ەۋروپا مەن تۇركيا كەلىسىمگە كەلدى
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 18 ناۋرىزى كۇنى ەۋروپالىق وداق پەن تۇركيا اراسىندا بوسقىندار پروبلەماسىنا قاتىستى كوپتەن كۇتكەن كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى. ەۋروپالىق كەڭەس پرەزيدەنتى دونالد تۋسك پەن تۇركيا پرەمەر-ءمينيسترى احمەت داۋىتوعلى ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ماسەلەنى رەتتەۋدىڭ ورتاق كەلىسىمىنە قول قويدى. قازىرگى كۇنى بۇل كەلىسىمنىڭ قورىتىندىسىن ساراپشىلار تالقىلاۋ ۇستىندە.
ولاردىڭ بىرقاتارىنىڭ مالىمدەۋى بويىنشا, ەۋروپا ءۇشىن تۇركيامەن اتالعان ماسەلە جونىندە كەلىسىمگە كەلۋ قۇرلىقتىڭ وسى بولىگىن ابىگەرگە تۇسىرگەن ميگراتسيالىق داعدارىستى رەتتەۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى. ال تۇركيا ءۇشىن مۇنىڭ پايداسى, بۇل ەل ەندى ەۋروپالىق وداققا مۇشەلىككە وتۋگە بۇرىنعىعا قاراعاندا ءبىرتابان جاقىنداي ءتۇستى دەۋگە بولادى. ونىڭ ۇستىنە تۇركيا ازاماتتارىنىڭ ەۋروپاعا ۆيزا الۋىنا جاسالىناتىن شەكتەۋلەر جويىلادى.
الايدا, ساراپشىلار اسكەري جانجالدارعا تاپ بولىپ وتىرعان ەلدەگى ميگرانتتار ءۇشىن بۇل كەلىسىمنىڭ ءبىرقاتار قيىندىقتار تۋدىراتىندىعىن ايتىپ وتىر. ولار ءۇشىن ەۋروپا قيىندىقتان شىعۋدىڭ سوڭعى ءۇمىتى سەكىلدى بولىپ كەلگەن بولاتىن. ەندى ءۇمىت ەسىگى ولار ءۇشىن جابىلۋعا ءتيىستى.
«بۇرىن بىزدە ەۋروپاعا جەتۋدىڭ وزىندىك ءبىر ەسىگى بولىپ كەلىپ ەدى. ەندى ول ەسىك جابىلدى», دەيدى ەۋروپاعا وسىدان ءبىرنەشە كۇن بۇرىن جەتكەنىمەن, تۇركياعا قايتا قايتارىلعان سيريالىق بوسقىن يسسي ادام. ونىڭ ايتۋىنشا, ەندى ول ءوز بولاشاعىن تۇركياعا قاتىستى ويلاستىراتىن بولادى.
قازىرگى كۇنى, ياعني ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 20 ناۋرىزىنان باستاپ ەۋروپاعا بارۋ ءۇشىن گرەكياعا جەتكەن بوسقىندار ەگەي تەڭىزى ارقىلى تۇركيا اۋماعىنا قايتا قايتارىلۋدا. ەۋروپالىق وداق تۇركيامەن ارادا وسىنداي كەلىسىم جاساسۋ ارقىلى ءوز ىشىندەگى ميگراتسيالىق پروبلەمانى شەشۋگە كىرىستى. ال تۇركيا بوسقىنداردى ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنە جىبەرمەي, وزىنە قابىلداعانى ءۇشىن ءتيىستى جاردەم الاتىن بولادى.
كەلىمسەكتەر بەتى قايتار ەمەس
ەۋروپالىق وداق پەن تۇركيا اراسىندا ءتيىستى كەلىسىم جاسالعانىمەن, بوسقىندار ەۋروپالىق ەلدەرگە جەتسەك دەگەن ءوز نيەتتەرىنەن باس تارتپاي وتىر. كەلىسىم كۇشىنە ەنگەن العاشقى كۇننىڭ وزىندە بىرنەشە جۇزدەگەن ميگرانتتار توبى ەۋروپالىق وداق شەكاراسىنا وتۋگە ارەكەتتەر جاساعان. بىراق, ەندى ولاردىڭ جولىن ەۋروپالىق وداق پەن تۇركيا اراسىنداعى جاڭا جاسالىنعان كەلىسىمگە سايكەس وسى ەكى قۇرىلىمنىڭ بىرلەسىپ اتقارۋ ۇستىندەگى شارالارى كەسە باستادى. قولعا تۇسكەن بوسقىندار كەرى قايتارىلۋدا.
كەلىسىم ارەكەتكە كىرىسكەن كۇننەن باستاپ 2 تاۋلىك ىشىندە 875 مۇسىلمان ميگرانتتار گرەك ارالدارىنا كەلىپ, رۇقساتسىز توقتاعان. قازىرگى كۇنى ولاردى ەۋروپالىق وداقتىڭ ءتيىستى ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر. ەۋروپالىق وداقتىڭ رەسمي وكىلدەرىنىڭ مالىمدەۋىنە قاراعاندا, 19 ناۋرىز كۇنى تۇندە شىعىستان گرەك ارالدارىنا كەلىپ جەتكەن بۇل بوسقىندار ەندى ەۋروپالىق وداق اۋماعىنان شىعارىلىپ, كەرى قايتارىلاتىن بولادى.
الايدا, ەۋروپالىق وداق پەن تۇركيا اراسىندا ءتيىستى كەلىسىم جاسالىنعانىمەن, زاڭسىز ميگرانتتاردى شىعارىپ تاستاۋ ۇدەرىسى ءالى تولىق قالىپتاسپاعان سەكىلدى. وسىعان بايلانىستى, گرەكيا تارابى ەۋروپالىق وداقتان كەلەتىن 2 300 ساراپشىنى توسۋدا. ولاردىڭ اراسىندا اۋدارماشىلار دا بولۋى ءتيىس. مىنە, وسى ساراپشىلار توبى كەلگەننەن كەيىن جاسالىنعان ەكىجاقتى كەلىسىمدى جۇزەگە اسىرۋ باستالاتىن, ياعني زاڭسىز كەلگەن ميگرانتتار ءتيىستى باعىتقا قاراي ەلدەن شىعارىلاتىن بولادى.
ميگرانتتاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ولار ەۋروپالىق وداق پەن تۇركيا اراسىندا جاسالعان كەلىسىمگە بارىنشا نارازىلىق تانىتۋدا. ولار وزدەرىن ەۋروپالىق وداق باسشىلارى ساتىپ كەتتى دەپ ەسەپتەيدى. ال تۇركيا قالىپتاسقان قازىرگى جاعدايدى پايدالانا وتىرىپ, ءوز جاعدايىن ويلاستىرۋدا. بۇل ەل پروبلەمادان پايدا تابۋعا ۇمتىلىپ وتىر.
جاڭا كەلىسىمگە بايلانىستى پىكىرلەر دە ءارتۇرلى. بىرقاتار ساراپشىلار ەكىجاقتى جاسالىنعان كەلىسىم حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس كەلمەيدى دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان, بۇل قۇجات ءالى سوتقا جونەلتىلۋى مۇمكىن.
«ءتىپتى, كەلىسىم زاڭدى دەپ سانالعاننىڭ وزىندە, ونىڭ ورىندالار-ورىندالماسىنا دۇرىس كەپىل جوق», دەپ جازعان Financial Times گازەتى.
ۇلىبريتانيا مەن سولتۇستىك يرلانديا بىرىككەن كورولدىگىندەگى Amnesty International ۇيىمىنىڭ ديرەكتورى كەيت اللەن ەكىجاقتى قول جەتكىزىلگەن بۇل كەلىسىمدى «ادامزات ءۇشىن قارا كۇن» دەپ اتاعان. «بوسقىنداردى كەلگەن بەتتە ولاردى جەتكىزگەن كونترابانداشىلاردىڭ قولىنا قايتا تاپسىرۋ – مەيرىمسىزدىك قانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ناعىز اقىماقشىلىق», دەپ جازادى ول.
