قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا كادر ساياساتىن ىسكە اسىرۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى

«قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 46-2 جانە 54-باپتارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا, قاۋلى ەتەمىن: قوسا بەرىلىپ وتىرعان: 1) قىزمەتكەرلەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ, رازريادتار بەرۋ شارتتارى مەن ەرەجەلەرىنىڭ قاعيدالارى; 2) تارتىپتىك تەرىس قىلىقتاردىڭ اۋىرلىعىن باعالاۋ جۇيەسى جانە تارتىپتىك جاۋاپتىلىقتى قالىپتاستىرۋ (تارتىپتىك تاجىريبەدە پروفيلاكتيكالىق فۋنكتسيالاردى كۇشەيتۋ) قاعيدالارى بەكىتىلسىن. وسى جارلىقتىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اكىمشىلىگىنە جۇكتەلسىن. وسى جارلىق العاشقى رەسمي جاريالانعان كۇنىنەن كەيىن كۇنتىزبەلىك ون كۇن وتكەننەن سوڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ استانا, اقوردا, 2016 جىلعى 16 ناۋرىز. №211 –––––––––––––– قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2016 جىلعى 16 ناۋرىزداعى №211 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قىزمەتكەرلەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ, رازريادتار بەرۋ شارتتارى مەن ەرەجەلەرىنىڭ قاعيدالارى جالپى ەرەجەلەر وسى قىزمەتكەرلەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ, رازريادتار بەرۋ شارتتارى مەن ەرەجەلەرىنىڭ قاعيدالارى «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2011 جىلعى 6 قاڭتارداعى زاڭىنىڭ 46-2-بابىنا سايكەس ازىرلەندى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ (بۇدان ءارى – قىزمەتكەرلەر) قىزمەتىن باعالاۋدىڭ ءتارتىبىن, سونداي-اق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە لاۋازىمى بويىنشا رازريادتار بەرۋدىڭ ءتارتىبى مەن شارتتارىن ايقىندايدى. قىزمەتكەرلەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ ءتارتىبى قىزمەتكەرلەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋدى ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ساپاسىن ايقىنداۋ ءۇشىن قىزمەتكەردىڭ تىكەلەي باسشىسى جۇرگىزەدى. قىزمەتكەرلەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ جۇ­مىس تيىمدىلىگىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ جەتىس­تىكتەرىن جانە جۇمىس ستان­دارت­تارىنىڭ ساق­تالۋىن ايقىنداۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. جۇمىس تيىمدىلىگىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى – قۇ­قىق قورعاۋ ورگانىنىڭ ستراتەگياسى (سترا­­تە­گيا­لىق جوسپارى) نەگىزىندە قالىپ­تاس­تىرىلعان جانە جەدەل-قىزمەتتىك ماقساتتار مەن مىندەتتەرگە جەتۋ بويىنشا قىزمەتكەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋعا باعىتتالعان كورسەتكىش (جۇمىس كولەمى). جۇمىس ستاندارتى – ناقتى ۋچاسكەدەگى قىزمەتكەردىڭ قىزمەت الگوريتمى, قاعيدالارى جانە ونىڭ ناتيجەلەرىنە قويى­لاتىن تالاپتار. قىزمەتكەرلەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ جىل سايىن 1 جەلتوقساننان كەشىكتىرمەي, بىراق لاۋازىمعا ورنالاسقان كۇننەن باستاپ التى اي وتكەن سوڭ جۇرگىزىلەدى. باعالاۋ: 1) قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ باسشىسىنا جانە ونىڭ ورىنباسارلارىنا; 2) ادامنىڭ سىناق مەرزىمىندە بولۋ كەزەڭىندە وعان قاتىستى جۇرگىزىلمەيدى. باعالاۋ جونىندەگى جۇمىستى ۇيلەستىرۋدى قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ كادر قىزمەتى جۇزەگە اسىرادى. قىزمەتكەرلەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ ناتيجەلەرى مىناداي ماندەرى بار شكالا بويىنشا قويىلادى: «تيىمدىلىگى جوعارى», «ءتيىمدى», «تيىمدىلىگى تومەن». بۇل رەتتە اتالعان ماندەر مىناداي كورسەت­كىشتەرگە سايكەس بولادى: «تيىمدىلىگى جوعارى» – قىزمەتكەر جەدەل-قىزمەتتىك ماقسات­تار مەن مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋدە العا قويىلعان جۇمىس كولەمىنەن ۇدايى اسىرا جۇمىس ىستەيدى (نەگە قول جەت­كىزدى). قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ (بولىمشەنىڭ) جۇمىسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى. العا قويىلعان مىندەتتەر مەن ءوزىنىڭ لاۋازىمدىق مىندەتتەرىن جوعارى دارەجەدەگى دەربەستىكپەن ورىندايدى. وزىنە جۇكتەلگەن لاۋازىمدىق مىندەتتەرىن ورىنداۋ كەزىندە جوعارى دەڭگەيدەگى كاسىبيلىك پەن قۇزىرەتتىلىك كورسەتەدى جانە كۇردەلى مىندەتتەردى ورىنداۋعا قاجەتتى ءوزىنىڭ ءبىلىمى مەن داعدىلارىن ۇدايى جەتىلدىرىپ وتىرادى. وزگە قىزمەتكەرلەردىڭ جەكە دامۋىندا, سونىمەن قاتار جالپى قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ (بولىمشەنىڭ) دامۋىندا ەلەۋلى ءرول اتقارادى; «ءتيىمدى» – قىزمەتكەر جەدەل-قىزمەتتىك ماقساتتار مەن مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋدە العا قويىلعان جۇمىس كولەمىن ورىندايدى (نەگە قول جەتكىزدى). العا قويىلعان مىندەتتەر مەن لاۋازىمدىق مىندەتتەر ازداعان نۇسقاۋلار بەرۋمەن ورىندالادى. جۇمىس ءۇشىن قاجەتتى باعىتتاردا ءبىلىم مەن تاجىريبەنىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەدى جانە ءوزىن ودان ءارى دامىتۋعا جانە كۇردەلى مىندەتتەردى ورىنداۋعا قاجەتتى ءبىلىمى مەن داعدىلارىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەر ىزدەيدى; «تيىمدىلىگى تومەن» – قىزمەتكەر جەدەل-قىزمەتتىك ماقسات­تار مەن مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋدە العا قويىلعان جۇمىس كولەمىن ورىن­داي المايدى (نەگە قول جەتكىزىلمەدى). تاپ­سىرمالاردىڭ ورىندالۋىنا ۇدايى نۇسقاۋلار مەن باقىلاۋ قاجەت. قاجەتتى ءبىلىم مەن جۇمىسقا مۇددەلىلىك تانىتپايدى. قىزمەتكەردەن جۇمىس­تى ورىنداۋدىڭ ساپاسىن دەرەۋ جانە ايتارلىقتاي دارەجەدە جاقسارتادى جانە وسى ساپانى ودان ءارى تالاپ ەتىلەتىن دەڭگەيدە ۇستايدى دەپ كۇتىلەدى. قىزمەتكەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ونىڭ تىكەلەي باسشىسى قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ باسشىسى بەكىتكەن نىسانعا سايكەس باعالاۋ پاراعىن تولتىرادى جانە كەلەسى باعالاۋعا دەيىن قىزمەتكەردى كاسىبي دامىتۋدىڭ جەكە جوسپارىن جاسايدى. قىزمەتكەردى كاسىبي دامىتۋدىڭ جەكە جوسپارى قىزمەتكەر­دىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە بەلگىلى ءبىر ۋاقىت كەزەڭىندە ونىڭ كاسىبي جانە تۇلعالىق وسۋىنە (بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنان ءوتۋ, ناقتى داعدىلارىن دامىتۋ) باعىتتالعان باسىم باعىتتار مەن ۇسىنىمداردى ايقىندايدى. تولتىرىلعان باعالاۋ پاراعى مەن قىزمەتكەردى كاسىبي دا­مىتۋ جوسپارى ءۇش جۇمىس كۇنى ىشىندە كادر قىزمەتىنە جىبەرىلەدى. كادر قىزمەتى تىكەلەي باسشىلار بەرگەن قىزمەتكەرلەردى دامىتۋ جوسپارلارىن جيناقتايدى جانە ءتيىستى قۇقىق قورعاۋ ورگانى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋدى ۇيىمداستىرۋ كەزىندە ەسكەرەدى. باعالاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا شەشىمدەر قابىلداۋ قىزمەتكەرلەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ ءناتي­جە­لەرى سىيلىقاقى بەرۋ, ىنتالاندىرۋ, وقىتۋ, مانساپتىق ءوسۋ, روتاتسيا جونىندە شەشىم­دەر قابىلداۋ ءۇشىن, سونداي-اق سارالانعان ەڭبەكاقى بەلگىلەۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى. قىزمەتكەر باعالاۋ اياقتالعان كۇننەن باستاپ ءۇش جۇمىس كۇنى ىشىندە باعالاۋ پاراعىمەن جانە دامىتۋ جوس­پارىمەن تانىستىرىلادى. قىزمەتكەردى باعالاۋ ناتيجەلەرى قىزمەتتىك تىزىمىنە ەنگىزىلەدى. باعالاۋ ناتيجەلەرىنە شاعىمدانۋ قىزمەتكەرلەر باعالاۋ ناتيجەلەرىمەن تا­نىس­قان كۇننەن باستاپ ون جۇمىس كۇنى ىشىندە قۇ­قىق قورعاۋ ورگا­نىنىڭ باسشىسىنا نەمەسە قۇ­قىق قورعاۋ ورگانىنىڭ ۋاكىلەتتى باسشىسىنا جانە (نەمەسە) سوت تارتىبىمەن باعالاۋ ناتيجەلەرىنە شاعىمدانۋعا قۇقىلى. قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ باسشىسى نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ ۋاكىلەتتى باسشىسى قىزمەتكەردىڭ شاعىمى تۇسكەننەن كەيىن ونى قاراۋدى جۇزەگە اسىرادى جانە بۇزۋشىلىق انىقتالعان جاعدايلاردا باعالاۋ ناتيجەلەرىنىڭ كۇشىن جويۋعا شارالار قابىلدايدى. لاۋازىمى بويىنشا رازريادتار بەرۋدىڭ ءتارتىبى مەن شارتتارى لاۋازىمى بويىنشا رازرياد – قول جەتكىز­گەن ناتيجەلەر نەگىزىندە ايقىندالاتىن جانە سارالانعان ەڭبەكاقى تولەۋگە اسەر ەتەتىن قىز­مەت­كەرلەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنىڭ دارەجەسى. قىزمەتكەرلەرگە لاۋازىمى بويىنشا مىناداي رازريادتار بەرىلەدى: 1) ءۇشىنشى رازرياد; 2) ەكىنشى رازرياد; 3) ءبىرىنشى رازرياد. ءبىرىنشى رازرياد لاۋازىمى بويىنشا جوعارى رازرياد بولىپ تابىلادى. لاۋازىمى بويىنشا رازريادتار بەرۋ ساتىلى تۇردە دەربەس جۇرگىزىلەدى. لاۋازىمى بويىنشا ءۇشىنشى رازرياد قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارىندا كەمىندە ءتورت جىل جانە اتقاراتىن لاۋازىمىندا كە­مىندە ەكى جىل ۇزدىك­سىز ەڭبەك ءوتىلى بار قىزمەتكەرلەرگە بەرىلۋى مۇمكىن. لاۋازىمى بويىنشا ەكىنشى رازرياد قىزمەت­كەر­لەرگە قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرى ەسكەرىلىپ, الدىڭعى رازرياد بەرىلگەن ساتتەن باستاپ ەكى جىل وتكەننەن كەيىن بەرىلۋى مۇمكىن. لاۋازىمى بويىنشا ءبىرىنشى رازرياد قىزمەت­كەرلەرگە قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرى ەسكەرىلىپ, الدىڭعى رازرياد بەرىلگەن ساتتەن باستاپ ەكى جىل وتكەننەن كەيىن بەرىلۋى مۇمكىن. لاۋازىمى بويىنشا رازريادتار بەرۋدىڭ قوسىمشا شارتتارىن ەنگىزۋگە رۇقسات ەتىلمەيدى. لاۋازىمى بويىنشا رازرياد بەرۋ تۋرالى شەشىمدى قىزمەتكەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ ناتيجەلەرىندە «تيىمدىلىگى جوعارى» نەمەسە «ءتيىمدى» دەگەن ماندەر بولعاندا قىزمەتكەردىڭ تىكەلەي باسشىسى قابىلدايدى. لاۋازىمى بويىنشا رازرياد بەرۋ قىزمەتكەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ ناتيجەلەرى كورسەتىلگەن ۇسىنۋ نەگىزىندە قۇقىق قورعاۋ ورگانى باسشىسىنىڭ نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ ۋاكىلەتتى باسشىسىنىڭ بۇيرىعىمەن رەسىمدەلەدى. روتاتسيالاۋ تارتىبىمەن اۋىستىرۋدى قوس­پاعاندا, قىزمەتكەر ءتيىستى قۇقىق قورعاۋ ورگانى جۇيەسىندە اۋىستىرىل­عان كەزدە نە قىزمەتكەر ءبىر قۇقىق قورعاۋ ورگانىنان ەكىن­شىسىنە اۋىس­تىرىلعان كەزدە لاۋازىمى بويىنشا بەرىلگەن رازرياد ساقتالمايدى. قاراماعىندا بولعان, جۇكتىلىگى جانە بوسانۋى, بالا ءۇش جاسقا تولعانعا دەيىن باعىپ-كۇتۋگە ارنالعان جالاقىسى ساقتالمايتىن دەمالىستا جۇرگەن, سونداي-اق جاڭا تۋىلعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ الۋعا بايلانىستى دەمالىستاعى قىزمەتكەرلەرگە لاۋازىمى بويىنشا رازرياد قاراماعىندا جانە دەمالىستا بولعان بۇكىل كەزەڭى بويىنا ساقتالادى. بۇل رەتتە قاراماعىندا بولۋ جانە دەمالىستا بولۋ كەزەڭى وسى قاعيدالاردىڭ 18-تارماعىندا كوزدەلگەن, لاۋازىمى بويىنشا رازريادتار بەرۋدىڭ مەرزىمدەرىن ەسەپتەۋ كەزىندە ەسەپكە الىنبايدى. لاۋازىمى بويىنشا رازرياد قىزمەتكەردىڭ الىنباعان تارتىپتىك جازاسى بولعاندا, قايتا اتتەستاتتاۋ كەزىندە اتقارا­تىن لاۋازىمىنا سايكەستىگى تۋرالى ماسەلە شەشىلگەنگە دەيىن, اقتالاتىن نەگىزدەر بويىنشا قىلمىستىق ءىستى قىس­قارتقانعا دەيىن, اقتاۋ ۇكىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەنگە دەيىن, قىزمەتتىك تەرگەپ-تەكسەرۋ اياقتالعانعا دەيىن قىزمەتكەرلەرگە بەرىلمەيدى. لاۋازىمى بويىنشا بەرىلگەن رازريادىنان ايىرۋ ەلەۋلى نەمەسە ورەسكەل تەرىس قىلىعى ءۇشىن جۇرگىزىلەدى جانە قۇ­قىق قورعاۋ ورگانى باسشىسىنىڭ نەمەسە قۇقىق قور­عاۋ ورگانىنىڭ ۋاكىلەتتى باسشىسىنىڭ بۇيرىعىمەن رەسىمدەلەدى. سوت شەشىمى بويىنشا قىزمەتىنە قايتا ورنالاسقان ادامعا, ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرىن الۋعا قۇقىق بەرەتىن نەگىزدەر بويىنشا ءتيىستى قۇقىق قورعاۋ ورگانىنان بوساتىلعان جانە قىزمەتكە جاڭادان قابىلدانعان ادامدارعا, لاۋازىمى بويىنشا رازرياد قالپىنا كەلتىرىلەدى.   قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2016 جىلعى 16 ناۋرىزداعى №211 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن   تارتىپتىك تەرىس قىلىقتاردىڭ اۋىرلىعىن باعالاۋ جۇيەسى جانە تارتىپتىك جاۋاپتىلىقتى قالىپتاستىرۋ (تارتىپتىك تاجىريبەدە پروفيلاكتيكالىق فۋنكتسيالاردى كۇشەيتۋ) قاعيدالارى   جالپى ەرەجەلەر وسى تارتىپتىك تەرىس قىلىقتاردىڭ اۋىر­لىعىن باعالاۋ جۇيەسى جانە تارتىپتىك جاۋاپ­تىلىقتى قالىپتاستىرۋ (تارتىپتىك پراكتيكاداعى پروفيلاكتيكالىق فۋنكتسيالاردى كۇشەيتۋ) قاعيدالارى «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2011 جىلعى 6 قاڭتارداعى زاڭىنىڭ (بۇدان ءارى – زاڭ) 54-بابىنا سايكەس ازىرلەندى جانە جاسالعان تارتىپتىك تەرىس قىلىقتىڭ اۋىرلىعىن ايقىنداۋ ءۇشىن ولشەمشارتتاردى بەلگىلەيدى جانە تارتىپتىك جاۋاپتىلىقتى قالىپتاستىرۋ ءتارتىبىن (بۇدان ءارى – جۇيە جانە قاعيدالار) رەتتەيدى. وسى جۇيەدە جانە قاعيدالاردا مىناداي ۇعىمدار پايدالانىلادى: 1) تارتىپتىك تەرىس قىلىقتاردىڭ اۋىرلىعىن باعالاۋ جۇيەسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ قىزمەتكەرى (بۇدان ءارى – قىزمەتكەر) جاساعان تارتىپتىك تەرىس قىلىقتى باعالاۋ ولشەمشارتتارىنىڭ جيىنتىعى; 2) تارتىپتىك تەرىس قىلىق – قىزمەتكەردىڭ وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى قۇقىققا قايشى, كىنالى اتقارماۋى نەمەسە تيىسىنشە اتقارماۋى, لاۋازىمدىق وكىلەتتىكتەرىن اسىرا پايدالانۋى, قىزمەتتىك جانە ەڭبەك ءتارتىبىن بۇزۋى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرىنىڭ ار-نامىس كودەكسىن (مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قىزمەت ادەبى قاعيدالارىن) نە ار-نامىس كودەكس­تەرىن (قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا قولدانىس­تاعى قىزمەت ادەبى قاعيدالارىن) بۇزۋى, سول سياقتى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىندە بولۋعا بايلانىستى بەلگىلەنگەن شەكتەۋلەردى ساقتاماۋى; 3) تارتىپتىك جازا – قىزمەتكەرگە قولدانىلاتىن تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىك شاراسى; 4) تارتىپتىك جاۋاپتىلىق – تەرىس قىلىقتى, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىندا كوزدەلگەن جاعدايلاردا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن قىزمەتكەرگە قولدانىلاتىن زاڭدىق جاۋاپتىلىقتىڭ ءتۇرى. تارتىپتىك تەرىس قىلىقتاردىڭ اۋىرلىعىن باعالاۋ جۇيەسى تارتىپتىك تەرىس قىلىقتاردىڭ اۋىرلىعىن باعالاۋ جۇيەسى مىناداي ولشەمشارتتاردان تۇرادى: 1) جاسالعان تەرىس قىلىقتىڭ سيپاتى جانە مازمۇنى; 2) قىزمەتكەردىڭ جەكە باسىن جانە ونىڭ قىزمەتكە قاتىسىن سيپاتتايتىن دەرەكتەر; 3) قىزمەتكەردىڭ كىناسىنىڭ ۋاجدەمەسى جانە دارەجەسى (قاساقانا, ابايسىزدا); 4) قىزمەتكەردىڭ كىناسىن جەڭىلدەتەتىن ءمان-جاي­لار (تەرىس قىلىقتى العاش رەت جاساۋ, تەرىس قىلىقتى جاساۋ فاكتىسىمەن كەلىسۋ, تەرىس قىلىق­تى جاساۋ جاعىمسىز سالدارلارعا اكەلمەۋى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرمەۋى); 5) قىزمەتكەردىڭ كىناسىن اۋىرلاتاتىن ءمان-جايلار (تەرىس قىلىقتى قايتالاپ جاساۋ, تەرىس قىلىقتى قىزمەتتىك ءمىن­دەتتەرىن ورىنداۋ كەزىندە جاساۋ, تەرىس قىلىقتى الكوگولگە نەمەسە ەسىرتكىگە ماساڭ كۇيدە جاساۋ, تەرىس قىلىقتى جاساۋ جاعىمسىز سالدارلارعا اكەلۋى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرۋى, بۇرىن جاسالعان تەرىس قىلىق بو­يىنشا كەمشىلىكتەردى جويۋ جوسپارىن ورىنداماۋى). تارتىپتىك تەرىس قىلىقتار مىناداي تۇرلەرگە بولىنەدى: 1) بولماشى; 2) ەلەۋلى; 3) ورەسكەل. بولماشى تەرىس قىلىق – ونى جاساعانى ءۇشىن زاڭنىڭ 56-بابىنىڭ 2-تارماعىنىڭ 1), 2), 3) تارماقشالارىندا كوزدەلگەن تارتىپتىك جازا قولدانىلاتىن تەرىس قىلىق. ەلەۋلى تەرىس قىلىق – ونى جاساعانى ءۇشىن زاڭنىڭ 56-بابىنىڭ 2-تارماعىنىڭ 4), 5), 6) تارماقشالارىندا كوزدەلگەن تارتىپتىك جازا قولدانىلاتىن تەرىس قىلىق نە بۇرىن قولدانىلعان الىنباعان تارتىپتىك جازاسى بولعان كەزدە ونى جاساعانى ءۇشىن زاڭنىڭ 56-بابىنىڭ 2-تارماعىنىڭ 1), 2), 3) تارماقشالارىندا كوزدەلگەن تارتىپتىك جازا قولدانىلاتىن تەرىس قىلىق. ورەسكەل تەرىس قىلىق – ونى جاساعانى ءۇشىن زاڭنىڭ 56-بابىنىڭ 2-تارماعىنىڭ 7), 8), 9) تارماقشالارىندا كوزدەلگەن تارتىپتىك جازا قولدانىلاتىن تەرىس قىلىق. تارتىپتىك جازا وسى جۇيە مەن قاعيدالاردىڭ 3-تارماعىندا كوزدەلگەن ولشەمشارتتار ەسكەرىلە وتىرىپ, جاسالعان تەرىس قىلىقتىڭ اۋىرلىعىنا سايكەس كەلۋى ءتيىس. ەگەر تەرىس قىلىقتى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنە العاش رەت قابىلدانعان ادام جاساعان بولسا, وسى ادامعا بەكىتىلگەن تالىمگەردەن تەرىس قىلىقتىڭ جاسالۋ فاكتىسى بويىنشا جازباشا تۇسىندىرمەلەر تالاپ ەتىلەدى. تارتىپتىك جاۋاپتىلىقتى قالىپتاستىرۋ ءتارتىبى (تارتىپتىك پراكتيكاداعى پروفيلاكتيكالىق فۋنكتسيالاردى كۇشەيتۋ) ورەسكەل تەرىس قىلىقتى قوسپاعاندا, ءاربىر تارتىپتىك تەرىس قىلىق بويىنشا مەرزىمى مەن مازمۇنى بويىنشا, سونداي-اق باقىلاۋعا جاتاتىن ناقتى ءىس-شارالاردى, ونىڭ ىشىندە: 1) ۇيىمداستىرۋشىلىق-باسقارۋشىلىق سيپاتتاعى (تەرىس قىلىقتى جاساۋعا ىقپال ەتكەن فاكتورلاردى, سەبەپتەر مەن جاعدايلاردى, ونىڭ ىشىندە قىزمەتتىك جۇكتەمەنى تالداۋ مەن باعالاۋ); 2) تەرىس قىلىقتى جاساعان قىزمەتكەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ (قىزمەتكەردى تارتىپكە جانە ءىس-قيمىلداردىڭ مازمۇنىنا, ونىڭ ىشىندە جۇمىس ورنىندا وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋ جولىمەن ۇيرەتۋ); 3) تاربيەلىك سيپاتتاعى (قۇقىقتىق ۇگىت-ناسي­حاتتى ۇيىم­داستىرۋ, الدىن الۋ-پروفيلاك­تيكالىق شارالاردى جەكەلەي تۇردە جۇرگىزۋ) شارالاردى كوزدەيتىن كەمشىلىكتەردى جويۋ جوسپارى (بۇدان ءارى – جوسپار) مىندەتتى تۇردە ازىرلەنەدى. جوسپاردى ازىرلەۋ, ۇيىمداستىرۋ مەن ىسكە اسىرۋ تارتىپتىك تەرىس قىلىقتى جاساۋعا جول بەرگەن قىزمەتكەردىڭ تىكەلەي باسشىسىنا جۇكتەلەدى. جوسپاردا كورسەتىلگەن كەمشىلىكتەردى قىز­مەت­كەر جويعان كەزدە, مىندەتتەرىن ۇلگىلى ورىن­داعان جاعدايدا, سونداي-اق قىز­مەتتىك ءىس-ارەكەتىندە ەلەۋلى ناتيجەلەرگە جەتكەن بولسا, ءتى­كە­لەي باسشى بۇرىن قولدانىلعان جازانى مەرزى­مىنەن بۇرىن, بىراق ونى قولدانىلعان كۇنىنەن باستاپ ءۇش اي وتكەن سوڭ ماراپاتتاۋ تارتىبىمەن الىپ تاستاۋ تۋرالى ءوتىنىشحات ەنگىزۋگە قۇقىلى. ەرەكشە جاعدايلاردا, قىزمەتكەر اسا ماڭىزدى ناتيجەلەرگە جەتكەنى ءۇشىن, سونداي-اق مەملەكەتكە سىڭىرگەن ەڭبەگى مەن ەرلىگى ءۇشىن تىكەلەي باسشى جوسپاردى ورىنداۋ ناتيجەلەرىن ەسەپكە الماي, بۇرىن قولدانىلعان جازانى الىپ تاستاۋ تۋرالى ءوتىنىشحات ەنگىزەدى.