قازاق مۇنايشىلار قاۋىمى ورنى تولماس اۋىر قازاعا دۋشار بولدى. 2011 جىلدىڭ 8 قاڭتارى كۇنى 84 جاسىندا ۇزاققا سوزىلعان اۋىر ناۋقاستان اتى اڭىزعا اينالعان مۇنايشى, بەلگىلى جازۋشى راحمەت وتەسىنوۆ ومىردەن وزدى.
ر.وتەسىنوۆ 1927 جىلى 15 قاڭتاردا گۋرەۆ وبلىسىنداعى قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ قاراباۋ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1951 جىلى ي.م.گۋبكين اتىنداعى ءماسكەۋ مۇناي ينستيتۋتىن ءبىتىردى.
1951-1959 جىلدارى ماقات كاسىپشىلىگىندە مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ تسەحىنىڭ باستىعى, كومسومول, قوشقار مۇناي كاسىپشىلىگى باسقارمالارىندا باس ينجەنەر بولىپ ىستەدى. 1959-1964 جىلدارى جىلوي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, كەيىن گۋرەۆ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, باتىس قازاقستان ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, قاندىاعاش ونەركاسىپتىك ايماقتىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى جانە «ماڭعىشلاقمۇنايگازبارلاۋ» ترەسى پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 1964-1970 جىلدارى «وزەنمۇناي» مۇناي كاسىپشىلىگى باسقارماسىن باسقاردى.
راحمەت وتەسىن ۇلى وتاندىق مۇناي-گاز سالاسىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. وزەن كەن ورنىن يگەرۋ باستالعان جىلدارى ونىڭ كاسىبي شەبەرلىگى, ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى جان-جاقتى اشىلدى. ەل جوق, جۇرت جوق جاپان تۇزدە ونىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن قازاقستان مۇنايشىلارىنىڭ داڭقتى مەكەنى – جاڭاوزەن قالاسى سالىندى.
ونىڭ كاسىبي شەبەرلىگى, تەرەڭ ءبىلىمى, ومىرلىك تاجىريبەسى مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. ول مۇناي بارلاۋ جۇمىستارىنا كوپ كوڭىل ءبولدى, كادر ماسەلەسىن شەشتى, قاراپايىم مۇنايشىلاردىڭ تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋعا كۇش سالدى.
وكىنىشكە قاراي, 1969 جىلدىڭ قازان ايىندا ول ءوزىنىڭ قىزمەتتىك مىندەتىن ورىنداۋ بارىسىندا اۆتوكولىك اپاتىنا ۇشىراپ, ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەك بولىپ قالدى. الايدا, ول ەشبىر قيىندىقتارعا مويىمادى. جۇمىستان قول ۇزگەن جوق. مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ پروبلەمالارىنا, مۇناي الۋ كوەففيتسيەنتىن ارتتىرۋعا ارنالعان عىلىمي-تاجىريبەلىك ماقالالار جازدى. ونىڭ مۇناي قۇبىرلارىن جىلىتۋ تۋرالى ۇسىنىسىن وندىرىسكە ەنگىزۋ ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى بولدى.
ول قاراپايىم مۇنايشىلار مەن جەر قويناۋىن بارلاۋشىلاردىڭ ءومىرى جايلى جازىلعان 11 كىتاپتىڭ, پوۆەستەر مەن رومانداردىڭ اۆتورى. 1987 جىلى قازاقستان ءجانە كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ ءمۇشەسى بولدى.
راحمەت وتەسىنوۆتى قازاقتىڭ نيكولاي وستروۆسكيى مەن الەكسەي مارەسەۆى دەپ اتايتىن, ول تۋرالى فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ, كىتاپتار مەن وچەركتەر جازىلدى. بەلگىلى تەلەجۋرناليستەر عادىلبەك شالاحمەتوۆ پەن مارينا گولدوۆسكايا تۇسىرگەن «سىناق» دەرەكتى ءفيلمى 1977 جىلى بۇكىلوداقتىق لەنين كومسومولى سىيلىعىنا يە بولدى جانە ءالى كۇنگە دەيىن جاستاردى پاتريوتيزمگە ءتاربيەلەۋ ءجونىندەگى ەڭ ۇزدىك شىعارما بولىپ تابىلادى.
ر.وتەسىنوۆتىڭ بالالارى دا اكە جولىن قۋىپ, بارلىعى دا مۇنايشى بولدى. «جولدار جانە جولداستار» دەپ اتالاتىن كىتابىندا راحمەت وتەسىن ۇلى: «مەن ارقاشان مۇنايمەن, ونىڭ پروبلەمالارىمەن ءومىر ءسۇردىم جانە مۇناي فاناتى بولىپ قالا بەرەمىن», دەپ جازعان ەدى. ول ارقاشان قازاقستان قويناۋىنىڭ بايلىعى ەلدىڭ جانە حالىقتىڭ يگىلىگىنە جۇمىس ىستەيدى دەپ سەندى.
ر.وتەسىنوۆتىڭ ەرەن ەڭبەگى كسرو-نىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ناگرادالارىمەن, ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى», «قۇرمەت» وردەندەرىمەن جانە مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. وعان قازاق كسر ەڭبەك سىڭىرگەن مۇنايشىسى, كسرو قۇرمەتتى مۇنايشىسى اتاعى بەرىلدى.
راحمەت وتەسىن ۇلىنىڭ ومىردەن وزۋىنا بايلانىستى مارقۇمنىڭ وتباسىنا, تۋعان-تۋىستارىنا, ارىپتەس-مۇنايشىلارعا, قازاق جازۋشىلارى مەن قالىڭ وقىرماندارعا قايعىلارىنا ورتاقتاسىپ كوڭىل ايتامىز.
راحمەت وتەسىنوۆتىڭ جارقىن بەينەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مۇناي-گاز سالاسى وكىلدەرىنىڭ بارلىق بۋىنىنىڭ جادىندا ءاردايىم ساقتالادى.
«سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق,
ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگى,
«قازمۇنايگاز» ۇك» اق,
«قازمۇنايگاز» ءبو» اق,
ن.ا.ماراباەۆ اتىنداعى «مۇنايشى» قوعامدىق قورى,
قازاقستان جازۋشىلار وداعى.
***
حالقىمىز تاعى ءبىر ارىسىنان ايىرىلدى. قۇرىشتان قۇيىلعانداي قايسار قازاق ەدى-اۋ! ول سونىسىمەن كۇللى قازاققا ۇلگى بولدى.
قازاق مۇنايىنىڭ اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ءبىرى بولا بىلگەن راحمەت وتەسىنوۆ ەكەۋمىز ءبىر جىلدىڭ ءتولى ەدىك. ول 1951 جىلى ماسكەۋدىڭ گۋبكين اتىنداعى مۇناي ينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ اتىراۋ ءوڭىرىندە مۇناي ءوندىرىسىن دامىتۋعا بىلەك سىبانا كىرىستى. ءبىراز جىل اۋداندىق, وبلىستىق پارتيا كوميتەتتەرىندە باسشىلىق قىزمەت اتقاردى. بىراق, كوپ ۇزاماي ءوزى ءسۇيىپ قالاعان اتاكاسىبى مۇناي سالاسىن قايتا تاپتى. وزەن مۇناي ءوندىرۋ باسقارماسىنىڭ العاشقى باسقارۋشىسى بولدى. الايدا, ونىڭ الدىنان تاعدىردىڭ اۋىر سىناعى كۇتىپ تۇر ەكەن. «راحمەت اپاتقا ۇشىرادى» دەگەندە قالىڭ جۇرتى جەلدى كۇنگى قوعاداي جاپىرىلدى. قايعىردى. قۇدايدان شىبىن جانىن قالدىرۋىن سۇرادى. جانىنان قالىڭ ورتكە قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاشتاي بوپ جان جارى ساقىش شىقپادى. كوپتىڭ تىلەۋى قابىل بولىپ, راحمەت باسىن كوتەردى. سىنبادى. قايىسپادى. ۇرپاققا مۇرا بولارداي كىتاپتار جازدى.
ءتاڭىردىڭ سالعانىنا شارا جوق, سول اسىل جۇرەك, سول الىپ جۇرەك سوعۋىن توقتاتىپتى.
توپىراعىڭ تورقا, جاتقان جەرىڭ جايلى بولسىن.
ساعيدوللا قۇباشەۆ.
***
قازاق مۇنايىن وركەندەتكەن الىپتاردىڭ ءبىرى راحمەت وتەسىنوۆ دەپ بىلەمىن. وسى الىپ ازاماتىنان ايىرىلعان قازاقتىڭ بۇگىن ءيىنى ءتۇسىپ تۇر. قاشان بارساڭ اعا دەپ ك ۇلىپ قارسى الاتىن راحمەت ىنىمنەن ايىرىلىپ مەن دە جابىرقاپ جاتىرمىن. جاسى توقساننان اسقان مەندەي قارياعا وزىنەن جاسى كىشى ءىنىنىڭ قازاسىن ەستۋدەن اۋىر قايعى جوق.
سەن, راحمەت, تۋمىسىڭ دا, تاعدىرىڭ دا, مىنەزىڭ دە, تالانتىڭ دا ەرەكشە جاراتىلعان تۇلعاسىڭ. وسى جاساعان 84 جىل ءومىرىڭنىڭ تەڭ جارتىسىن ارباعا تاڭىلىپ وتكەرىپسىڭ. تابان تىرەپ جەر باسىپ جۇرگەن 42 جىلدا قانشا كوپ ەڭبەك ەتسەڭ, اربا ۇستىندەگى 42 جىلىڭدا ودان دا زور جۇمىس تىندىردىڭ. عىلىمدا, جازۋشىلىقتا سوڭىڭا ولمەس مول مۇرا قالدىردىڭ. قازاقتىڭ ءار جىگىتى سەن تىندىرعان جۇمىستىڭ جارتىسىن, ۇشتەن ءبىرىن اتقارا السا دا جامان بولماس ەدى.
قوش ءىنىم, سوڭىڭدا قالعان ۇرپاعىڭ كوكتەپ-كوگەرە بەرسىن!
سالامات حايداروۆ.
***
راحمەت اعامىزدىڭ ەسىمىن ەرتە ەستىدىك. وسى اعامىزداي بولساق دەپ ەلىكتەپ وستىك. ۇقساپ باقتىق. قالاي قايسار بولۋدى, قالاي تاباندى بولۋدى, قيىندىقپەن قالاي كۇرەسە ءبىلۋدى ۇيرەندىك. بىزگە ۇلگى بولدى.
ەندى, مىنە, وسى اسىل اعامىزدان ايىرىلىپ قالىپ وتىرمىز.
كوتەرەرسىڭ تالايدى,
تاعدىر سالسا باسىڭا.
ءبىر قۋانىش, ءبىر قايعى,
ءومىر دەگەن ساحنا.
وينايسىڭ سەن بەرىلىپ,
نە بۇيىرسا كونەسىڭ.
بىردە جىلاپ ەگىلىپ,
بىردە ساق-ساق كۇلەسىڭ.
تىپىرلاۋمەن وتەسىڭ,
كەۋدەڭدە شىبىن جان باردا.
ءرول تاڭداپ نەتەسىڭ,
رەجيسسەرىڭ ءبىر اللا, – دەپ ءبىر كەزدە جازعان ولەڭىنىڭ مانىنە ەندى جەتىپ وتىرعاندايمىز.
جانىڭ پەيىش نۇرىنا شالقىسىن, توپىراعىڭ تورقا بولسىن, اعەكەم!
ورال اقشولاقوۆ,
بەركىن ىزتىلەۋوۆ.
***
راحمەت اعامىز انە ءبىر جىلى نەمەرەسى شەتىنەگەندە:
ۇلىقپانداي مىڭ جاسار كىم,
جان سوزارمىز قاشانعى.
پەرىشتەم بوپ قارسى الارسىڭ,
كەيىن بارعان اتاڭدى, – دەپ زار توگىپ ەدى.
قايران, راحمەت اعام, ەندى, مىنە, ءتاڭىردىڭ جازۋىمەن ءبىزدىڭ ارامىزدان شىنىمەن كەتكەنىڭىز بە, پەرىشتەدەي پاك ەدىگە نەمەرەڭىزگە شىنىمەن جەتكەنىڭىز بە؟!
ارباعا تاڭىلىپ وتىرساڭىز دا ءبىزدىڭ اسقار تاۋىمىز, دانا اقىلشىمىز ەدىڭىز-اۋ! سول اسقار تاۋىمىز شوگىپ, اقىل داريامىز شىنىمەن سۋالعانى ما؟! سەنگىمىز كەلمەسە دە, تاعدىردىڭ جازۋىن مويىنداماسقا شارامىز جوق. سوڭىڭىزدا ماۋەلەگەن داراقتاي بۇتاق جايىپ ۇل-قىزدارىڭىز, نەمەرەلەرىڭىز قالىپ بارادى. وسى ۇرپاعىڭىزعا قارا بولىپ ساقىش اپامىز وتىر. قاعازعا تۇسكەن ءسوزىڭىز كوكىرەگىمىزدە ساقتاۋلى.
قوش اعەكەم! الدىڭىز پەيىش, ارتىڭىز كەنىش بولسىن!
نۇرلان, نۇربەرگەن بالعىمباەۆتار.
***
قوش, ادالدىقتىڭ, تازالىقتىڭ بەلگىسى
زامان-اي! ءبىزدىڭ دە قاتارىمىز سيرەپ, دالانىڭ اق سەلەۋىندەي ءار جەردە قالىپ جاتقانىمىز مىناۋ! سوعىستان كەيىن ءبىلىم ىزدەپ كەلىپ الماتىدا تۇيىسكەن, الىپتاردىڭ تاربيەسىن كورگەن ارىستار ەدى مەنىڭ زامانداستارىم. سونىڭ ءبىرى عابدوللا قاليەۆ تە بۇگىن دۇنيەدەن وزدى. ونى مەن الپىس جىلداي ءبىلدىم. جولداس, دوس, قىزمەتتەس بولدىق. ول 1951 جىلى سەمەي پەدينستيتۋتىن ءبىتىرىپ كەلىپ, بىزبەن بىرگە اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ ەدى. سارسەن امانجولوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن كانديداتتىق, كەيىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ءتىل ءبىلىمىنىڭ ىرگەلى عالىمدارى مەن ۇستازدارىنىڭ قاتارىن تولىقتىردى.
بۇكىل ءومىرىن قازىرگى اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (بۇرىنعى قازپي) قابىرعاسىندا وتكىزدى. ۇزاق جىلدار ءتىل ءبىلىمى كافەدراسىن باسقاردى. ءسوزى دە, ءىسى دە ورنىقتى, بويىن ارقاشان تازا ۇستايتىن, پرينتسيپتىڭ ادامى ەدى. ونىڭ وسى مىنەزىن, ىسكەرلىك قابىلەتىن تانىعان ينستيتۋت ۇجىمى وعان ۇلكەن سەنىم كورسەتىپ, تالاي رەت پارتكوم حاتشىسى ەتىپ سايلادى. ول كەزدە قازپي-ءدىڭ پارتيا ۇيىمى كوممۋنيستەرىنىڭ كوپتىگى جاعىنان اۋداندىق كوميتەت قۇقىنا يە بولاتىن. سونداي ۇلكەن ۇجىمعا باسشىلىق جاساۋ وڭاي ەمەس-ءتىن. وسى سالادا عابدوللا جاقسى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن تانىتتى. قوعامدىق بەلسەندى ەڭبەك عالىمدىعىنا قوسا ونىڭ ۇلكەن ازامات, ءوز ەلىنىڭ پاتريوتى رەتىندەگى بەدەلىن دە كوتەردى. ول جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە ۇلكەن ۇلەس قوستى. «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسقان» قادامى دا, شاكىرتكە «ۇيرەتۋدەن جالىقپاعان» ەڭبەگى دە ونىڭ ءومىرىنىڭ مۇراتى ەدى.
قوش, باۋىرىم, عابدوللا. سەن بىزگە ادالدىقتىڭ, تازالىقتىڭ بەلگىسى سياقتى ەدىڭ. توپىراعىڭ تورقا بولسىن.
سەرىك قيراباەۆ, اكادەميك.