ءCوز سويىل № 24

ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق كەلگەن جاڭا جىلدا ە, قۇدايىم وڭداسىن, ەش جاماندىق بولماسىن! ەلگە اۋىزبىرشىلىك بەرسىن, ەرگە تۇرمىس-تىرشىلىك بەرسىن! قىتايلىقتاردىڭ وسىمتالدىعىن, اعىلشىنداردىڭ سەزىمتالدىعىن  بەرسىن! ورىستاردىڭ ويشىلدىعىن, برازيليالىقتاردىڭ تويشىلدىعىن بەرسىن! ەۆرەيلەردىڭ ەپتىلىگىن, فرانتسۋزداردىڭ تەكتىلىگىن بەرسىن! نەمىستىڭ تازالىق پەن ءتارتىبىن, ءتارتىبىنىڭ ءتاۋىر ارتىعىن بەرسىن! حالقىمىز ءۇش تىلدە سايراسىن, مىڭعىرىپ, مىڭ قوي ايداسىن! جەرىمىز ءجاننات بولسىن, ىشكەنىمىز ءشاربات بولسىن! مۇسىلماندارعا يمان بايلىعىن  بەرسىن, مەشكەيلەرگە از-ماز «شايلىعىن» بەرسىن! جەمقورعا قۇداي نىساپ بەرسىن, قويماسا, قۇلقىنىن تۇساپ بەرسىن! ۇرپاقتارىمىز ماڭگۇرت بولماسىن, سالت-داستۇرىنە سالعىرت بولماسىن! ادەت-عۇرپىمىز ازباسىن, سالت-ءداستۇرىمىز توزباسىن! ءاۋمين! قازىبەك اشىربەك ۇلى. قىزىلوردا. بالعابەك قىدىربەك ۇلى اتىنداعى جۇلدە ساتيرا ساربازدارى! اۋىزى دۋالى, تۋمىسىنان سايقىمازاق, ءازىل-قالجىڭدى قانجىعاسىنا بايلاپ وسكەن قالجىڭباس قالىڭ كوپشىلىك, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ءوزىنىڭ «ءسوز سويىل» ءازىل-سىقاق ­وتاۋىندا جاريالاناتىن وتكىر دە ءوتىمدى, سالماقتى دا سايقىمازاق, شالىمدى دا شات-شادىمان ءازىل-وسپاق تۋىندىلارعا, ناقتى دا نانىمدى فەلەتوندارعا – بالعابەك قىدىربەك ۇلى اتىنداعى جۇلدەنى جالعاستىرادى. جۇلدەگەرگە بەرىلەر ارنايى ديپلوم, ءجۇز ەلۋ مىڭ تەڭگە سىي-سياپاتىمىزدىڭ بار ەكەنىن ەسكەرتەمىز. اتسالىسىڭىزدار, باق سىناڭىزدار. جۇلدە شارتتارى: • جۇلدەگە ساتيرا-يۋمور, فەلەتون, ءازىل-وسپاق­تىڭ بارلىق ايدارى ارقىلى بەرىلگەن ماتە­ريالدار قاتىسا الادى. كولەمى 3 بەتتەن اسپاۋى ءتيىس. • بايگە ماتەريالدارى – جاريالانعان ساتي­رالىق تۋىندىلار ىشىنەن سۇرىپتالىپ الىنادى. • جەڭىمپاز ارنايى قۇرىلعان ساراپشىلار القاسى ارقىلى انىقتالادى. • جۇلدە جەڭىمپازى جىل باسىندا (كەلەسى ناۋ­رىز ايىندا) انىقتالىپ, جاريالانادى. مايمىلدىڭ مايموڭكەلەرى ونى كىم دەيمىز؟ – وسى مايمىلدى – جاندىك دەيمىز بە, اڭ دەيمىز بە, جانۋار دەيمىز بە, الدە ادام دەيمىز بە؟ سونى شەشۋگە ساپسەم ميىم جەتپەي جۇرگەنى. «جاندىك» دەيىن دەسەم, ول قۇرت-قۇمىرسقا سياقتى ۋاقتالىپ كەتەدى. «اڭ» دەيىن دەسەم, اۋلاي قويارداي ايدالادا قاڭعىرىپ جۇرگەن جوق. «جانۋار» دەيىن دەسەم, قورادا بايلاۋى تۇرعان ما­لىڭ ەمەس. ال «ادام» دەيىن دەسەم, ءۇس­تى­ ءجۇن-ءجۇن بولىپ, كوزى با­­قى­رايىپ, زووپاركتە وتىر. سون­دا ونى كىم, ياكي, نە دەيمىز؟ – ونى ما, ونى... باعى اشىلماي قالا بەرگەن ادام دەيتىن شىعارمىز؟! ايەل مىنەز – مەن ءوتىپ بارا جاتقان قوي جىلىن – ەرلەر جىلى دەپ, ال كەلە جاتقان مايمىل جى­لىن – ايەلدەر جىلى دەپ ءجۇرمىن. – قالايشا؟ – قوي – سالماقتى, ايداعان جاققا جۇرەتىن, ەرلەر سياقتى جۋاس مال, ال مايمىل بولسا, ۇنەمى تىزاقتاپ جۇرەدى, تۋرا ايەلدەر سياقتى! شۇكىرلىك – ايەلىم كوبىنە ماعان: «ءوي, مايمىل!» – دەپ باعا بەرگەندى ۇناتادى. –  وعان دا شۇكىر دە. ادام­دى مايمىلدان جاراتىلدى دەپ ءجۇر عوي. ال, بىزدىكى ماعان اۋىزىن اشسا بولدى: «ءوي, تاربيعان تاسباقا!» دەپ اۋەلەتەدى. ادام جىلى – جىل ون ەكى ايدىڭ اتىن جانۋارلارعا ءبولىپ بەرىپ, ادامعا ءبىر جىلدىڭ دا ارنالماي قالعانىنا تاڭمىن. جىلتىڭداپ تىشقان ەكەش تىشقانعا دەيىن ءبىر جىلعا يە بولىپ جۇرگەنىنە جىنىم كەلەدى. – قايتا قۇداي ساقتاعان دە! ءوزدى-ءوزىمىز ىرىلداسىپ جۇرگەنىمىز ازداي, ەگەر ون ەكىنىڭ ءبىرى بولا قالساق, اناۋ ون بىرىمەن تاعى ىرىلداسار ەدىك قوي! ءتىل – مايمىلداردىڭ دا ءوز ءتىلى بار. حايۋاناتتار پاركىندە ءبىر مايمىلدىڭ ەكىنشى ماي­مىلعا شاقىلداپ, بىردەڭە دەپ وتىرعانىن كوردىم. – ە, بىزگە قاراعاندا ماي­­مە­كەڭ الدەقايدا اقىلدى ما دەيمىن. ەشكىمگە ەلىكتەمەيدى, ءبىر-بىرىمەن ءوز تىلىندە ءسوي­لە­سەدى. قوجاحمەت دەمەۋبەرگەن ۇلى. اقتاۋ. مەن جايلى ماتەلسىماق مايمىل قارتايسا مىسىقپەن دوستاسادى, ادام قارتايسا توسەكپەن دوستاسادى. *** كەمپىر – شالدىڭ ءتىلىن بىلەدى, تسيرك يەسى – مايمىلدىڭ ءتىلىن بىلەدى. *** بىزگە