ەلباسىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنا وراي وي
جىل باسىندا ەلباسى «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى باعدارلاماسىن جاريا ەتتى. پرەزيدەنتىمىز تاراپىنان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى 2015 جىلى ۇسىنىلعان بولاتىن. 30 قاراشاداعى پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا كەزەكتى جولداۋىندا دا بۇل جوسپار ناقتىلانعان. ەندىگى ماسەلە جاڭا جىلدىڭ باسى – جوسپاردى ورىنداۋدىڭ پراكتيكالىق كەزەڭى بولعاندىقتان, الداعى تۇرعان ماقساتتار مەن مىندەتتەردى ودان ءارى ناقتىلاندىرا تۇسەتىن كەز كەلدى.
مۇندا قانداي ماسەلەلەر ايتىلدى؟
الدىمەن وسى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان 59 زاڭنىڭ قابىلدانىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلگەنى, بۇدان بىلاي رەفورمالاردى جۇرگىزۋگە قۇقىقتىق كەدەرگى جوقتىعى اتالىپ ءوتىلدى.
ءبىرىنشى, مەملەكەتتى كاسىبيلەندىرۋگە قاتىستى رەفورماداعى مىندەتتەر.
بۇل بويىنشا مەملەكەتتىك اپپاراتتى جەتىلدىرۋگە, تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭنىڭ جاڭا نۇسقاسى قابىلداندى.
اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ قىزمەت ساتىسىندا ورلەۋى ونىڭ بىلىكتىلىگى مەن ءتاجىريبەسىنىڭ دەڭگەيىنە قاراي انىقتالۋى بەلگىلەندى.
مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە ەڭبەكاقى مەن سىياقى تولەۋدە بۇرىنعى تەڭگەرمەشىلىكتەن ارىلىپ, ونىڭ اتقارعان ناقتى جۇمىسىنىڭ كولەمى مەن ساپاسىنا وراي انىقتالماق. اسا ناتيجەلى قىزمەت ءۇشىن بونۋستار تولەۋ جۇزەگە اسىرىلاتىن بولدى.
مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى زاڭنىڭ نەگىزگى نورمالارى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى دا قولدانىلماق.
ەكىنشى رەفورما ءمانى قۇقىق ءتارتىبىن جانە زاڭدىلىقتى ورنىقتىرۋعا باعىتتالعان. ونداعى ناقتىلىقتار مىنالار:
– جوعارعى سوت كەڭەسى تۇبەگەيلى وزگەرەدى, ونىڭ وز اپپاراتى, قۇرامى, وكىلەتتىلىگى ناقتىلانادى;
– سوت تورەلىگى بەس ساتىلى جۇيەدەن ءۇش ساتىلى جۇيەگە – ءبىرىنشى, اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق جۇيەگە كوشەدى;
– ءىرى ينۆەستورلار قاتىساتىن داۋلاردى شەشۋگە ارنالعان مامانداندىرىلعان القا قۇرىلادى;
– سوت ءجيۋريى تۇبەگەيلى قايتا قۇرىلىپ, ول سۋديالاردىڭ ءىس-ارەكەتىندە ەتيكالىق كودەكستىڭ بۇزىلۋ ماسەلەلەرىن قارايتىن بولادى;
– سوتتاردىڭ توراعالارىندا باسقا سۋديالار قابىلدايتىن شەشىمگە ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگى جويىلادى;
– مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشىلارى ءبىرتىندەپ قىسقارتىلىپ, جەكە سوت ورىنداۋشىلارى دامىتىلادى;
– جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى قۇرىلادى.
ءۇشىنشى رەفورماتورلىق باعىت – يندۋستريالاندىرۋ مەن ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ.
– ەكونوميكا قىزمەتىندەگى ترانزاكتسيالىق (مالىمەتتەر قورىنىڭ بۇتىندىگىن قامتاماسىز ەتەتىن وپەراتسيا) شىعىندار ۇدايى قىسقارتىلادى.
