىڭ جارقىن مىسالدارىن ۆالەنتين راسپۋتين مەن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ پىكىرسايىس تۇرعىسىنداعى ماقالالارىنان كورۋگە بولادى. بىراق گازەت-جۋرنال جانرىنىڭ شەڭبەرى تارلىق ەتەتىن باسقا دا جازۋشىلار بار. ولار ماتەريالدى مەيلىنشە كەڭ, ەڭ باستىسى, وتە تەرەڭ قامتۋ­عا تىرىسقان. مۇندايدا ولار­دىڭ دۇنيەتانىمى وزدەرىنىڭ شىعار­ماشىلىعى ارقىلى, ۇلتتىق, ءتىپتى, الەمدىك ادەبيەتتىڭ ارالىق اسەرىنەن بايقالاتىنداي كورىنىس بەرەدى. نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «كۇن­شىلدىك» كىتابى – سونىڭ دالەلى. «كۇنشىلدىك» كىتابى – ايرىقشا شىعارما. ونىڭ ەرەكشەلىگى ءتۇرىن­دە عانا ەمەس, قاراستىراتىن پروب­لەماتيكاسىنىڭ مانىندە. ول ديالوگ تۇرىندە قۇرىلعان. ءبارىنىڭ سانى ون ءۇش. بۇل فيلوسوفيالىق پايىمداۋلار ەمەس, دۇرىسىندا, تەك فيلوسوفيالىق قانا ەمەس, ديا­لوگتىڭ ارقايسىسىنىڭ كەڭ ناقىل­دىق تۇرپاتتاعى تاقىرىبى بار. نەمات كەلىمبەتوۆتى مۇنداي شىعارما جازۋعا نە يتەرمەلەدى؟ بىزدىڭشە, سەبەپ بىرنەشەۋ. بىرىنشىدەن, ن.كەلىمبەتوۆ تەك جازۋشى عانا ەمەس-ءتىن, ول عالىم, ەجەلگى كلاسسيكالىق ادە­بيەتتىڭ مامانى بولدى. شى­عار­مالاردىڭ وتكەنىن شولا وتىرىپ قاراستىرعاندا, عالىم كەي­بىر جازۋشىلاردىڭ كوز­­قاراس­تارىنداعى ءبىرشاما ۇقساس­تىقتارعا نازار اۋدارعانى كۇمان­سىز. بۇل الدىمەن قازاق جازۋشىلارىنا قاتىستى. ءسويتىپ, وزىندىك جۇيەلەۋدى تالاپ ەتەتىن بەلگىلى ءبىر ماتەريالدار جيناقتالا بەردى. ەكىنشىدەن, جازۋشى ءوزىنىڭ تۋعان حالقىن, ونىڭ ماقساتتارىن, ارمان-مۇددەلەرىن, كەمشىلىكتەرىن جاقسى ءبىلدى جانە تەرەڭ ءتۇسىندى. بۇل دا قازاق ادەبيەتىنىڭ وزىندىك ءداستۇرى ەدى. ابايدىڭ «عاقليالارىن», مۇحتار اۋەزوۆتىڭ پروزاسىن ەسكە الساق تا جەتىپ جاتىر. ن.كەلىمبەتوۆ جالپى­ادامزات­تىق پروبلەمالاردىڭ بار ەكەندىگىن, ولاردى شەشۋ الدىمەن وتاندىق تاجىريبەگە جۇگىنگەندە اناعۇرلىم پارمەندى بولاتىنىن وتە جاقسى سەزدى. ۇشىنشىدەن, ۇلكەن شەبەر رە­تىن­دە ول ءوزىن تولعاندىرعان پروب­لەما تۋراسىندا ءوزىنىڭ كور­كەم ءسوزىن ايتپاي قالا المادى. باسىن­دا, بالكىم, مۇنداي ءىرى زەرتتەۋ جازۋ جوسپارلانباعان دا بولار. جۇمىس بارىسىندا ماتەريالدىڭ كوپتىگىنەن ونى بەلگىلى ءبىر جۇيە بويىنشا العا تارتۋعا تۋرا كەلدى. ماتەريالدى بەرۋدىڭ ءتۇرى (ديالوگ) اسا بىلىكتىلىكپەن تاڭدالدى, ال بۇل قاراستىرىلىپ وتىرعان احۋالدى جان-جاقتى كورسەتۋدى اناعۇرلىم جەڭىلدەتىپ قانا قويعان جوق, ءماتىندى وقىرمان تۇسىنىگىن قيىنداتاتىن اسىرە اقپاراتتى ءۇيىپ تاستاۋدان ارىلتۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. ەڭ اقىرىندا, مۇنداي كىتاپتىڭ وتاندىق ادەبيەتتە بولماعانىن ايتۋ كەرەك. وسى تاقىلەتتەس باسى­لىمداردىڭ وتە قاجەت ەكەندىگىن جانە ولاردىڭ ۋاقىت وتە كەلە ادامداردىڭ اجىراماس سەرىگىنە, وزىندىك ەنتسيكلوپەدياعا اينالاتىنىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. ناتيجەسىندە, ەشقاشان ءوزىنىڭ كوكەيكەستىلىگىن جوعالتپايتىن وتە قىزىقتى دا قاجەتتى شىعارما دۇنيەگە كەلگەن. ماسەلە, ارينە, كۇن­شىلدىك سياقتى قۇبىلىستىڭ ماڭگىلىك ەكەندىگىندە ەمەس. ادام ءتىرى جۇرگەندە ول ونىڭ اردايىمعى سەرىگى بولماق. تاشكەنت, 2015 ءساۋىر اۋدارعان عوسمان تولەعۇل ۇلى.