تاس لاقتىرعانشا,بانان لاقتىر. *** مايمىلدىڭ كارىسىن كىم بىلەر, ادامنىڭ الاسىن كىم تابار. *** ءبىز ءبىر سەكىرگەن جەرگە – قۇمىرسقا ءبىر كۇن جۇرەدى. *** ماقتاعاندى مايمىل دا جەك كورمەيدى. *** مايمىلدىڭ باسى ويناۋعا جەتەدى, ويلاۋعا جەتپەيدى. *** ءبىزدىڭ بىلىعىمىز ىشىمىزدە, قىلىعىمىز قۇيرىعىمىزدا. *** اتىڭ جامان بولسا ساتىپ قۇتىلاسىڭ, ءبىز جامان بولساق زووپارككە وتكىزىپ قۇتىلاسىڭ, قاتىنىڭ جامان بولسا قايتىپ قۇتىلاسىڭ؟ ايەلىمنىڭ قادىرىن  جاڭا ءبىلدىم ءالى ەسىمدە, جاڭا جىل كەشىندە, داۋىسى حرۋستالداي سىڭعىرلاعان, ق ۇلىن مۇشەسى مىڭ بۇرالعان, بەتپەردە كيگەن, كوزىندە «اشكيى», تاعى باسقاسى بار, ادەمى بويجەتكەنمەن تانىستىم. وتىردىم, تۇردىم, باقىرداي باسىنا بار باقىتتى ءۇيىپ-توكتىم. جانىم, كۇنىمسىڭ باتقان, دەدىم. ايىم, تاڭىمسىڭ اتقان, دەدىم. قىسقاسى, عاشىق بولدىم, ۇناتتىم, اقىرىندا ءىستى تىندىرىپ, سۇلۋدى يلىكتىرىپ وزىمە قاراي قۇلاتتىم. سۇلۋ قىز مەنەن قاشپادى, ساسپادى. ءبىر كەزدە, بەتپەردەسىن شەشىپ تاستادى... ماسساعان, كىم كورگەن مۇنداي قىزىقتى؟! ولەردەي بولعان عاشىعىم, ءوزىمنىڭ ايەلىم بوپ شىقتى! جىلادىم, كۇلدىم, اياعىنا جىعىلدىم. ايەلىمنىڭ «ءاياي» ەكەنىن جاڭا جىل كەشىندە ءبىلدىم. *   *   * جاڭا جىلدى ازىلمەن, قۋانىپ قارسى الايىق. جىلىمىز مەشىن بولعانمەن, ءوزىمىز ادام بولايىق! مارات كوپتىلەۋوۆ. قىزىلوردا وبلىسى. قۇتىلۋ پىقىپ بۇگىن ءبىر وڭ جامباسىنان تۇرىپتى... قوي جىلىنىڭ سوڭعى كۇنى كوپتەن كۇتكەن قارجىسى كەلىپ قۇيىلىپ – كوڭىل كوكدونەن, كۇي الابوتەن. قىزمەتتەن ەرتەرەك شىعىپ, كەدەيدىڭ ءبىر تويعانى – شالا بايىعانى دەمەكشى, قاتالاعان ءشولدى باسا قويايىن دەپ سىرعىپ سىراحاناعا كەلە جاتقان... تاقاپ قالعانى سول, ءبىر بەيباق جالىنىشتى ۇنمەن شىلىم سۇراي قالعانى. – و, نە دەگەنىڭ كوكەسى, مىنەكيىڭىز, – دەپ ۇسىنا قويىپ ەدى: «تۇتاتىپ تا بەرە الماس پا ەكەنسىز؟» دەپ جاتىر. – البەتتە! – دەپ تۇتاتىپ تا بەردى. كوكەسى شىلىمىن سورىپ: «مىڭ جاساعىر ەكەنسىڭ, قازىر بىرەۋدەن تەمەكى سۇراپ تارتۋ دا