سونىمەن, ەۋروپالىق وداق پەن تۇركيا اراسىندا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 20 ناۋرىزىنان باستاپ ەۋروپالىق وداق اۋماعىنا وتكەن بوسقىنداردى تۇركياعا قايتارۋ جونىندەگى كەلىسىم ارەكەتكە كىرىسكەنىمەن, بۇل جاعداي ميگرانتتاردىڭ ەۋروپالىق ەلدەرگە جەتسەك دەگەن ارەكەتىنە ازىرگە توقتام سالا العان جوق. بىراق, ەندى ولارعا ەۋروپالىق ەسىكتىڭ اشىلۋى بارىنشا قيىنداي ءتۇستى. ويتكەنى, قازىردىڭ وزىندە ولار ۇستالىنىپ, قايتا قايتارۋعا ازىرلەنۋدە. كەيبىر مالىمەتتەرگە قاراعاندا, قولعا تۇسكەن بوسقىندار 4 ساۋىردەن باستاپ تۇركياعا قايتارىلاتىن بولادى. مۇنان ءارى ماسەلەنىڭ قالاي وربيتىندىگىن ۋاقىت كورسەتەدى.
بەس ءتۇرلى ستسەناري
ەۋرووداق پەن تۇركيا اراسىنداعى جاسالعان كەلىسىم بوسقىندار اعىنىن اۋىزدىقتاي المايدى دەپ ەسەپتەيدى نەمىستىڭ SAT تالداۋ ورتالىعى. ونىڭ بولجاۋىنشا 2016 جىلى ەۋروپالىق وداققا بىرنەشە ميلليونداعان ميگرانتتار كەلەتىن بولادى.
بۇل ورتالىق ماماندارى كومپيۋتەرلىك مودەلدەۋ ادىسىمەن وقيعانىڭ ءوربۋ نۇسقالارىن الدىن الا ەسەپتەپ شىعارعان. زەرتتەۋدىڭ العاشقى ناتيجەلەرى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىندا جاريالانىپ, وندا ەۋروپالىق وداق ليدەرلەرى تۇركيا مەن كەلىسىمگە قول جەتكىزگەن جاعدايدىڭ وزىندە بوسقىندار اعىمىن توقتاتا المايتىندىعى مالىمدەلگەن.
زەرتتەۋ اۆتورلارى ماسەلە ەڭ ءساتتى جاعدايدا رەتتەلدى دەگەننىڭ وزىندە 2016 جىلى ەو-عا 1 ميلليوننان استام ادام كەلەتىن بولادى دەپ ەسەپتەيدى. وسىعان بايلانىستى ولار وقيعانىڭ بۇدان ءارى ءوربۋىنىڭ 5 ءتۇرلى نۇسقاسىن ۇسىنىپ وتىر.
ءبىرىنشى نۇسقا. ەۋروپا مەن تۇركيا بوسقىندار ماسەلەسى جونىندە كەلىسىمگە كەلگەنىمەن, ميگرانتتاردىڭ ەۋروپاعا كەلۋى توقتامايدى. ويتكەنى, بۇل كەلىسىم سيريا جانجالىن توقتاتا المايدى. قۇرامىندا سيريالىقتاردان تىس اۋعاندىقتار, يراكتىقتار جانە پاكىستاندىقتار بار ميگرانتتار ەندى ەۋروپاعا سولتۇستىك افريكا مەن كاۆكاز ارقىلى كەلەتىن بولادى. 2016 جىلى بۇل جولمەن ورتا ەسەپپەن 1,3 ميلليون, ال كوپ دەگەندە 2,1 ميلليون ادام كەلەتىن بولادى.
