ەلدەگى اجەپتەۋىر قىزمەتىمدى, جيعان-تەرگەن ونى-مۇنىمدى تاستاپ الماتىعا كەلىپ ورنالاستىم. جوق, قىزمەتكە ەمەس, قونىس تەپتىم. سونسوڭ بارىپ جۇمىس ىزدەدىم. ارقاسۇيەرىم – مۇحتار ماعاۋين مەن رىمعالي نۇرعاليەۆ. بىرەر جىل بۇرىن اڭگىمەلەر جيناعىم شىققان. شاعىن عانا كىتاپ. بەتكەۇستارىم سول عانا.
مۇحتار قولىمنان جەتەكتەپ ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ الدىنا الىپ باردى. ول كىسى «جازۋشى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى ەكەن. مۇحتار – باسپانىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى. مەنى تانىستىرىپ شىقتى.
– ىلەكە, تۇنەۋگۇنگى ايتقان جىگىتىم – وسى جىگىت. مەكتەپتىڭ وقۋ ءىسىن باسقارعان, مەكتەپ ديرەكتورى بولعان. اڭگىمەلەر جيناعى شىقتى. وسى باسپادا قىزمەت ىستەگىسى كەلەدى. رىمعالي ۇشەۋمىز مەكتەپتە بىرگە وقىعانبىز. – مەنىڭ دە شاشباۋىمدى كوتەرمەلەگەن نيەتى.
– بىرگە وقىساڭدار – سەندەرگە ەسە جىبەرە قويماس. جىگىتتەرمەن دە ءتىل تابىسىپ كەتەر. پروزا رەداكتسياسىنا اپار دا وتىرعىز. – باسپانىڭ ديرەكتورى باسقا ەشتەڭەنى تۇرتپەكتەپ سۇرامادى.
بولمەگە الدىمەن مۇحتار ءوزى كىردى. مەن سوڭىندامىن. كەڭ بولمە ەكەن. قويىلعان ستولدار تىم تىعىز. التى-جەتى جىگىت وتىر جانە ەكى كەلىنشەك بار.
جىگىتتەردى سىرتتاي تانيمىن. ءبارى دە جازۋشىلار. قىزمەتتەرى – باسپاداعى رەداكتورلىق.
– تولەك, بەرى كەل. ساعان ءوز قاسىمداعى ستولدى ىڭعايلاپ قويعانمىن. – ءسابيت دوسانوۆ. ءبارىنەن بۇرىنىراق جىلىۇشىراپ قاسىنداعى ستولدى كورسەتتى.
باسىمدى يزەپ, جىمىڭ ەتە ءتۇستىم. ەكەۋمىز كازگۋ-دە بىرگە وقىعانبىز. مىنا جازۋشىلاردىڭ ىشىنەن سىرالعى بىرەۋدى كەزىكتىرگەنىمە قۋانىپ قالدىم.
– ءبارىڭدى دە تولەك جاقسى بىلەدى. سىرتتاي تانىس. تۇگەلىڭنىڭ دە تۆورچەستۆوڭدى وقىعان. ءوزى دە بىرەر كىتاپ شىعارعان. اڭگىمەلەر جيناعى. ءبىر-بىرىڭمەن قاۋىشىپ كەتەسىڭدەر. الەكە, ەندىگى بيلىك ءوز قولىڭىزدا. – مۇحتار قىسقا عانا تۇجىرىمدادى دا شىعىپ كەتتى.
«الەكە» دەگەنى – ءبولىم باستىعى امانتاي بايتاناەۆ.
ءسابيتتىڭ قاسىنداعى بوس ستولعا جايعاستىم.
اقىرىن-اقىرىن بارلاپ ارقايسىسىنا قاراعىشتاپ قويامىن. اركىمى ءارتۇرلى اقىل-كەڭەستەرىن جاپىرلاتىپ جاتىر.
– بۇل اقىل-كەڭەستەردىڭ قايسىبىرىن ميىڭدا ساقتاي بەرەم دەيسىڭ. ەڭ ابزالى – ءوز ەرەكشەلىگىڭدى تابۋ. – ماعزوم سۇندەتوۆ ەكەنىن ايىردىم. داۋسىن العاش ەستۋىم. سىربازدانىپ قانا قوڭىر ۇنمەن سويلەدى. ەرنىن ءسال جىمىرىپ, قاسىن دا بيازدانا كەردى.
سىپايىلىعىن ۇناتتىم.
سويتە-سويتە رەداكتورلىق قالپىمدى جەتىلدىرە بەردىم. قاسىمداعى باسقا جىگىتتەر دە كومەكتەن ايانبايدى, ارينە.
رەداكتسيانىڭ ءبىر باستى كەزەڭى – رەداكتسيالىق كەڭەستىڭ ءوتۋى. اۆتوردىڭ قاتىسۋىمەن قولجازبانىڭ كەم-كەتىگى, جەتىستىگى, اۆتوردىڭ ەرەكشەلىگى مەن تابىسى – ءبارى-ءبارى كەڭ قامتىلادى, تۇبەگەيلى تالدانادى. مىنە, وسىنداي ساتتەردە ماعزومنىڭ قامقورلىق ىقىلاسى انىق تانىلاتىن.
ءوزى قولجازباسىن وقىپ, كىتاپ قىلىپ شىعارۋعا دايىنداعان اۆتورىمەن دە جۇمىس ىستەۋگە مۇقيات دايىندالاتىن. الدىمەن ەسكەرتپە, كەمشىلىكتەرىن نومىرلەپ ءتىزىپ شىعادى. وشىرمەيدى. سىزبايدى. تاپ-تازا ەتىپ انىقتاپ جازادى. تولعانىپ وتىرىپ, تولقىپ ويلاناتىن سياقتى. ءسىرا, سويلەسەتىن اۆتورىمەن الدىن الا كۇي تولعايتىن سىقىلدى. ءجون-جوسىقتى قيىستىرىپ جەتكىزۋدىڭ امالىن ىزدەۋ مە, الدە, الدىندا وتىرعان جازۋشى اۆتوردىڭ كوڭىلىنە ءتيىپ المايىن دەگەن ەلگەزەك جاناشىرلىق پا, ايتەۋىر, تولقىپ وتىرعان تولعانىس كۇيى انىق تانىلاتىن.
تەكسەرۋىنە العان قولجازبانى كەسىمدى مەرزىمىندە قاراپ, باسپاعا جىبەرۋ – ءار رەداكتوردىڭ مىندەتى. جانە ءارى مۇقيات, ءارى ساقتىقپەن قاراۋ كەرەك. وسىنداي مۇقياتتىققا دا, ساقتىققا دا ماعزوم ەرەكشە تىڭعىلىقتى. ءار بەتتەگى ءوز كوكەيىنە كۇدىكتى تيگەن سويلەم, سوزدەردىڭ تۇسىنا قارىنداشپەن عانا بەلگى قويادى. قىسقارتىلۋعا ءتيىستى جەرلەردى ءوز بەتىمەن بيلەپ-توستەپ قىسقارتا سالمايدى. اۆتور ەكەۋى اقىلداسا وتىرىپ, بىرىگىپ شەشەدى. كەيدە ءبولىم باستىعىنىڭ الدىنان وتىلەدى.
ءبىر قالت ەتكەندە, سول ادەتىنىڭ ءجون-جوسىعىن وزىنەن سۇرادىم. قاسىنا وتىرعىزىپ الدى. ويلى ءجۇزىن بەتىمە تىكتەدى.
– تولەك, سەن ءوزىڭ دە اۆتورسىڭ. اۆتوردىڭ ءار شىعارماسى, ءتىپتى, ءار ءسوز, ءار جولى – سول اۆتوردىڭ جۇرەگىن جارىپ شىققان پەرزەنتى. ال بىرەۋدىڭ كوكىرەگىنەن شىققان سول پەرزەنتىن ءجوندى-ءجونسىز سىلىپ تاستاۋعا بولا ما؟ ايتپەسە, ءبىر اياعىن سوزىپ, ءبىر اياعىن قىسقارتىپ تەزگە سالا قويۋعا بولا ما؟
جاۋاپ كۇتپەيدى, ماقۇلداۋ تىلەيدى.
مەن ماقۇلدايمىن, ارينە.
قولجازباسىن رەداكتسيالىق كەڭەستەن وتكىزىپ باسپادان جارىق كورۋگە ۇسىنۋدىڭ ءجونى ءبىر باسقا دا, وبلىس, اۋدانداردان كەلىپ جۇرەتىن اۆتورلاردىڭ جوندەرى ءبىر بولەك. سونداي اۆتورلار كوبىنە-كوپ ماعزومعا كەلەدى. جازۋشى اۆتورلاردى ايتام. ال اقىندار كوپ-اق. ولاردىڭ كەلەتىن توپتارى بىزدەردەن باسقا. ءبىز وتىرعان بولمەدەگى توپتىڭ ىشىندەگىلەردەن قالاۋلىسى, اسىرەسە, ماعزوم. سىرتتان كەلگەن اۆتورلاردىڭ قالاۋلارىن تابا قويۋعا تىرىساتىن. ولاردىڭ ءالى قايناۋى بىتپەگەن قولجازبالارىن قاراپ بەرىپ, سىن-ەسكەرتپەلەرىن جاناشىرلىقپەن ايتىپ ءجۇرۋشى ەدى.
– ماكە, باسپانىڭ جۇمىسى بار, سىرتتان كەلىپ-كەتىپ جۇرگەن جاڭا اۆتورلارعا بىلدىرەتىن ىقىلاستى كومەگىڭىز بار... سونىڭ بارىنە ءىلتيفاتتى كومەگىڭىزدى كورسەتىپ جۇرەسىز. سوندا ءوز شىعارمالارىڭىزدى جازۋعا ۋاقىتتى قالاي جەتكىزەسىز؟ – دەيمىن.
ءسال تولعانىڭقىراپ تۇرىپ, جىميىپ وزىمە قارايدى.
– ال ءوزىڭ قايتەسىڭ؟ – وزىمە قارسى سۇراق قويادى.
– باسپانىڭ كۇندەلىكتى رەداكتسيالىق جۇمىسىنان باسقا شارۋاعا مويىن بۇرا قويمايمىن, – دەدىم.
– مۇمكىندىگىڭ كەلسە – ەڭ دۇرىس كەسىم سول. بىراق ءبارىمىز دە پەندەمىز. كوڭىلجىقپاستىعىمىز جانە بار, سوڭىنان ءىشىڭ ۋداي اشيدى. بىراق ەرتەڭگىسىن سول تىرشىلىككە قايتا جەگىلەمىز, – دەدى. ميىعىنان جىميعان كۇلكىسى ەندى ساپ-سالقىن.
العاشقى شىعارمالارىنىڭ قالاي جازىلۋ سىڭايىن سۇرادىم.
– قاي جازۋشىنىڭ قالاي جازاتىنى – ءبىر-ءبىر جۇمباق. ءارى جۇمباق, ءارى شىتىرمان دۇنيە. ال بىزدەردىڭ تىرشىلىگىمىز – ناعىز ەرلىكتىڭ ءوزى. – جازۋشىلارعا دا, وزىنە دە سۇيسىنگەنىنەن كورى وكىنىشى بار سياقتى.
ءيا, قۇر جىبەرىپ العان كۇندەردىڭ ءبارى وكىنىش. بىراق سول وكىنىشتى ەرتەڭ قايتا قايتالايتىنىڭ ودان دا وكىنىش.
– اقىن-جازۋشىلاردىڭ قايسى-قايسىسىنا مولشىلىق پەن ەمىن-ەركىندىك ءتيىپ جاتىر دەيسىڭ. شيرىعاسىڭ. جازۋعا تالپىناسىڭ. ءمۇمكىندىگىڭ جوق. ۋاقىتىڭ از. ەمىن-ەركىن كوسىلىپ وتىراتىن ستولىڭ دا شامالى. شىركىن, كەڭ كابينەت, ۇلكەن ستولعا نە جەتسىن! – شىندىعىندا دا, شيرىعا سويلەدى.
اقىن-جازۋشىلاردىڭ كوبىنىڭ كيگەن كەبى. العاشقى جىلدارى كورەتىن قۇقايلارى.
– سونداعى نەگىزگى لاجىڭىز قانداي؟ – دەيمىن.
– اس بولمە. ۇلكەندەردى دە, بالالاردى دا ۇيىقتاتىپ تاستايمىن. ءاي, سونسوڭ ەمىن-ەركىن كىرىسەمىن-اۋ! – كادۋىلگىدەي ماقتانىپ ايتادى. – مەنىڭ عانا ويلاپ تاپقان ونەرىم ەمەس, كوپشىلىگىنىڭ ارەكەتتەرى وسى!
– دوس-جاراندار تۋرالى نە ايتاسىز؟ – دەيمىن. ءوز كوڭىلىمدەگى تۇيتكىلدەردى باسقالاردان دا انىقتاعىم كەلەدى.