قيىندادى-اۋ!» دەپ تەلمىرە قالعان سوڭ, بۇل مىرزالىعى ۇستاپ: «ءجۇرىڭىز, ءبىر-ەكى ساپتىاياق سىرا سىمىرەيىك», دەپ قالدى. جالعىز ىشكەننەن جانىڭدا قالقيىپ بىرەۋدىڭ وتىرعانى دا ءجون ەكەن. ەكى-ءۇش ساپتىاياق سىرادان سوڭ الگى كوكەسى: – وزىڭدەي وزگەشە ازاماتقا تاپ كەلگەنىمە قۋا­نىپ وتىرمىن, – دەپ الدى دا, ءايدا كەپ بۇنىڭ «ازا­ماتتىعىن» اسپانعا شىعارا كوسىلدى... ...ايتا-ايتا كەلىپ, بۇنىڭ تاناۋى دەليگەن تۇسىندا: – قاراجاتتان قارايلاسۋعا قالايسىڭ؟ – دەپ قالعانى. كوكدونەن كوڭىل... بەرگەن بولدى. نە كەرەك, ادام سويلەسكەنشە, شولدە باسىلىپ, قاراپ وتىرماي كاۋاپقا دا تاپسىرىس بەرىپ, اقى­رى ءبىر شيشانى ءبولىپ ءىشىپ سىرتقا شىعىپ ەدى... كو­كەسىنىڭ بۋىن-بۋىنى ۇستاماي قيقالاڭداي بەرگەن سوڭ, ازاماتىن جولدا تاستاسىن با, تاكسيلەتىپ ۇيىنە اكەلىپ قايتا بەرەيىن دەپ ەدى, كوكەسى ەسىن جيعان بولىپ بۇنى قويارداي قويماي ۇيىنە كىرگىزگەنى... جەڭگەيدىڭ قولىندا «كەلسابى» بولماسا دا, اۋزىنداعى ءتىلى ءتىلىپ تۇسەر تىكەنەك دەرسىڭ... بۇل با­سىندا ۇندەمەي, سودان ءمان-جايدى تۇسىندىرگەن بولىپ... اقىرى كىنالى ءوزى بولا باستاعان سوڭ جەڭ­گەيدىڭ جەتەسىز سوزدەرى شىمبايىنا باتىپ بۇل دا «قاھارىنا» مىنە, «قارالى» سوزدەردى توعىتىپ كەپ جىبەردى... وسى ءسات جەڭگەسى ويبايدى ساپ ويران اسىر ەتسىن... كورشى-كولەمنىڭ ءبىر-ەكەۋى قىلتيىپ تابال­دىرىق اتتاپ, باعاناعى كىرەسىلى-شىعاسىلى ەسى بار كوكەسى دە ەسىن جيىپ بۇعان قارسى شاپسىن كەپ... نە كەرەك, كوپ قويسىن با, ءاپ ساتتە-اق پوليتسيا شاقىرتىپ بۇنى ايىپتى دەپ تانىپ, الدى دا كەتتى. ەرتەسىندە, ياعني مايمىل جىلىنىڭ العاشقى كۇنى بۇل كىناسىن امالسىز مويىنداپ, ءىستى ناسىرعا شاپتىرماي ءبىر ءوزى كەلگەن كەشەگى جەڭگەسىنە ايىپپ ۇلىن ارتىعىمەن تولەپ قۇتىلعانى بار... سودان ەسىك الدىنا شىعىپ ەرىنە باسىپ ۇيىنە كەلە جاتسا, ءبىر بەيباق قارسى جولىعىپ شىلىم سۇرايدى... ويلانباستان تەمەكىسىن پاشكىسىمەن, تۇتاتقىشىن قوسا بەرىپ قۇتىلعانى قۇپ بولدى... ەرسۇلتان ماعجان. تالدىقورعان.

بولماساڭ دا ۇقساپ باق...

