بوساعا

جيىرما جىلدىڭ جەمىستەرى

«امان ەردىڭ اتى شىعادى» دەيدى حالىق. بۇگىنگىدەي ءوز قو­لىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتكەن جاي­ماشۋاق كەزەڭدە كەشەگى اۋمالى-توكپەلى ۋاقىت, تاريح قىسپاعىنان امان شىققا­نى­مىز­عا شۇكىرشىلىك ەتە الامىز. وسى اماندىعىمىز بوسا­عا­نىڭ بەرىكتىگىنە دە بايلانىستى. بارلىق جەردەگىدەي شەكا­را­لىق باتىس قازاقستان وبلىسىندا دا سوڭعى جيىرما جىلدا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ورىن الدى. ەسىمى اقجايىق وڭىرىنە كەڭى­نەن تانىمال تاريحشى-ولكەتانۋشى, اۋزى دۋالى اقساقال ج.اقبايمەن اڭگىمە وسىنداي تاقىرىپ توڭىرەگىندە ءوربىدى. – جايساڭ اعا, ءسىزدىڭ بار­لىق سانالى عۇمىرىڭىز ورال وڭىرىمەن تىعىز بايلانىستى. اسىرەسە, ءسىز وبلىستىڭ مادە­نيەت باسقارماسىنا باسشى­لىق جا­سا­عان كەزىڭىزدە وسى تو­پى­راق­تىڭ رۋحاني-مادەني تۇر­عىدان تولىسۋىنا سۇبەلى ۇلەسىڭىزدى قوسا ءبىلدىڭىز. ال زەينەت دەم­الىسىنا شىققان ۋاقىتىڭىز ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك العان كە­زەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. مۇندا الپىستان اسقاننان كەيىن اعا­مىزدىڭ جاڭا ءومىرى باستالدى, ەكىنشى تىنىسى اشىلدى دەپ ءجۇر­گەندەر از ەمەس. بۇعان ءوزىڭىز نە دەيسىز؟ – ءيا, كوممۋنيستىك ساياسات كەزىندە شەڭبەر ىشىندە جۇرگەندەي كۇي كەشتىك ەمەس پە؟ بۇل جۇيە ۇلت­تىق ماسەلەلەرگە قاتىستى ءجايت­تەردى ايتقىزبادى. وعان  مۇلدەم تىيىم سالدى دەسە دە بولادى. سون­دىقتان دا بۋلىعىپ, ىشتەن تىنىپ كەلگەنىمىز راس ەدى. سول كوكەيدەگى ويلار مەن ارمان-تىلەك تاۋەلسىزدىك تۇسىندا اق قاعازعا اقتارىلا باستادى. كادىمگىدەي شي­­رىقتىق, ەڭسەمىز تىكتەلدى. ال­دى­مەن ايتارىم, تاۋەلسىزدىك ادام­­دار­دىڭ سانا-سەزىمدەرىنە اي­تار­لىق­تاي سىلكىنىستەر اكەلدى. ءسوي­تىپ, ولاردىڭ بويىندا جاڭاشا ەكو­نوميكالىق ويلاۋ جۇيەسى قا­لىپ­تاسا باستادى. سودان كەيىن نە بولدى دەسەڭىزشى؟ اۋىلدىق جانە اۋداندىق تۇتىنۋشىلار وداعى, تۇتاستاي كەڭەستىك تۇتىنۋ ءجۇي­ەسى جەتپىس جىل بويى شەشە ال­ماعان ماسەلەنى از ۋاقىتتىڭ ارا­لىعىندا ەگەمەن ەلدىڭ تۇرعىن­دارى وزدەرى شەشتى. كەڭەس ءداۋى­رىندە قازاق حالقى ساۋدا-سات­تىق­قا مۇلدەم بەيىمى جوق دەپ سانا­لاتىن. ولاي بولماي شىقتى, بۇل مۇلدەم قاتە تۇسىنىك ەكەن. مۇن­داي مىسالدى قازىرگى قوعامدىق-ساياسي ءومىردىڭ كەز كەلگەن قىرىنا قاتىستى ايتۋعا بولادى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭ مەن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلى اراسىنداعى ايىرما­شى­لىق جەر مەن كوكتەي. بۇعان مى­سالدى ەركىن ەلدىڭ ەرتەڭى – جاستار ومىرىنەن العىم كەلەدى دە تۇرادى. مەن قوعامدىق ۇي­ىم­نىڭ وكىلى رەتىندە مەكتەپتەر مەن ارناۋلى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا, جاس ادامدارى كوپ ەڭبەك ۇجىمدارىندا ءجيى بولىپ, ولارمەن كەزدەسىپ, پىكىرلەسىپ جۇرەمىن. سوندا ولاردىڭ اراسىندا ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى بولىنۋشىلىك كورىنىسى جوق ەكەنىنە كوزىم جەتىپ, كوڭىلىمدى اركەز قۋانىش سەزىمى كەرنەيدى. بۇگىنگى قازاق­ستان­دىق جاستاردى ەگەمەن ەلگە قىزمەت ەتۋ ماقساتى توعىس­تى­رىپ جاتسا, ودان اسقان مەرەي جوق. وتانشىلدىق, قازاق­ستان­دىق پاتريوتيزم دەپ ءجۇر­گە­نى­مىزدىڭ ءوزى دە وسىنداي ومىرشەڭ كوزقاراستان كورىنىس تابا الا­دى. تاۋىپ تا ءجۇر. ءارى مۇنى ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىل­دارى­نان باستاپ جۇرگىزىلگەن پاتريوتتىق تاربيەنىڭ العاشقى ناتيجەسى دەپ قاراستىرساق تا قاتە بولمايدى. وسى تاربيەنىڭ ءبىر تارماعى ءوزىمىزدى وزگەلەرگە تانىتا ءبىلۋ تۇرعىسىنان تۋىندايدى. قازىر مۇنىڭ دا العاشقى جەمىستەرىن تەرىپ الىپ جاتقانداي كۇيدە­مىز. ايتالىق, ورال قالاسىندا ءوت­كىزىلىپ جۇرگەن ءداستۇرلى اباي, جۇبان وقۋلارىندا وزگە ۇلت وكىلدەرى جاستارى جۇلدەلى ورىنداردى يەلەنىپ جۇرگەنىنە كۋامىز. مىنە, وسىلايشا ءوزى­مىز­دى وزگەلەرگە تانىتا ءبىلۋ قاعي­دا­سىن ۇدايى ۇستانساق, ءبىر وق­پەن ەكى قوياندى اتا الامىز. ياعني, بىرىنشىدەن, ەشكىمگە ۇپاي­ى­­مىزدى جىبەرمەيمىز. ەكىنشىدەن ەشكىمگە باسىبايلىق تا كورسەتپەيمىز. بۇگىندە ورىس ءتىلدى قازاق­ستان­دىقتار قازاق جەرىنىڭ باي­ىر­عى تۇرعىندارىنا دەگەن قۇر­مەت سەزىمىن قالىپتاستىرىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى دا وسىلاي دەي الامىز. مۇنى بىرىنشىدەن ەلباسىنىڭ كورەگەن, الىس­تى بولجاي بىلەتىن ساليقالى سايا­ساتىمەن بايلانىستىرا قارا­عا­نى­مىز ورىندى. مىسالى سوناۋ سەكسەنىنشى جىلدارى ورال قالا­سىندا وتكەن جيىندار مەن جي­نا­لىستاردا ءبىر اۋىز قازاقشا ءسوز ەستىمەيتىنبىز. قاراڭىز, بۇگىندە وب­لىستىق اكىمدىكتىڭ القا ءماجى­لىس­تەرى مەن ءماسليحات سەسسيالارى تەك قازاق تىلىندە وتكىزىلىپ ءجۇر. – جيىرما جىلدىڭ ىشىندە تۇتاستاي العاندا ورال ءوڭى­رىن­دە نەندەي وزگەرىستەر بولدى دەپ ەسەپتەيمىز؟ مۇنداعى قول جەتكەن جەتىستىكتەر تۋرالى ويىڭىز؟ – وبلىس ەكونوميكاسىنداعى قازىرگى قارىشتى قادامدار ءجونىن­دە ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. ونى قايتالاعىم كەلمەيدى. مەن و باستان رۋحاني سالانىڭ وكىلى بول­عاندىقتان نەگىزگى اڭگىمەنى وسى كە­زەڭدەگى رۋحاني جەتىستىكتەر جا­عىنا قاراي بۇرعىم كەلەدى. وسى ارالىقتا بۇعان دەيىن جوعالتىپ العان ۇلتتىق قۇندىلىق­تا­رى­مىز­دى تۇگەندەي العانىمىز – ۇلكەن جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى.    تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ورال قالاسىندا تو­تا­ليتارلىق-كوممۋنيستىك رۋحتاعى كوشە اتاۋلارىنىڭ مۇرتى ءمۇل­دەم بۇزىلماي تۇرعان-دى. ەڭ ال­عاش­قىدا بۇرىنعى لەنين داڭ­عى­لىن دوستىق-درۋجبا جانە دزەرجينسكي كوشەسىن ەۋرازيا دەپ وزگەرتۋدەن ارىگە بارا المادىق. ارادا تاعى دا ەكى-ءۇش جىل ءوتتى. ءسويتىپ جۇرگەندە ورال قالالىق ءماسليحاتىنىڭ شەشىمىمەن وبلىس ورتالىعىنداعى ەڭ ۇلكەن 34 ور­تا­لىق كوشەنىڭ اتاۋى ءبىر كۇندە وزەر­تىلگەنى رۋحاني توڭكەرىس بول­عانى انىق. سودان كەيىن دە ونو­ماس­تيكالىق كوميسسيانىڭ شە­شىمى­نە وراي وبلىس ورتالى­عىن­داعى قالعان كوشەلەر دە ەگەمەندىك رۋحىنا ساي كەلەتىن اتاۋلارعا يە بولا باستادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دا­رىندا ورال قالاسىندا قازاق دراما تەاترىنىڭ اشىلعانى, تەك ءبىر ءوڭىر ءۇشىن عانا ەمەس, تۇتاستاي رەسپۋبليكانىڭ رۋحاني-مادەني ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا بولدى. وعان سول كەزدە الماتى تەاتر-كينو ينستيتۋتىن بىتىرگەن ءبىر توپ تالانتتى تۇلەكتەر شاقىرىلدى. ارادا ءۇش-ءتورت جىل وتكەن سوڭ ورال قالاسىنىڭ قاق ورتالى­عىن­دا ۇلتتىق ءبىتىم-بولمىس ەرەكشەلىكتەرىنە ساي كەلەتىن تەاتردىڭ ءساۋ­لەتتى دە ءساندى عيماراتى بوي ءتۇ­زەدى. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قا­تىسقان قازاق تەاتر ونەرىنىڭ تەكتى تۇلعاسى, مايتالمان رەجيسسەر, مارقۇم ءازىربايجان ءمام­بە­توۆتىڭ: «ورال تەاترى كەشەگى كەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ ورنىنداعى تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا تۇڭعىش بوي كوتەرگەن ۇلتتىق تەاتر», دەگەنى دە بۇگىندە ۇمىتىلا قويعان جوق. ودان بەرىدە ورالدا حالىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. وعان داۋلەسكەر كۇيشى-كومپو­زي­تور داۋلەتكەرەيدىڭ ەسىمى بەرىلدى. ورىنداۋ شەبەرلىكتەرى تولىسىپ, رەپەرتۋارى كە­ڭەي­گەن وسىناۋ ونەر ۇجىمى وتكەن جىلى وركەس­تر­دىڭ قۇرىلعانىنا ون جىل تولۋىن اتاپ ءوتتى. البەتتە ەلدىكتىڭ دە, ەگەمەن­دىكتىڭ دە باستى ءبىر بەلگىسى – ەسكەرتكىشتەر بولماق. بۇل, جوعا­رى­دا ايتىلعانداي, ءوزىمىزدى وزگە­لەرگە تانىتا ءبىلۋدىڭ تاعى ءبىر تاپ­تىر­ماس جولى. تاۋەلسىزدىك جىل­دا­رىن­دا ورال قالاسىندا قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايعا, ءار عاسىردا, ءار كەزەڭدە ءومىر سۇرگە­نىمەن, ءتۇپ­تەي كەلگەندە حالقى­مىزدىڭ ءتاۋ­ەل­سىز ەل بولۋىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن سىرىم دات ۇلىنا, جاھانشا دوس­مۇ­حامبەدوۆكە جانە جۇبان مول­دا­عاليەۆكە ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەر ورناتىلدى. تاعى ءبىر ۇتىمدى جەرى – بۇل تۇعىرلار تاسادا تۇرعان جوق. ءبارى دە ورال قالاسىنىڭ باس كوشەسى دوستىق داڭعىلىنىڭ بوي­ىنداعى الاڭدار مەن گۇلزارلاردا ورنالاسقان. وسى داڭعىلدىڭ تەمىر جول ۆوكزالى تۇسىندا شىعىس قىزدارىنىڭ اراسىنداعى تۇڭعىش كەڭەس وداعى باتىرلارىنىڭ ءبىرى مانشۇك مامەتوۆانىڭ اجارلى تاس بەينەسى مەنمۇندالايدى. ءاليا مەن مانشۇكتى ەرلىكتىڭ قوس قا­ناتى دەسەك, ورالداعى ولار­دىڭ اتىن­داعى كوشەلەر دە ءبىر-بىرىمەن قىزدىڭ قوس بۇرىمىنداي قاتار  ىرگە تەپكەن. سونداي-اق جيىرما جىل ىشىندە وبلىستاعى بىرقاتار اۋداندار اتاۋ­لارى دا وزگەرىپ, جاڭاشا ءمان-ما­عى­ناعا يە بولدى. ناقتىراق ايتقاندا, بۇرىنعى چاپاەۆ-اق­جاي­ىق, وردا-بوكەي ورداسى, جىم­پيتى-سىرىم, كامەن-تاس­قا­لا اۋدانى دەپ وزگەر­تىلدى. سو­نى­مەن بىرگە, وتكەن جىل­دىڭ ايا­عىن­دا وتكىزىلگەن وبلىستىق ءماس­لي­حاتتىڭ سەسسياسى زەلەنوۆ اۋدا­­نى­نىڭ اتاۋ­ىن بايتەرەك دەپ ءوز­گەرتۋ جونىندەگى زەلەنوۆ اۋدان­دىق ءماس­ليحاتىنىڭ شەشىمىن ما­قۇلدادى. – جايساڭ اعا, ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز, كسرو كەزىندە ورالداعى قورعانىس زاۋىتتارى تىكەلەي ور­تالىققا قىزمەت ەتتى. ولار جەر­گىلىكتى بيلىكتىڭ قويعان تا­لاپ­تارىمەن مۇلدەم ساناس­پا­د­ى. كوكتەن تۇسكەندەي كۇي كەش­تى. زاۋىت جۇمىسشىلارى مەن ينجەنەر-تەحنيك قىزمەتكەرلەرى اراسىندا قازاق ۇلتىنىڭ وكىل­دە­رى ىلۋدە بىرەۋ عانا ەدى. ءسوزىم جالاڭ بولماۋ ءۇشىن ءسىزدى سوناۋ 1993 جىلى ستاتيستيكالىق باس­قارمادان الىنعان دەرەكپەن تا­نىستىرا كەتكىم كەلەدى. ەگە­مەندىكتىڭ العاشقى جىل­­دا­رى­نىڭ وزىندە, 1992 جىلى «زەنيت» زاۋىتىندا جەرگىلىكتى ۇلت وكىل­دەرىنىڭ ۇلە­سى 19 پايىز, «ومەگادا» 13 پايىز بولىپتى. ينجەنەر-تەحنيك قىزمەتكەرلەر بۋى­نى مۇلدەم جوقتىڭ قاسى. قا­زىرگى كورىنىس ارينە مۇلدەم باس­قاشا. بۇل زاۋىتتار قازىر ەگەمەن ەل مۇددەسىنە قىزمەت جاساپ كە­لەدى. مۇنى دا تاۋەل­سىزدىك اكەل­گەن جەتىستىكتەر دەپ قا­راس­تىرعانىمىز ءجون شى­عار. – ارينە سولاي. ءبىر بىلەتىنىم, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الا­ڭىن­دا بۇل ستراتەگيالىق كاسىپ­ورىنداردى قانداي تۇرعىدا پايدالانۋ كەرەكتىگى جونىندە ناقتى شەشىم بولعان جوق. العاشقى كەزدە ولاردى كونۆەرسيالاۋ ساياساتى ۇستالدى. بۇل – حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار ءون­دىرۋگە باعىت ۇستاۋ دەگەن ءسوز. تۇپتەي كەلگەندە, قورعانىس ماق­ساتىنداعى تەحنولوگيالىق جە­لى­لەردىڭ ءتىنىن ءۇزۋ ءتيىمسىز دەپ تانىلدى. وسى ورايدا «زەنيت» زاۋىتى قر قورعانىس مي­نيستر­لىگىنىڭ سۇرانىسىنا ساي اسكەري كەمەلەردى قۇراستىرۋ جانە ءجون­دەۋ ءىسىن قولعا الدى. ورال­داعى بۇرىنعى قارۋ-جاراق زاۋى­تىنىڭ ءبىرى – «مەتال­ليستىڭ» ورنىندا بۇگىندە باتىس قازاق­ستان ماشينە قۇراستىرۋ كومپا­نياسى ورنالاسقان. بۇل ىرگەلى ۇجىم رەسپۋبليكاداعى يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ۇدە­­رىسىنە ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. مەن, ارينە, بۇل سالا­نىڭ ءمان-ءجايىن تەرەڭ تۇسىنە بەرمەيمىن. ايتسە دە ورالداعى وسى ءوندىرىس ورىندارىندا ەگەمەن ەل يگىلىگىنە جارايتىن  وزگە دە ءمۇمىن­دىك­تەر بار ەكەنىن ماماندار ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇر. بۇعان رەسپۋبليكا ۇكىمەتى ءتۇسى­نىستىكپەن قۇ­لاق اسقانىن قالار ەدىك. اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن, سۋرەتتى تۇسىرگەن  رافحات حالەلوۆ.