ماعزوم ءبىراز ۋاقىت تولعانىپ وتىرادى. بالالىق شاقتاعى دوس-جاراندارىن قيماي ەسىنە تۇسىرەدى. ال, ەسەيگەندەگى دوستارى ساناۋلى عانا ەكەن. ءوز تابيعاتىنىڭ, جاراتىلىستىڭ ەرەكشەلىگىنە بالايدى.
– ارينە, شىن ويناپ-كۇلەتىن, شىنايى ارالاس-قۇرالاس جۇرەتىن دوستارىڭا نە جەتسىن! بار عوي ونداي دوستار! ارينە, بار. مەنىڭ جان دوسىم دەپ جانىما بالايتىن ادامىم – سايىن. مۇراتبەكوۆ سايىن.
باقىلاپ كورسەم, ەكەۋىنىڭ سىرت بيازىلىقتارى ۇيلەسىم تابادى ەكەن. ەكەۋى دە انايى قالجىڭعا كوپ بارا بەرمەيدى. جەڭىل مىسقىلمەن جەڭىل عانا قاعىتىپ وتەدى. ءازىلدى مىسقىلدارىنا وزدەرى قارقىلداپ كۇلە قويمايدى. ولاردىڭ مىسقىلدارىنا باسقالار كۇلسە, ولار سوعان, كادۋىلگىدەي, مارقايىپ قالۋشى ەدى. بالامىنەزدىلىكتەرى شىعار.
الدەبىرەۋلەر شامىنا ءتيىپ جاتسا, بۇلقان-تالقان اشۋلانىپ قايتارىم مىنەز كورسەتە بەرمەيدى. «كورسەتە بەرمەيدى ەمەس-اۋ», ءتۇيىلىپ قاباق شىتىپ, ەسەلەي ەسە قايتارۋعا ۇمتىلمايدى-اق. ءسىرا, ونداي جايسىزدىقتى تەزىرەك ۇمىتىپ كەتۋگە, ەلەمەگەن سىڭاي بىلدىرۋگە شىنايى ق ۇلىق تانىتاتىن.
راس, الدەقالاي ءبىر, باس رەداكتور نەمەسە ديرەكتسيانىڭ بىرەۋ-مىرەۋى شاقىرتىپ, جونسىزدەۋ مىنەزدەرىن كورسەتسە, قاباعى ءتۇيىلىپ, جايسىزدانىپ بىتەتىن.
جەرگىلىكتى جەرلەردەن كەلىپ جۇرگەن اقىن-جازۋشىلار باسشىلارعا كىرىپ, ارىز-شاعىمدى جيىرەك جاسايدى. جوسپارعا ەنبەگەن نەمەسە جوسپارعا ەندى عانا ەنىپ, رەداكتسيانىڭ جۇمىسىنا ءالى ىلىنبەگەن قولجازبالارىنىڭ ناتيجەسىن كورە قويۋعا اسىعادى. ديرەكتسيا تاراپى سونداي اۆتورلاردان وڭاي قۇتىلا قويۋدىڭ جولىن ىزدەيدى. رەداكتورلاردىڭ الدەبىرەۋىن شاقىرتىپ الادى دا, ارىزدانىپ جۇرگەن جازۋشىمەن كوزدەستىرە قويادى. باسشىلاردىڭ ەمەۋرىنىنەن دامە قىلعان سەنگىش اۆتور الگى رەداكتوردىڭ ەتەگىنەن ۇستايدى. سونداي ەمەكسىتۋگە ىلىنە قالسا, ماعزومنىڭ كۇيىپ-پىسەتىن ادەتى. وتىرىك ەمەكسىتىپ, سوزبۇيداعا سالىپ, سەندەلتىپ جۇرگىزىپ قويا المايدى. كەسىپ ايتۋعا, ديرەكتسيانى ارانداتۋدىڭ ءجونى تاعى كەلمەيدى. «ىشتەن شىققان شۇبار جىلان», مىنا جۇرگەن اۆتوردىڭ كوڭىلىنە جانە قارايدى. سول سەبەپتى دە, امالسىزدىڭ كۇيىن كەشىپ, ءتۇيىلىپ وتىرعانى. «الدەبىر كومەگىڭدى كورسەتەيىن» دەسەڭ, جاساي قويار لاجىڭ جوق. «ديرەكتور ايتىپ ەدى عوي», «باس رەداكتور ايتىپ ەدى عوي» دەپ, سالبىراپ ول بايعۇس جۇرەدى.
ماعزوم ەكى ورتاسىندا شىجيدى.
بۋىرقانعان كوڭىلىنە ارقاۋ بولسىن دەپ, تۆورچەستۆولىق كەزەڭدەرىن سۇرايمىن. وندايلارىن ايتۋدى ءوزى دە ۇناتادى. «العاشقى اڭگىمەلەرىم جەڭىل جازىلدى. بالالىق كەز, جاستىق شاقتاعى ءوز باسىڭنان كەشكەندەرىڭ بار, كورگەندەرىڭنىڭ ءبارى وقيعا. اسەرشىلسىڭ, سەزىمتالسىڭ. سولاردىڭ كوبىن ءتۇيىندەيسىڭ دە قاعازعا تۇسىرەسىڭ. تۆورچەستۆونىڭ اۋىرتپالىعىن بىرتە-بىرتە بارىپ سەزىنەسىڭ. قيىنشىلىق سول كەزدە كوبەيەدى». قاباعى جادىراپ, سويلەۋگە قۇشتارلىعى ارتادى. اسىرەسە, ءوزىنىڭ ءار شىعارماسىنىڭ جازىلۋ كەزەڭدەرىنە كوبىرەك توقتالادى.
ماعزوم شىعارمالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كولەمدىسى دە, سۇيەكتىسى دە «قىزىل اي» رومانى. ءوزى دە سونى كوبىرەك ءسوز ەتەتىن. ەرەكشەلىگىن دارىپتەمەيدى, ارينە. ءيا, جازۋشىلار ءوز شىعارماسىن دارالاپ جۇرۋگە اۋەس بولسا, ماعزوم شىعارماسىنداعى كەيىپكەرلەرىنىڭ ومىردە بار نۇسقالارىن دارىپتەپ جۇرۋگە ىقتياتتى ەدى. ەل-جۇرتىنداعى ءوزى بىلەتىن, كوبىن ءوزى كەيىپكەرىنە اينالدىرعان تانىس بەينەلەردى اڭگىمە قىلۋدى, سولارمەن سىرتتاي تانىستىرۋدى كوڭىلى قالاپ تۇراتىن. ءسىرا, اۋىل ادامدارىنا دەگەن قۇمارلىعى دا, قۇشتارلىعى دا بۇكىل ءومىرى بويى تارقامادى. «مەن ءوزى شىعارمانى ونشا كوپ جازا بەرمەيمىن. بىراق كۇنكەستەمدى (رەجيم) بۇزباۋعا-اق تىرىسامىن. كۇندە سول مەرزىمدى ۋاقىتىمدا الدىما اق قاعازىمدى جايامىن. قولىما قالامىمدى الامىن. سونسوڭ وي كەشۋگە كىرىسەمىن»...
ءيا, ونىسى راس. كوپ جازبايدى, بىراق سول كۇنكەستەسىن كۇندەلىكتى بۇزباۋعا تىرىسادى. كۇندىز ىستەيتىن قوعامدىق قىزمەتى جانە بۇزىلمايدى. قاي ءىستىڭ قاي سالاسى بولسا دا بابىنا كەلتىرۋگە ۇمتىلادى. سونىڭ ناتيجەسى شىعار, قىزمەت بابىمەن دە ءبىراز ساتىلارعا بيىكتەدى. جاي رەداكتورلىقتان باستاپ باسپانىڭ باس رەداكتورلىعىنا شەيىن كوتەرىلدى. ىستەگەن قىزمەتتەرىنىڭ ءبارىن دە تىڭعىلىقتى اتقاردى. سونىسىنا وراي, قوعام دا ول ەڭبەگى جاقسى ماراپاتتالدى. قۇرمەتتى اتاقتار الدى. ۇكىمەت ناگرادالارىن يەلەندى.
امال قايسى؟! ومىردەن ەرتەرەك وزدى قالامداس اعا دوسىمىز. ءايتپەگەندە بۇگىنگى سەكسەنىنىڭ سەڭگىرىن بىرگە تويلار ەدىك. بارىنەن دە, ارتىندا قالىڭ وقىرمانى بار. سول وقىرمانداردىڭ سۇيىكتى جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك ول.
تولەك تىلەۋحان,
جازۋشى.
الماتى.