مەشىن جىلعا باتا

العىس مەكتەپتى ءىلىنىپ-سالىنىپ ءبى­تىر­سەڭ دە, جوعارى وقۋ ورنىنا جول­داما بەرەر تەست سىناعىنان جولىڭ بولىپ, ەڭ جوعارعى بالدى ەنشىلەۋىڭە تىلەكتەسپىن. ول وقۋدى دا ىلدىم-جىلدىم اياقتاساڭ دا, بىتە سالا ايلىعى ەڭ جوعارى كاسىپورىننان قىزمەت بۇيىرسىن. قولتىعىڭنان دەمەر, كوڭىلىڭ قۇلاعان قىزمەتتىڭ قۇلاعىنان ۇس­تاتار كوكەلەرىڭ كوپ بولسىن. قايدا جۇرسەڭ دە ايىڭ وڭىنان تۋىپ, كولدەنەڭ تابىسىڭ كوپىرشىك اتىپ, ايىنا دەمەي-اق قويايىن, التى ايدا استىڭداعى ارعىماعىڭدى اۋىس­تىرىپ تۇرۋ ادەتىڭە اينالسىن. كوپ وتپەي جيناعان قاراجاتىڭ ءبىلىپ ىستەگەن قىلمىس اتاۋلىڭنىڭ الدىن وراپ, اۋزىن اڭقيتۋعا جەتىپ ارتىلسىن. كەلىن جىلىنا كەمى ەكى مەزگىل جىل قۇسىنداي شەتەل اسىپ شال­قىپ-تاسىسىن. بالاڭنىڭ بارلىقتان باسى اينالسىن. شەتەل اسىپ وقۋ ءبىتىرىپ, كەلىندى دە بار جەردەن ءتۇسىرىپ, اس تا توك توي جاساپ, ەل-جۇرتىڭ تاڭىر­قاپ-تامسانسىن. سوڭعى ايتارىم, سەكسەننىڭ سەڭ­­گىرىنە شىعىپ توقسانعا تاقاعانشا زەينەتاقىنىڭ نە ەكەنىن بىلمەي عۇمىر كەشۋلەرىڭە تىلەكتەسپىن.

قارعىس مەكتەپتەگى العان ءبىلىمىڭ اسىپ-تاسىسا دا, ارىگە جولداما بەرەر تەست سىناعىنان ءسۇرىنىپ, اكە-شە­شەڭنىڭ بار جيعان-تەرگەنىن بەرىپ جاتىپ مۇعالىمدىك ماماندىق الىپ مىسىڭ باسىلسىن. جوعارى ءبىلىمىڭ بولسا دا قىز­مەتىڭ باستاۋىش سىنىپ وقىتۋدان اسپاي, ميىڭ ميپالاۋ بولسىن. قايدا جۇرسەڭ دە قالتىراپ-دىرىلدەپ, تاپقانىڭ كۇن كورىستەن ارتىلماي, ەل قاتارلى باسپانالى بولسام دەگەن ارمانىڭ ادىرەم قالسىن. ءوستىپ ءجۇرىپ وتىزعا كەلگەنىڭدى بىراق ءبىلىپ, تويىڭ جەتىم بالانىڭ ۇيلەنۋ تويى بولىپ ءوتىپ, ارىققا جىرتىق جولىعىپ, قىرقا اسار قىرقىڭدا دا پاتەر جالداپ شىقپا جانىم شىقپامەن كۇنىڭ ءوتسىن. كەلىننىڭ قىڭقىلىمەن كرەديت الىپ, كەلىسىم شارتتىڭ سوڭعى ءتۇيىن سوزىنە ءمان بەرمەي قارا باسىپ... ون جىل سونىڭ تۇتقىنى بولىپ سورىڭ قايناسىن. ەڭ سوراقىسى, بالا ەمەس پالە بولىپ, ولارعا «ءبۇيتىپ باعىپ-قاعارلارىڭ بار نەمەنەگە ومىرگە اكەلدىڭدەر!» دەگىزىپ, ولاردان كورگەن قۇيقايدان توبە شاشتارىڭ تىك تۇرسىن. ءسوزدىڭ سوڭى, يتشىلەپ زەينەت جاسى بۇيىرسىن. قالعان عۇمىردا ماردىمسىز زەينەتاقىنى قاناعات تۇتىپ, قالتىراپ-قالجىراپ كۇن مەن ءتۇن ءوتسىن. كەنجە ەركىن. الماتى وبلىسى.

ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر