وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك-قاراشا ايلارىندا ءتورت ادامنان قۇرالعان قازاقستاندىق ءبىر توپ جۋرناليست, اتاپ ايتقاندا, الىشەر ەلىكباەۆ, قانات بەيسەكەەۆ, سايان بايعاليەۆ جانە نارعىز احمەتوۆ امەريكا قۇراما شتاتتارىن ارالاپ, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى وسى الپاۋىت ەلدە ۋاقىتشا نەمەسە تۇراقتى تۇرىپ جاتقان قازاقستاندىقتار تۋرالى اقپارات جيناعان ەكەن. ولار وسى ساپارىندا 10 مىڭ شاقىرىمداي جول ءجۇرىپ, امەريكانىڭ 23 شتاتىندا بولىپ, ءبىرتالاي قازاقستاندىقتارمەن جانە ولاردىڭ وتباسىلارىمەن كەزدەسىپتى. سولاردىڭ ىشىنەن ەڭ قىزعىلىقتى دا قيلى تاعدىرلاردىڭ وقيعالارىن ءوز سايتتارىندا جاريالاپتى. سونىڭ ءبىرىن سىزدەرگە سۇيىنشىلەپ وتىرمىز.
ءبىر جىلدان ءسال بۇرىن نيۋ-يورك پوليتسەيى دانيار نۇرتازا جەرگىلىكتى جانە باسقا دا امەريكالىق جاڭالىقتار حرونيكاسىنىڭ قاھارمانىنا اينالدى. قازاقستاننان شىققان تۇلەك تۋرا مەترو ستانساسىنىڭ جانىندا تولعاق قىسقان امەريكالىق ايەلدىڭ شاقالاعىن قابىلداپ الدى. اقش-تى كوكتەي وتكەن ساپارىمىز كەزىندە ءبىز دانيارمەن كەزدەسۋدى ۇيعاردىق. ول ءوزىنىڭ اقش-قا قالاي كەلگەنىن, وسى جولدا, ياعني نيۋ-يورك قالاسى پوليتسەيلىك دەپارتامەنتىنىڭ وفيتسەرى بولۋ ارمانىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قانداي قيىندىقتاردى جەڭگەنىن اڭگىمەلەپ بەردى.
– اۋەلى اقش-قا قالاي, قانداي جاعدايدا كەلگەنىڭىزدى ايتىڭىزشى؟
– بۇدان 13 جىل بۇرىن, 2002 جىلدىڭ ساۋىرىندە كەنجە ءىنىم مەكتەپتى بىتىرە سالا ءبىز بۇكىل وتباسىمىزبەن اقش-قا قونىس اۋداردىق. ءىنىم 17-دە, مەن ول كەزدە 20 جاستا بولاتىنمىن. ءىنىم اقش-تا, كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعىسى كەلدى. وتباسىمىز وتە ۇيىمشىل. سول سەبەپتەن دە ءبارىمىز ءتۇپ كوتەرىلىپ بىرگە كەلدىك.
– ءىنىڭىزدى جالعىز جىبەرۋگە قورىققان شىعارسىزدار؟
– ءيا, ول تىم جاس قوي. سوعان بولا مەن دە ۋايىمدادىم. اتا-انامىز ءبىزدى ويلادى. ەكەۋمىزدى جىبەرە قويمادى. سوندىقتان, بۇكىل وتباسىمىزبەن ساپار شەگۋدى ۇيعاردىق. ارينە, مەن, قارجى تۇرعىسىنان العاندا, بۇلاي ءبىلىم الۋدىڭ وتە قىمباتقا تۇسەتىنىن ءتۇسىندىم. ءىنىم وقىپ جۇرگەن كەزدە ءوزىمنىڭ جۇمىس ىستەۋىم كەرەكتىگىن دە ءبىلدىم.
– وسى جاققا كەتكەنگە دەيىن قازاقستاندا نەمەن اينالىستىڭىزدار؟
– ءبىز الماتىلىق ادەپكى وتباسى بولاتىنبىز. ءۇش بولمەلى قاراپايىم پاتەردە تۇردىق. مەن الماتىداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 3-كۋرسىندا وقىپ جۇرگەنمىن. اقش-قا كەتەتىن بولعان سوڭ, وقۋىمدى تاستاۋعا تۋرا كەلدى.
– كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتى ەڭ قىمبات وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى عوي. ءسىزدىڭ ءىنىڭىز وقۋ اقىسىن قالاي تولەمەكشى ەدى؟
– ول تالابى زور ءارى وتە تالانتتى جىگىت. ماتەماتيكانى جاقسى مەڭگەرگەن, وليمپيادالارعا قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىندارعا يە بولىپ ءجۇردى. وسىندا وقۋ ءۇشىن تالپىنىپ, ءوزى دە جۇمىس ىستەۋگە ءازىر تۇردى. ءىنىم ءوز ارمانىنا جەتۋ ءۇشىن نە قاجەتتىڭ ءبارىن ىستەۋگە دايىن بولدى.
– اقش-تا ءوزىڭىزدىڭ ءبىرىنشى جۇمىسىڭىزدى قالاي تاپتىڭىز؟
– العاشىندا برايتون-بيچتەگى بەينەسالونعا ورنالاستىم. وندا ءبىر اپتا ىستەدىم. ول جەردە بەينەكاسسەتالاردى پروكاتقا بەرۋمەن اينالىساتىن. كليەنتتەردىڭ ءبارى ورىس تىلدىلەر. بوس ۋاقىتىمدا اعىلشىن ءتىلىن وزدىگىنەن ۇيرەتۋشىنى اشىپ, سونى وقي بەردىم. ءاربىر ءسوزدى, الدەبىر ءسوز تىركەستەرىن ەستە ساقتاپ قالۋعا تىرىستىم. مەكتەپتە نەمىسشەنى وقىعاندىقتان, اعىلشىنشا مۇلدەم بىلمەيتىنمىن. ءتىپتى, اتىم كىم جانە جاسىم قانشادا ەكەندىگىن دە ايتا المايتىنمىن.
– ال ءسىزدىڭ اتا-انالارىڭىزدىڭ جاسى قانشادا ەدى؟
– ولار ەگدە جاستاعى ادامدار. كوشۋ جونىندە شەشىم قابىلداۋدىڭ ءوزى دە اكە-شەشەمىزگە وڭايعا تۇسكەن جوق. ءبىز ءىنىم ەكەۋمىز ءوز كۇشىمىزگە سەنىمدى بولساق, اتا-انامىز قاتتى ۋايىمدادى. كوشىپ-قونۋىمىز ەلەۋلى سىناق بولدى.
– ولار دا اعىلشىنشانى ۇيرەندى مە؟
– ءيا, اتا-انامىز دا جۇمىس ىستەپ, اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنە باستادى. اكەم ءومىر بويى باسشى قىزمەتتەردە ىستەگەن. ال مۇندا ءارتۇرلى جۇمىستاردى ىستەۋىنە تۋرا كەلدى. سايىپ كەلگەندە, اقش-تا قول جەتكىزە العانىمىزدىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ اتا-انامىزدىڭ ەڭبەگى.
– سىزدەر قايدا تۇردىڭىزدار؟
– ءبىز ەكى بولمەلى پاتەردى جالداپ, ءبىر بولمەسىندە اتا-انامىز, ەكىنشىسىندە ءىنىم ەكەۋمىز تۇردىق. اۋدانى سونشا كەرەمەت تە ەمەس, ءارى قاۋىپسىز دە ەمەس ەكەن. جەرگىلىكتىلەرمەن قاقتىعىس تا بولىپ قالىپ ءجۇردى. مەن ءتىل بىلمەگەندىكتەن ولاردىڭ وزىمنەن نە تالاپ ەتەتىنىن ءتۇسىنبەدىم. ال ولارعا اقشا قاجەت ەكەنىن بىلگەن كەزدە: «مەن سەندەرگە ەشتەڭە بەرمەيمىن, نە ىستەسەڭدەر, سونى ىستەڭدەر» دەپ جاۋاپ بەردىم.
– قورىققان جوقسىڭ با؟
– قورقىنىش بولمادى. سەبەبى, مۇندايدى الماتىدا دا كورگەنمىن. ءبىز ءوز ماقساتىمىزبەن كەلدىك, نامىستى قولدان بەرمەدىك, ءسويتىپ, ۋاقىت وتە كەلە قۇرمەتكە يە بولدىق.
– ال ءىنىڭىزدىڭ ارمانى ورىندالدى ما؟ وقۋىن بىتىرە الدى ما؟
– ءيا, ول ۋنيۆەرسيتەتتى ساتىمەن ءتامامدادى. قازىردە جاسى وتىزدا, ءىرى بانكتە قارجىلىق تالداماشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى, ال كەشكى ۋاقىتتا امەريكالىق ەكى بىردەي ۋنيۆەرسيتەتتە ستاتيستيكا, ماتەماتيكا, ميكروەكونوميكا جانە مەنەدجمەنت-تاۋەكەل سىندى ساليقالى پاندەردەن ءدارىس بەرەتىن پروفەسسور.
– بوتەن ەلگە اتا-انالارىڭىز قالاي بەيىمدەلدى؟
– ولارعا قيىنداۋ سوقتى. العاشقى ەكى-ءۇش جىلدا شەشەم كۇن سايىن جۇمىستان كوڭىلى بوساپ, كوزى جاساۋراپ كەلەتىن. ءبارىن تاستاپ قايتىپ كەتكىسى كەلدى. ول كەزدە ءبىز قازاقستاننان كەلگەن وسىنداعى ءبىر عانا وتباسىن بىلەتىنبىز. ولاردىڭ ءوزى دە سول جىلى قايتادان كەرى قايتتى. ءبىز كەلگەندە دە «مۇندا نە بىتىرەسىڭدەر, ەستەرىڭ باردا ەلدى تابىڭدار» دەگەندەي ءسوز ايتقان ەدى. بىراق ءبىز وزىمىزگە سەنىمدى بولدىق, كۇمان-كۇدىككە بوي الدىرمادىق.
– اتا-انالارىڭىزدىڭ كوڭىلىندەگى قاياۋدى قالاي كەتىردىڭىزدەر؟
– مۇندا كەلگەن سوڭ ءۇش كۇننەن كەيىن اكەمىزدىڭ جۇرەك تالماسى ۇستادى. ول ىشتەگى ۋايىمىن بىزگە بايقاتپاعانىمەن, باستان كەشكەن جاعدايدىڭ ءبارى وعان اۋىر تيگەن ەكەن. مەن گوسپيتالگە كەلدىم, بىراق ءتىل بىلمەگەندىكتەن اكەمدى تابا الماي قويدىم. ءتىپتى, ورىس ءتىلدى مەيىربيكەلەردىڭ وزدەرى ورىسشا تۇسىنبەيتىندەي سىڭاي تانىتتى. ءبىزدىڭ ساقتاندىرۋ قاعازىمىز جوق ەدى. ايتكەنمەن, اقش-تا ءتىپتى, ادامنىڭ ساقتاندىرۋى جوق بولعان جاعدايدا دا ءسىز مەديتسينالىق كومەك الۋعا قۇقىلى ەكەنسىز. اكەمىزدى ەمدەپ, ساۋىقتىرىپ شىعاردى. ءسويتىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى العاشقى اسەرىمىز جاعىمدى بولىپ شىقتى. ولار ناۋقاستى ساقتاندىرۋسىز, قاجەتتى قۇجاتتارسىز, قولىنداعى قازاقستاندىق تولقۇجاتىمەن-اق اياعىنان تىك تۇرعىزدى.
– ال اتا-اناڭىز قازاقستاندى ويلاپ ساعىنا ما؟
– مامامىز مۇندا كەلگەن سوڭ تۋعان ەلدى ىلعي اڭساپ جۇرەتىن بولدى. ەلگە ءبىر بارىپ قايتسام دەگەن ارمانىن ايتا بەرەتىن. قازىر دەنساۋلىعى ەپتەپ سىر بەرە باستادى. دەگەنمەن, قازاقستانعا ءبارىبىر بارىپ قايتامىن دەگەن ويىنان قايتار ەمەس.
– اكەڭىزدە سونداي اڭسار جوق پا؟
– اكەم قازاقستانعا بارىپ تا كەلدى. سوندا مەن ول ءۇشىن قاتتى ۋايىمدادىم. ويتكەنى, كەتكەننەن كەيىن قازاقستانعا العاش رەت ءوزىم ۇشىپ بارعانىمدا اعىل-تەگىل جىلاپ, تىنىسىم توقتاپ قالا جازداعان-دى. ءتىپتى, استاناعا بارعاننىڭ ءوزىندە. بۇرىن ول قالامەن تانىس ەمەس ەدىم. سوندىقتان, ول جەرگە تابان تىرەۋ ماعان ءسال دە بولسا جەڭىلىرەك بولعان سياقتى.
– سول كەزدە قازاقستاننان كەتكەنىڭىزگە قانشا بولىپ ەدى؟
– بۇل 2007 جىل, دەمەك, ءبىزدىڭ كەتكەنىمىزگە بەس جىل تولعان ەدى. وسى بەس جىل وتباسىمىز ءۇشىن وتە اۋىر كەزەڭ بولدى. امەريكادا بولعان العاشقى ەكى-ءۇش جىلدىڭ قيىندىعى مورالدىق تۇرعىدان دا, باسقا جاعىنان دا ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمىزدەن كەتپەيدى.
– قايتىپ ورالۋ تۋرالى وي مۇلدەم كەلگەن جوق پا؟
– اتا-انامىزعا ايانىشپەن قارايتىنبىز. مەن ولاردىڭ ەلگە قايتقانىن قالادىم. ءبىز ءوزىمىز قالىپ, ءومىرىمىزدى ءوز بەتىمىزبەن قۇرۋعا تىرىسار ەدىك. بىراق اتا-انامىز ءبىزدى تاستاپ كەتكىلەرى كەلمەدى. العاشقى ءۇش جىلدا تورتەۋىمىز بىردەي جۇمىس ىستەدىك. مەنىڭ 18 ساعات قاتارىنان جۇمىس ىستەگەن كەزدەرىم بولدى. سونىمەن بىرگە, اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەندىم. بىردە سوزدىكتى پاراقتاپ تۇرسام, ماعان ءبىر ەر ادام كەلىپ: «سەن نە وقىپ تۇرسىڭ؟» دەدى. «اعىلشىنشانى ۇيرەنىپ ءجۇرمىن» دەپ جاۋاپ بەردىم. ول ماعان: «ەگەر سەن برايتوندا جۇمىس ىستەسەڭ, ساعان اعىلشىنشانىڭ كەرەگى نە؟» دەيدى. مەن وعان: «مەن ءومىر-باقي برايتوندا جۇمىس ىستەمەك ەمەسپىن.ءبىز امەريكادا تۇرىپ جاتىرمىز عوي» دەپ جاۋاپ قايىردىم. سويتسەم, ول مەن جۇمىس ىستەيتىن دۇكەننىڭ قوجايىنى ەكەن. ءوزى اعىلشىن ءتىلىن بىلمەيتىندىكتەن, قوجايىن ماعان قاتتى اشۋلاندى. مەنەدجەردى شاقىرىپ, مەنى جۇمىستان بوساتۋدى تالاپ ەتتى. ۇيگە كوڭىل-كۇيىم بولماي ورالدىم. ەكىنشى جاعىنان, برايتوندا كەپتەلىپ قالماعانىم ءۇشىن وسى ادامعا راحمەت ايتامىن. ماشينالاردى تۇراقجايعا قويۋشى بولىپ باسقا جۇمىس تاۋىپ الدىم. قازاقستاندا مەنىڭ «موسكۆيچ» ماشينام بولاتىن. مەحانيكالىق بەرىلىس قورابىنا نەگىزدەلگەن ماشينالاردى جۇرگىزە الامىن. مىنا جۇمىسقا ورنالاسۋىما وسى بىلىگىم كومەكتەستى. سودان كەيىن رەستورانداردا جۇمىس ىستەيتىن جىگىتتەر اقشالى بولاتىنىن ۇقتىم. سوندىقتان, مەنىڭ ەندىگى ماقساتىم – رەستوراننان جۇمىس تابۋ بولدى. جارتى جىلدان كەيىن «باكۋ» رەستورانىنا جۇمىسقا تۇردىم. ءبىر اپتا تەگىن ىستەپ, قابىلەتىمدى دالەلدەدىم. سودان كەيىن ولار ماعان سەنىپ, جۇمىسقا الدى. ءوزدەرىنە قازاقتىڭ قىزمەت كورسەتكەنىن قالاعان وزبەكتەر بۇل مەيرامحاناعا ارنايى كەلەتىن.
– قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا جۇمىسقا بارعانىڭىزدا نامىستانعان جوقسىز با؟
– اقش-قا بارماقشى بولعاندا تۋرا ءوزىمنىڭ اتا-انام سياقتى, مەن دە كەز كەلگەن جۇمىستان باس تارتپاۋعا بەل بايلاعان ەدىم. وسىندا جينالعان كەزدە ءبىزدى امەريكادا سەندەردى كۇتىپ وتىرعان ەشكىم جوق, ول مۇلدەم باسقا ەل جانە قازاقستاندا كىم بولىپ, نە ىستەسەڭىز دە, سونى مۇندا ۇمىتۋعا تۋرا كەلەدى دەپ ەسكەرتكەن بولاتىن.
– داياشىلىقتان كەيىن نەمەن اينالىستىڭىز؟
– داياشى بولا ءجۇرىپ, سونىمەن قاتار, «تۋريزم» ماماندىعى بويىنشا وقۋدى ۇيعاردىم. سونىڭ ارقاسىندا مەنى «Delta» اۆياكومپانياسىنا جۇمىسقا شاقىردى. اجەپتاۋىر كونكۋرستان وتۋىمە تۋرا كەلدى. ءبىزدىڭ كۋرستان ءوزىمدى قوسقاندا ەكى ادامدى الەمدەگى اسا ءىرى اۆياكومپانياعا جۇمىسقا الدى. بەس جىل جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ بولىمىندە جۇمىس ىستەدىم. وسى كەزدە بۇرىنعى كسرو-دان كەلگەن كوپتەگەن ادامداردى قارسى الدىم, ءبىرسىپىراسىنا كومەگىمدى دە تيگىزدىم. بۇل جۇمىس مەنى كوپ نارسەگە ۇيرەتتى. مىسالى, ادامدارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا, الدەبىر تۇيتكىل نەمەسە كۇيزەلىستى جاعداي بولا قالعاندا تىنىشتاندىرىپ جۇباتۋعا. ارينە, وڭاي ەمەس. بۇدان كەيىن نيۋ-يورك قالاسىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسىپ, حالىقارالىق ماركەتولوگ ديپلومىن الىپ شىقتىم. ارا-اراسىندا قازاقستانعا اۆتوموبيل تاسىمالداۋمەن اينالىستىم.
– وسى جايىندا تاراتىڭقىراپ ايتساڭىز قايتەدى؟
– العاشقى ۋاقىتتا بۇل شاعىن كاسىپ بولدى. مەن حابارلاندىرۋلار بويىنشا ماشينالار ىزدەدىم, ولاردى ساتىپ الدىم. نيۋ-يورككە تاسىمالدادىم, سودان كەيىن قازاقستانعا جىبەرىپ وتىردىم. الماتىدا مەنىڭ سەرىكتەستەرىم بولدى – بالالىق شاقتاعى دوستارىم. سوندا ولار وسى ماشينالاردى وتكىزىپ بەرىپ وتىردى. ماعان اقشا سالىپ جىبەرەدى, جۇمىس وسىلاي دوڭگەلەنە بەردى. ۋاقىت وتە كەلە وزىمىزگە ات قويىپ, دامي باستادىق. ول كەزدەردە مەن جۇمىسقا باسقا دا جىگىتتەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدىم. ولارعا قول ۇشىن بەرۋگە تىرىستىم. جاڭا كەلگەندەرگە جۇمىس تابۋدىڭ قانداي قيىن ەكەنى مەنىڭ ەسىمدە بولاتىن. سونداي-اق, جىگىتتەرگە بۇل ەلدە قيىندىقتاردان قالاي جول تابۋعا بولاتىنىن ۇيرەتتىم. ايتەۋىر قولىمنان كەلگەنىنشە كومەكتەسۋگە تىرىساتىنمىن.
– بىراق بۇل كاسىپ تۋرا قازاقستان كەدەن وداعىنا كىرگەن ۋاقىتقا دەيىن عانا جۇمىس ىستەگەن بولار؟
– ءيا, بۇل وسى كاسىپتەن كەتۋدىڭ ءبىر سەبەبى بولدى. الايدا, مەن بۇل ءىستى توقتاتۋدى بۇرىنىراقتا جوسپارلاعان ەدىم, ەكى ەمەس, كەرەك دەسەڭىز ءۇش رەت تاستاپ كەتكەن دە بولاتىنمىن. دەگەنمەن, ءبارىبىر دە قايتا ورالىپ وتىردىم, ويتكەنى جامان كىرىس اكەلگەن جوق. بىراق, مەن اۆتوكاسىپتىڭ بولاشاعىن كورمەدىم جانە اقش-قا بۇل ءۇشىن كەلمەگەنىمدى دە ءتۇسىندىم. وزىمە رۋحاني جاقىن نارسەنى تابۋعا تىرىستىم. پوليتسەيلەر الىستا جۇرگەندە كوشەدە نە بولىپ جاتقانىن كورۋىمە تۋرا كەلدى. ءارتۇرلى زاڭسىزدىقتارعا سالعىرت قاراي المادىم. بۇعان ارالاسۋعا مەنىڭ قۇقىم بولمادى. قۇقىق قورعاۋ ورگانىندا جۇمىس ىستەۋ ارمانى مەندە بۇرىننان بولاتىن. تەك ءبىز العاش امەريكاعا كەلگەندە مەنىڭ ازاماتتىعىم جوق ەدى جانە وسى سالادان جۇمىس تابۋ ءۇمىتى دە بولماعان. مەنىڭ ارمانىم ەكىنشى كەزەككە سىرىلدى. كەيىن ءبارى ءوز ورنىنا كەلگەن سوڭ عانا, ءوزىمنىڭ سۇيىكتى ىسىممەن اينالىسۋ مۇمكىندىگى تۋدى.
– ال قازاقستاندا ءسىز ەشقاشان پوليتسەي بولۋدى ارمانداعان جوقسىز با؟
– قازاقستاندا مەن پوليتسەيلەرگە باسقا كوزبەن قارايتىنمىن. بىراق ءبىزدىڭ كورشىمىز پوليتسەي بولدى. ونىڭ تاپانشانىڭ قابىن قالاي كيگىزگەنى, تاپانشاسىن, قارۋ-جاراعىن قالاي تەكسەرگەنى ءالى ەسىمدە. مۇمكىن, سول كەزدە-اق وسى وي مەنىڭ باسىما كىرىپ العان شىعار. بۇل جاققا قاراعاندا, قازاقستاندا پوليتسەيلەر وزدەرىن باسقاشا ۇستايدى. اقش-تا پوليتسەيلەر – نيەتتەس باۋىرلار. مەن NYPD-قا (نيۋ-يورك قالاسىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتى) كەلگەندە ءوز وتباسىما كەلگەندەي كۇي كەشتىم. ءوزىم سياقتى ويلايتىن 35 مىڭ باۋىرلارىم مەن ءاپكە-قارىنداستارىم پايدا بولدى. قاي-قايسىسى دا قىزمەتكە اقشا ءۇشىن كەلمەگەن.
– جالپى, ءسىز پوليتسياعا قالاي كەلدىڭىز؟
– بۇل وقيعا 4 جىلعا سوزىلدى. باسىندا جادىمدى, بايقاعىشتىعىمدى تەكسەرىپ ەمتيحان الدى, پسيحولوگيالىق تەستتەن دە ءوتتىم. ەمتيحانداردى جاقسى تاپسىردىم. سودان كەيىن دەنە تاربيەسىنىڭ ەمتيحاندارى بولدى. سالماق تۇسىرۋگە, كوپ جۇگىرۋگە تۋرا كەلدى. ەگەر جۇگىرە الماساڭ – قۇجاتىڭدى تاپسىرماۋعا دا بولادى دەپ بىردەن ايتقان ەدى. ءوزارا كەلىسۋ, بىرەۋگە ايتقىزۋ سياقتى نارسەلەر مۇندا مۇلدەم جوق. تالاپتانعانداردىڭ كوبى پسيحولوگيالىق جانە دەنە شىنىعۋىنىڭ تەكسەرىسى كەزىندە سەيىلىپ قالدى. سونداي-اق, بەكگراۋندتى قاتاڭ تەكسەرەدى. باستاپقى دايىندىق, ودان كەيىن اكادەمياداعى ناعىز دايىندىق كەزەڭىنەن وتەسىڭ. اكادەمياداعى وقۋ 6 ايعا سوزىلادى. بۇل سىناق تا وڭاي ەمەس. كوپ جىگىتتەر اكادەميانى بىتىرە الماي قالدى. اكادەمياعا ءتۇسۋ ءۇشىن دە 1 ورىنعا 15 ادام تالاساتىن كۇردەلى كونكۋرستان وتۋگە تۋرا كەلەدى.
– ەگەر جالاقىسى جوعارى بولماسا, اقش-تا پوليتسيادا جۇمىس ىستەۋگە ءتىلەك بىلدىرەتىندەر نەگە سونشالىقتى كوپ؟
– بۇلاردىڭ كوبى – بۇرىنعى اسكەريلەر, ارداگەرلەر. ولار ءۇشىن پوليتسياداعى جۇمىس ازاماتتىق ومىرگە بىرتىندەپ كوشۋ ءۇشىن قاجەت. بۇلار قارۋمەن جۇرۋگە ءۇيرەنگەن, توتەنشە جاعدايدا باسقا ادامدار ءۇشىن ءوز ءومىرىن قيۋعا تاۋەكەل ەتە الاتىن ادامداردىڭ ەرەكشە توبى. مۇنداي ادامدار امەريكادا كوپتەپ سانالادى. ءسىرا, ءوز جۇمىسىمنىڭ ماعان ۇنايتىنى دا سول سەبەپتەن شىعار. مەن جۇمىسىما مەرەكەگە بارا جاتقانداي اسىعامىن, وسىناۋ ۇلكەن وتباسىنىڭ مۇشەسى بولعانىمدى ماقتان ەتەمىن.
– ءسىز ءسويتىپ پوليتسياعا كىردىڭىز, كۇن سايىن قاۋىپ-قاتەرمەن بەتپە-بەت كەلەسىز. بۇعان ءسىزدىڭ وتباسىڭىز قالاي قارايدى؟
– اتا-انام مۇنى تۇسىنىستىكپەن قابىلدادى. اكەم اسكەردە ساحاليندە قىزمەت ەتكەن. قىزمەتىن كاپيتان شەنىندە اياقتادى. ءوزى سونداي ساتىدان وتكەننەن كەيىن, ءومىر بويى مەنى دە وسىعان دايىندادى. «قولىڭنان كەلسە – كومەگىڭدى اياما!» دەپ وتىراتىن. كوشەدە بۇزاقىلار ءبىر جىگىتكە نەمەسە قىزعا ءتيىسىپ جاتسا, اكەم ەشقاشان قاسىنان ءۇنسىز ءوتىپ كەتپەيتىن. وسى ادىلەتشىلدىك, ادامدارعا كومەكتەسۋ قاجەتتىلىگى اكەدەن دارىعان قاسيەت سياقتى.
– مەتروداعى ايەلدى بوساندىرىپ الۋ جاعدايى قالاي بولدى؟
– مەن جەراستىنداعى مەترودا پوستىدا تۇرعانمىن. وسى كەزدە راتسيا ارقىلى بەكەتتە ايەلدىڭ تولعاتىپ جاتقانى تۋرالى دابىل ءتۇستى. دەرەۋ پلاتفورمانى تەكسەرۋ جونىندە شەشىم قابىلدادىم. تەكسەرسەم – ەشكىم جوق, سودان كەيىن جوعارىعا كوتەرىلە باستادىم. ول جەردەگى مەترو بەكەتىندە قاربالاس, ودان شىعۋدىڭ وزىنە بىرنەشە مينۋت كەتەدى. باسپالداقتار جوق, تەك ليفت عانا بار. كوشەگە شىققان بەتىمدە فەلدشەردى كوردىم. ول تومەنگە تۇسپەكشى ەكەن. وعان ول جاقتا ايەلدىڭ جوق ەكەنىن ءتۇسىندىردىم. ايەل كوشەدە ءبىر جەردە بولۋى ءتيىس. شىنىندا دا, ول كوشەگە شىعىپ ۇلگەرىپ, نارەستە تۋىپ كەلەدى دەپ ايقايلاي باستادى. اكادەميادا ءبىزدى تولعاقتى قابىلداۋعا دا ۇيرەتكەن ەدى. بۇل اراعا جەتكەنىمشە, جەدەل جاردەمنىڭ ءبىردەن كەلە قويمايتىنىن ءتۇسىندىم. ويتكەنى, برۋكليننىڭ بۇل تۇسىندا كەپتەلىستەر سۇمدىق. ميىمدا قالاي بوساندىرۋ كەرەكتىگى جونىندە ويلار ۇيىرىلە قالدى. فەلدشەردى كورگەنىمدە قاتتى قۋانىپ كەتتىم. جۇگىرىپ ايەلدىڭ قاسىنا باردىق. ول اسفالتتا ايقايلاپ جاتىر. بالانىڭ قىلتيىپ شىعىپ كەلە جاتقانىن كوردىم. ءبىز تىزەرلەپ وتىرا قالدىق. فەلدشەر بالانى ۇستاي الىپ, ءوزىنىڭ ەسى شىعىپ كەتتى. مەنىڭ تۇسىنۋىمشە, بۇل جۇمىستا جاڭادان ىستەپ جۇرگەن سياقتى. ءبىر-ءبىرىمىزگە قاراپ, قۋانىپ كەتتىك. نارەستە شىر-شىر ەتىپ, كوزىن اشتى. بالپاناقتاي ۇل ەكەن. بىراق مۇنى الدەبىر ەرلىك ءىس دەپ ساناۋ ونشالىقتى دۇرىستىققا جاتپايدى دەپ ويلايمىن.
– بىراق ءسىز, قالاي بولعاندا دا, ادام ومىرىنە اراشاشى بولدىڭىز ەمەس پە؟
– جۇمىستا مەنىڭ, مىندەتتى بولماسام دا, اتقارعان ءىسىمدى باعالادى. مەنىڭ نەگىزگى مىندەتىم جەر استىنداعى پوستتى كۇزەتۋ بولاتىن. ءبارى ءاپ-ساتتە بولدى دا, شەشىمدى شۇعىل قابىلداۋعا تۋرا كەلدى. بۇل وتە سيرەك كەزدەسەتىن احۋال. ءبىز كۇن سايىن جوعالعان ادامداردى تابامىز, قاراقشىلىق-توناۋدىڭ الدىن الامىز, قىلمىسكەرلەردى ۇستايمىز, باقىتسىز جاعدايلار دا ۇشىراسىپ تۇرادى. ادامدار جۇمىسىمىزعا كۇن سايىن العىسىن ايتادى. بىراق بۇل ەرلىك دەپ ەسەپتەلمەيدى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, بۇل جاعدايدى ەرلىك دەپ ەسەپتەپتى. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, بۇل ءبىزدىڭ كۇن سايىن ىستەيتىن جۇمىسىمىزدىڭ ءبىر بولىگى. ءبىز بۇل جۇمىستى ناق وسى ادامدارعا كومەكتەسۋ ءۇشىن تاڭداپ الدىق. ەگەر وقىستان قانداي دا ءبىر ءزىلزالا اپات نەمەسە تەررورلىق ارەكەت بولسا, جاي ادامدار ونداي پروبلەمادان قاشادى, ال پوليتسەيلەر, كەرىسىنشە, سول اراعا ادامداردى قۇتقارۋ ءۇشىن اسىعۋى ءتيىس. بۇل ءبىزدىڭ جاي عانا جۇمىسىمىز.
– ءسىز نارەستەلى بولعان ايەلدى وسىدان كەيىن كوردىڭىز بە؟
– تاڭەرتەڭ مەن وعان گۇل الىپ بارىپ, كىرىپ شىقتىم. ول مەنى تانىپ, قۋانا قۇشاقتاپ, بەتىمنەن ءسۇيدى. جاس انا ەكەۋمىز بىرگە سۋرەتكە تۇستىك. ونىڭ دا ۇرەيى ۇشىپ كەتىپتى. مەترومەن اۋرۋحاناعا بارا جاتقان عوي, سول ارادا كەنەتتەن تولعاعى قىسقان. سوندىقتان, ول پويىزدان ءتۇسىپ قالعان. ءسويتىپ, help تۇيمەشەسىن باسىپ, بوسانعالى جاتقانىن حابارلاعان. سول سەبەپتەن دە, 911-گە ونىڭ پلاتفورمادا ەكەندىگى تۋرالى اقپارات تۇسكەن. ايەل كۇتۋگە شىداماي, جوعارىعا كوتەرىلگەن. كوشەگە شىققان سوڭ, تاكسي ۇستاماقشى بولعاندا, نارەستەنىڭ سىرتقا شىعۋعا تۇرتىنگەنىن تۇسىنگەن. وسىنىڭ ءبارى نەبارى 5 مينۋتتىڭ ىشىندە بولىپ ءوتتى.
– ول ايەل ۇلىنىڭ اتىن دانيار دەپ قويعىسى كەلگەن جوق پا؟
– مەنىڭ اتى-ءجونىمدى سۇراپ العان. بىراق, شىنىن ايتقاندا, بالاسىن قالاي اتاعانىن بىلمەيمىن.
– وسى ءىسىڭىز ءۇشىن ءسىزدى ماراپاتتادى ما؟
– بۇل ەندى ۇزاق اڭگىمە. دەگەنمەن, اقپارات NYPD باسشىسىنا دەيىن جەتكەن. ماعان ونىڭ كەڭسەسىنەن تەلەفون سوعىپ, العىس ايتتى. الدا تاعى سويلەسەمىز دەپ ۋادە ەتتى. بالكىم, پوليتسەيلەردى ماراپاتتايتىن الدەبىر كۇن بولاتىن شىعار. ءسىرا, بۇل ايتەۋىر تەز بولا قوياتىن شارۋا ەمەس. ادەتتە, مەدال, اسكەريلەردەگى سياقتى كىشكەنتاي جولاقشا سياقتى ءبىر ءنارسەلەر بەرىپ جاتادى.
– بالالارىڭىزدىڭ الدىندا ماقتان ەتەتىن ءىسىڭىز بولادى!
– سولايى سولاي عوي. بىراق مەن ءۇشىن باستىسى بۇل ەمەس. ەڭ باستىسى – بالالاردىڭ دۇرىس ادام بولىپ ەرجەتۋى.
– ۇلىڭىز پوليتسياعا جۇمىسقا باراتىن بولسا, ءسىز كەلىسەر مە ەدىڭىز؟
– ءوز باسىم مۇنى قالامايتىن سياقتىمىن. ويتكەنى, مەرت بولۋ – الدا كەزدەسەر قاۋىپتىڭ ءبىر جاعى عانا. كوپتەگەن پوليتسەيلەر دەنساۋلىعىن جوعالتادى. مۇگەدەكتەر ارباشاسىندا وتىرىپ, تەك اۋزىن عانا قيمىلداتا الاتىن ادامداردى كوردىم. بۇل وتە قاۋىپتى. بىراق ول وسى جولدى تاڭداسا, ونى توقتاتا الماسىمدى بىلەمىن. سەبەبى, ۇلىمنىڭ بويىندا ءبىر قايسارلىق بار. جۇمىسقا كەتىپ بارا جاتقانىمدا ونىڭ مەنىڭ فورماما قادالا قارايتىنىن بايقايمىن. بروندى كەۋدەشەمدى كيگەنىمە قىزىعىپ تۇرادى.
– قالىڭ كوپشىلىك پوليتسەيلەرگە قالاي قارايدى؟
– حالىقتىڭ كوپشىلىگى بىزگە دەگەن قۇرمەتىن جاسىرمايدى. ءبىزدىڭ دە ادامدارعا دەگەن قارىم-قاتىناسىمىز سوعان ساي: ەگەر ادام بارلىق تالاپتاردى ورىنداسا, وندا ونىڭ ادال ازامات ەكەنى بىلاي دا كورىنىپ تۇرادى, ول جاي عانا ءبىر جەردە قاتەلىك جىبەرگەن. ادامداردىڭ كوپشىلىگى بالا شاعىنان باستاپ زاڭنىڭ بارىنە بىردەي ەكەندىگىنە جانە ونى قۇرمەتتەۋ كەرەكتىگىنە داعدىلانادى. مۇندا ناق سول ءبىر جول قيىلىسىندا پوليتسەيدىڭ نەلىكتەن تۇرعانىن بىلەدى. ونىڭ قالتاسىنا بىردەمە تۇسىرەيىن دەپ تۇرماعانىن, قوعام مۇددەسى ءۇشىن جۇمىستا تۇرعانىن ءبارى تۇسىنەدى. قاي جەردە تۇيتكىل, قيىندىق بولسا, ءبىز سوندامىز. بارلىعى تاماشا بولىپ تۇرعان جەرگە بارمايمىز.
– شىنىمەن دە امەريكالىق پوليتسيادا جەمقورلىق جوق پا؟
– پوليتسياداعى جەمقورلىق تۋرالى ەستىمەپپىن. بىرەۋگە بىردەڭە ۇسىنىپ, نەمەسە بىرەۋدىڭ بىردەڭە العانى جايىندا دا ەشقاشان ەستىگەن ەمەسپىن. ەكى جىل بۇرىن جاڭالىقتاردا الدەبىر مەيرامحانادا پوليتسەيدىڭ اقشا دامەتكەنى جايىندا ءبىر اڭگىمەلەر بولعان.
– قالاي ويلايسىز, قازاقستاندا ءدال اقش-تاعىداي, زاڭعا قۇرمەت ورنىعا ما؟
– سولاي بولعانىن قالار ەدىم. ءوزىم قازاقستانعا كەلگەندە زاڭدى بۇزباۋعا تىرىسامىن. بىردە الماتىدا ەرەجە بۇزىپ, ءوزىمنىڭ نيۋيوركتىك كۋالىگىمدى كورسەتتىم. ءسويتىپ, قازاقستاندا كوپتەن تۇرماعاندىقتان, ەرەجەلەردى ۇمىتىپ قالعانىمدى ءتۇسىندىردىم. مەنى بوساتىپ جىبەردى. ياعني, قازاقستاندا دا, اناۋ ايتقانداي, ءبارى جامان ەمەس.
– ناسىلشىلدىك جاعدايلارىمەن بەتپە-بەت ۇشىراستىڭىز با؟
– جالپى, پوليتسيانى blue – كوكتەر دەپ اتايدى. بۇل دەگەنىڭىز دەربەس ۇلت سياقتى. ەشكىم بەتىڭە قارامايدى. تەك فورماڭا قارايدى. ەشكىم سەنى اق نەمەسە قارا پوليتسەي دەپ ايتپايدى, ءبارى وفيتسەر دەپ بىلەدى. ءبىزدىڭ بارلىعىمىز ءار ەلدەن بولساق تا, دارەجەمىز تەڭ, بارلىعىمىز اقش ازاماتتارىمىز. دەي تۇرعانمەن, ادامدار مەنىڭ قايدان كەلگەنىمە قىزىعۋشىلىق تانىتادى, سۇرايدى. مەنىڭ قىرعىزستاننان كەلگەن ورىس دوسىم بار. مەنىمەن بىرگە ىستەيدى. ەكەۋمىز ورىسشا سويلەسەمىز. قالعاندارى ءبىزدىڭ قاي تىلدە سويلەسىپ جاتقانىمىزدى ۇقپايدى.
– ءسىز اقش ازاماتتىعىن الىپ قويعانسىز عوي؟
– ءيا, 2008 جىلى. ەگەر قانداي دا ءبىر جارىستاردا اقش نەمەسە قازاقستان ويناپ جاتسا, ءبىز ەكەۋىنە بىردەي جانكۇيەر بولامىز.
– ال ەگەر اقش قازاقستانعا قارسى ويناسا شە؟
– ەندى, گولوۆكين امەريكالىقتارمەن بوكستاسىپ جاتقاندا, وندا ءبىز گەنانىڭ جەڭىسىن تىلەيمىز.
– قانعا تارتادى عوي؟
– اقش-تا بىلاي: جەرگىلىكتى يرلاندىقتار يرلانديانى, يتاليالىقتار يتاليانى قولدايدى, ت.س.س. ياعني, امەريكالىق بولۋ ءۇشىن ءوز تامىرىڭنان باس تارتۋ مىندەتتى ەمەس. بۇل ەل نەسىمەن قىزىقتىرادى؟ مۇندا سەن كەز كەلگەن ءدىندى, عۇرىپتى ۇستانا الاسىڭ, ءوزىڭنىڭ ومىرلىك قۇندىلىعىڭ ءۇشىن كۇرەسەسىڭ. ءسىزدىڭ تاڭداۋىڭىزعا بارلىعى دا قۇرمەتپەن قارايدى. سەن قازاقستاننان كەلىپ, ءوز سالت-داستۇرىڭمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتساڭ, بۇل ءۇشىن سەنى ەشكىم سوكپەيدى. كەرىسىنشە, بۇعان قىزىعۋشىلىقپەن قارايدى. كەشە عانا دومينيكاندىق ارىپتەسىممەن اڭگىمەلەستىم. ول ءبىزدىڭ جىلقى ەتىن جەيتىنىمىزگە تاڭعالدى.
– ال جان دۇنيەڭىزدە ءسىز كىمسىز؟
– مەن – قازاقپىن. قازاق بولىپ تۋدىم, سولاي بولىپ قالامىن. قاي جاقتا ءومىر كەشسەم دە, ءۇيىمنىڭ قايدا ەكەنىن, بالالىق شاعىم قايدا وتكەنىن ءبارىبىر ۇمىتپايمىن. داياشى بولىپ ىستەپ ءجۇرگەنىمدە ءبىر مىقتى جىگىتتەر كەلدى. ولار مەنىڭ قازاقستاننان كەلگەنىمدى ءبىلىپ, قاسىما كەلىپ, قۇشاقتاپ, ەكەۋى دە جىلاپ جىبەردى. بۇل اعايىندى جىگىتتەر قىزىلوردادان كەلگەن ەۆرەيلەر ەكەن. ولار مۇندا 10 جاسىندا كەلىپتى. تۋعان ءۇيىمىز قىزىلوردا دەيدى. وزدەرىنىڭ وسىندا بار جاعدايى جاسالعان, مانحەتتەننىڭ ورتالىعىندا ىلكىمدى بيزنەسپەن اينالىسادى. بىراق شالشىق, شاڭ بولسا دا, وزدەرى تۋىپ-وسكەن قىزىلوردا ولار ءۇشىن تۋعان ەل, ءوز وتانى دەپ سانالادى. ءتىپتى, قازاق ەمەس ەكەنىنە قاراماستان, قازاقستاندى ولار وزدەرىنىڭ اتامەكەنى دەپ ەسەپتەيدى.
esquire.kz سايتىنان الىندى.
اۋدارعان قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».