– سالىقتىق جانە كەدەندىك جۇيەلەر كىرىكتىرىلەدى, تەكسەرۋلەر وڭتايلاندىرىلادى, ەلەكتروندىق باقىلاۋ ەنگىزىلەدى;
– 2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ باعانى رەتتەۋ الىنىپ تاستالىنادى, ونىڭ ورنىنا مونوپولياعا قارسى رەتتەۋ مەن باقىلاۋ قۇرالدارى عانا پايدالانىلادى;
– 2017 جىلى 1,7 ميلليون مەملەكەتتىك كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەردىڭ, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قىزمەتكەرلەرى دەكلاراتسيالانۋعا جاتاتىن بولادى, 2020 جىلى بارلىق جەكە تۇلعالار دەكلاراتسيالاۋمەن قامتىلادى;
– شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ەىدۇ (ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى) تاجىريبەسىنە ساي جۇرگىزىلەدى;
– 224 مىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىلەرى بار, سولارداعى جالعا بەرىلگەن 97,4 ميلليون گەكتار جەردى وزدەرى ساتىپ الۋىنا (ونىڭ ۇستىنە كاداسترلىق قۇنىنىڭ 50 پايىزىن 10 جىل ىشىندە ءبولىپ تولەۋگە) مۇمكىندىك بەرىلەدى;
– 102 ملن. گەكتار زاپاستاعى جەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن جۇرگىزۋگە بولاتىن 85,3 ملن. گەكتارى اۋكتسيون ارقىلى ساتىلاتىن بولادى;
– «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق, «بايتەرەك» اق جانە «قازاگرو» اق-تىڭ مەملەكەت مەنشىگىندەگى اسا ءىرى 65 كومپانياسى, «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق, «بايتەرەك» اق جانە «قازاگرو» اق-تىڭ قۇرامىنداعى 173 ەنشىلەس جانە تاۋەلدى ۇيىمدار باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلەتىن بولادى;
– تاۋەلسىز سوت جۇيەسى, اعىلشىن ءتىلىن قولدانۋ جانە ينۆەستيتسيالىق رەزيدەنتتىك قاعيداتىن ەنگىزۋ قۇقىعىمەن جاڭادان قۇرىلعان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ جۇمىسى جانداندىرىلادى;
– 7 مىڭ شاقىرىم اۆتوموبيل جولدارى قايتا جاڭعىرتىلادى, ولار اقى الۋ جۇيەسى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن بولادى;
– 2022 جىلعا قاراي جول جۇرۋدەن تۇسكەن الىمدار 41 ملرد. تەڭگەنى قۇراۋى كوزدەلۋدە;
– ترانزيتتىك تاسىمال 2020 جىلى 33 ميلليون تونناعا (قازىر 18 ملن.), 2030 جىلى 50 ملن. تونناعا دەيىن ۇلعايتىلادى;
– الماتى قالاسىنىڭ ماڭىندا حالىقارالىق اۆياتسيالىق حاب قۇرىلادى;
– قۇرىلىستىڭ سمەتالىق قۇنىن انىقتاۋ رەسۋرستىق ادىسكە كوشىرىلەدى, ساراپتاۋ ءىسى جەكە سەكتورعا بەرىلەدى.
ءتورتىنشى باعىت – ۇلت بىرلىگى.
– بىرلىك جولى جانە ازاماتتىق بىرتەكتىلىك نەگىزىندە ۇلتتىق دايەكتىلىكپەن قالىپتاستىرۋ ءۇردىسى جالعاسادى. بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلتتى دايەكتى تۇردە نىعايتۋ جۇزەگە اسىرىلادى;
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قىزمەتى قازاقستاندىق بىرتەكتىلىكتىڭ نەگىزى رەتىندە جەتىلدىرىلە تۇسەدى;
– ماڭگىلىك ەل جالپىۇلتتىق قۇندىلىق رەتىندە نىعايا تۇسەدى;
– جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى يدەياسى جۇزەگە اسىرىلادى.
بەسىنشى رەفورما – قوعامعا ەسەپ بەرەتىن اشىق مەملەكەت.
«حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى», «جىلجىمايتىن م ۇلىك ورتالىعى», «زەينەتاقىلار تولەۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورتالىق» بىرىكتىرىلىپ, سولاردىڭ نەگىزىندە «ۇكىمەت – ازاماتتار ءۇشىن» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى قۇرىلادى;
– بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر وزدەرىنىڭ باسشىلىعى بەكىتكەن جەكە جوسپارلار بويىنشا جۇمىس اتقارادى;
– مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باعدارلامالىق قۇجاتتارىنا رەۆيزيا جانە وڭتايلاندىرۋ جۇرگىزىلەدى;
– الداعى كەزدە باعدارلامالاردى جوسپارلاۋ, ازىرلەۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ ەىدۇ ۇسىنىمدارىنا نەگىزدەلگەن 5 شەشۋشى قاعيدات – نەگىزدىلىك, ساباقتاستىق, ترانسپارەنتتىلىك, مونيتورينگ جانە باقىلاۋدى ساقتاۋ ارقىلى جاسالادى;
– ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ ساۋالدارى بويىنشا, مەملەكەتتىك قۇپيالار مەن وزگە دە زاڭدارمەن قورعالاتىن قۇپيالاردان باسقا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بارلىق اقپاراتتارىنا قولجەتىمدىلىك قامتاماسىز ەتىلەدى;
– 2016 جىلدان باستاپ ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردا اۆتونومدى, دەربەستىك, جاريالىلىق, مەرزىمدى روتاتسيا قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن جاڭا قوعامدىق كەڭەستەر قۇرىلادى;
– 4500-گە جۋىق مەملەكەتتىك فۋنكتسيالار باسەكەلەستىك ورتاعا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا بەرىلەدى;
– جاقىن ونجىلدىقتا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا ءۇش دەڭگەيلى (2016-2017, 2018-2020, 2020 جىلدان ءارى قاراي) قوسىمشا وكىلەتتىكتەر بەرىلەدى.
ناقتىلاي تۇسسەك, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگانى 2016-2017 جىلدارى:
– اۋدان اكىمىنىڭ وزىنەن تومەنگى اكىمدىكتەر اكىمى لاۋازىمىنا ۇسىناتىن كانديداتۋراسى اۋدان ءماسليحاتىنا جانە سايلاۋ وتكىزۋگە ەنگىزۋ ءۇشىن كەلىسىلەتىن بولادى;
– اكىمدى بوساتۋ تۋرالى ماسەلەگە باستاماشى بولا الادى;
– اۋدان اكىمى ۇسىنعان قولما-قول اقشانىڭ باقىلاۋ شوتى ەسەبىنەن الىنعان م ۇلىكتى يەلىكتەن شىعارۋ ماسەلەسىن قارايدى;
– ءوز اۋماعىنداعى جەر تەلىمدەرىنىڭ پايدالانىلۋىن باقىلايدى;
– جەرگىلىكتى جەردەگى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ باسشىلارىن تاعايىنداۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەنگىزە الادى;
– جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ سالىقتىق الەۋەتىن, كولىك جانە زاڭدى تۇلعالاردان جەر سالىعىن الۋ قۇقىن الۋ جولىمەن كۇشەيتەتىن بولادى.
2018-2020 جىلدارى:
– جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ بيۋدجەتىن اۋدان ءماسليحاتىنا بەكىتكەن سوڭ ونى ءوز بەتىنشە ساتىلاپ قالىپتاستىرادى;
– اكىمنىڭ اۋداندىق ماسليحاتقا بەكىتۋ ءۇشىن ەنگىزگەن جەرگىلىكتى قوعامداستىق بيۋدجەتىنىڭ جوباسىن جينالىستىڭ كەلىسۋى جانە ولاردىڭ ورىندالۋى تۋرالى ەسەپتى ماسليحاتقا ۇسىنۋ ءۇشىن قولدايدى;
– جەرگىلىكتى قوعامداستىقتىڭ كوممۋنالدىق مەنشىكتى باسقارۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرادى;
– تۇرعىندارى 2 مىڭ ادامنان اساتىن اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىك ءۇشىن بيۋدجەتتى اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ بەكىتۋىنە ۇسىنادى;
– «جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ كوممۋنالدىق مەنشىگى» ينستيتۋتى ەنگىزىلەدى;
– الەۋەتىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا سەلولىق وكرۋگتەر دەڭگەيىندە اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبىرلىكتى نىعايتۋ ماسەلەسىن قارايدى.
2020 جىلدان باستاپ:
– جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ وكىلدى ورگانى قۇرىلادى;
– حالقىنىڭ سانى 2 مىڭ ادامنان كەم ەمەس ەلدى مەكەندەردە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ دەربەس بيۋدجەتى ەنگىزىلەدى;
– قوعامدىق ماڭىزدى ماسەلەلەردى قامتيتىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ جوبالارى بويىنشا ازاماتتاردىڭ ۇسىنىستارىن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگانى دەربەس قاراي الادى.
ەل اراسىندا, ءتۇرلى اۋديتوريالاردا بولعان كەزىمدە: «بۇل ماقالادا بالەندەي جاڭاشىلدىق تاپپادىق» دەيتىندەردى كەزدەستىردىم. سوندىقتان «100 ناقتى قادامدا» جانە ەلباسىنىڭ سوڭعى جولداۋىندا ايتىلماعان ەرەكشە وزگەرىستەر جايىندا تىڭداۋشىلارىمدى جانە وقىرمانداردى قۇلاعدار ەتتىم.
مىرزاگەلدى كەمەل,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.