ەكىنشى نۇسقا. الداعى ۋاقىتتا سيرياداعى ازامات سوعىسى توقتاپ, بوسقىندار پروبلەماسى السىرەۋى مۇمكىن. بىراق سوعان قاراماستان SAT ەسەبى بويىنشا سيريادا بەيبىت جاعداي ورنادى دەگەننىڭ وزىندە 2016 جىلى گەرمانياعا 1,8 ميلليون بوسقىن كەلەدى. ويتكەنى, «بالكان مارشرۋتى» اشىق قالادى. بۇل جولدى يراك پەن اۋعانستاننان شىققان بوسقىندار پايدالاناتىن بولادى.
ءۇشىنشى نۇسقا. ەگەر سيرياداعى ازامات سوعىسىن توقتاتىپ, وسى ارقىلى بوسقىندار اعىنىن ازايتۋدىڭ ءساتى ءتۇسپەسە, وندا «بالكان مارشرۋتى» جارتىلاي جابىلاتىن بولادى. وندايدا بۇل جولمەن جۇرۋگە سيريا مەن يراكتاعى اسكەري ءىس-قيمىلدار ءجۇرىپ جاتقان اۋدانداردان قاشقان ادامدار رۇقسات الاتىن بولادى. بۇنداي جاعدايدا 2016 جىلى گەرمانياعا 2,3 ميلليون ادام كەلۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلادى. ال ەكونوميكالىق ميگرانتتار ەۋروپاعا جەتۋدىڭ باسقا دا بالامالى جولدارىن, ماسەلەن, جەرورتا تەڭىزى مەن يتاليا ارقىلى جەتۋ جولدارىن قاراستىرادى.
ءتورتىنشى نۇسقا. الداعى ۋاقىتتا افريكا قۇرلىعىندا دا جاعداي ۋشىعۋى مۇمكىن. بۇل وڭىردە دە جاڭا جانجالدار تۋىنداۋ وشاقتارى بار. ماسەلەن, مۇناي باعاسىنا بارىنشا تاۋەلدى بولىپ وتىرعان نيگەريادا وسىنداي جاعداي ورىن الۋى مۇمكىن. ويتكەنى, بۇل ەلدە «بوكو حارام» يسلام توپتارى ارەكەت ەتۋدە.
سونداي-اق, چاد, سۋدان جانە كونگو سەكىلدى ەلدەردە دە جاعدايدىڭ ۋشىعۋ ءمۇمكىندىكتەرى بايقالىپ وتىر. ەگەر بۇل ەلدەر جانجال وشاقتارىنا اينالاتىن بولسا, سان مىڭداعان جاڭا بوسقىندار پايدا بولادى. مۇنداي جاعدايدا ولار ەۋروپاعا جەرورتا تەڭىزى, يتاليا نەمەسە يسپانيا ارقىلى جەتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرادى.
مۇنىڭ سىرتىندا ليۆيا, يەمەن, ەگيپەت ەلدەرىندە دە جاعداي ءماز ەمەس. ءسويتىپ, الداعى ۋاقىتتا سيريا جانجالى اۋىزدىقتالمايتىن بولسا, تاياۋ شىعىس بوسقىندارىنىڭ قاتارىنا ەندى افريكا ەلدەرى ميگرانتتارىنىڭ پايدا بولۋ جانە قوسىلۋ قاۋپى بار. مۇنداي جاعدايدا 2016 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن گەرمانياعا 3,7 ميلليون ادام كەلۋى مۇمكىن.
بەسىنشى نۇسقا. جوعارىداعى ايتىلعان جايلار بويىنشا سيرياداعى اسكەري جانجالدارعا قاتىستى «بالكان مارشرۋتى» سيريا مەن يراك ازاماتتارىنان باسقالارىنا جابىق دەپ ەسەپتەلىندى. ەگەر باسقا ەلدەر ازاماتتارى ءۇشىن بۇل جول اشىق بولاتىن بولسا, وندا 2016 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن گەرمانياعا 6,4 ميلليون ادام كەلۋى مۇمكىن.
توپتامانى دايىنداعان سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان».