تۋبەركۋلەز دەرتىن حالقىمىز قۇرت اۋرۋى دەپ سيپاتتايدى. بويىندا قىرىم ارتىق ەتى جوق, ءجۇزى قۋارىپ, ينە جۇتقانداي ءيىلىپ جۇرەتىن ادامداردى «مىناۋ قۇرت اۋرۋىمەن اۋىرعان عوي» دەپ جاتادى.
قۇرت اۋرۋىنىڭ ەمى دەپ قىمىز, اسىرەسە, ساۋمال ءجيى ايتىلاتىن. ەمشىلەر ءيتتىڭ, شوشقانىڭ ءتىپتى, ايۋدىڭ مايى مىڭدا ءبىر ەم دەيدى.
الايدا, مۇنىڭ ەشقايسىسى ادامنىڭ يممۋنيتەتىن كوتەرگەنى بولماسا تۋبەركۋلەز دەرتىن جازا المايدى ەكەن. بۇل تۋرالى شىمكەنتتە وتكەن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيادان سوڭ ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا تۋبەركۋلەز ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىقتىڭ ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تىلەۋحان ابىلداەۆ ايتقان.
وتكەن جىلى وبلىستىق تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەردىڭ قۇرىلعانىنا 90 جىل تولعان. وسىعان بايلانىستى شىمكەنتتەگى وقو مەملەكەتتىك فارماتسەۆتيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتىپ, وعان ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن وسى سالانىڭ وكىلدەرى كەلىپ قاتىستى.
وبلىستىق ديسپانسەردى بىلىكتى مامان, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولات ساعىمبەكوۆ باسقارادى.
بولات سالىبەك ۇلى كەزىندە حالقىمىزدى باۋداي تۇسىرگەن اۋىر ناۋقاستىڭ وبلىسىمىزدا ەمدەۋ ءىسى قولعا الىنعانىنا 90 جىل تولعانىنا وراي تاريحىن رەت-رەتىمەن جىلىكتەپ بەردى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەر سول كەزدەگى سىرداريا گۋبەرنياسىنىڭ حالقىنا ارنالىپ, 691 571 تۇرعىنى بار شىمكەنت قالاسىندا شاڭىراق كوتەرگەن ەكەن. بۇل ەمدەۋ ورتالىعى 25 توسەك ورىنعا عانا ارنالعان. 1925 جىلدان 1941 جىل ارالىعىندا ۆ.ۆ.پروشينا, و.ا.نەچاەۆا, ك.ا.لازاركەۆيچ – وسى سالانىڭ العاشقى ۇيىمداستىرۋشىلارى بولىپتى.
1952 جىلدان 1962 جىل ارالىعىندا تۋبەركۋلەزگە قارسى توسەك ورىن قورى 5 ەسە كوبەيتىلگەن. العاشىندا مەديتسينالىق مەكەمەلەر نەگىزىندە بىرنەشە توسەك ورىنعا ارنالعان تۋبكابينەتتەر ۇيىمداستىرىلا باستاعان. وسى رەتتە, لەڭگىر, كەنتاۋ قالالارى مەن سارىاعاش, العاباس, لەنين اۋداندارىندا تۋبديسپانسەر بولىمدەرى قۇرىلعان. 1955 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق تۋبەركۋلەزگە قارسى قىزمەت 225 توسەك ورىندىق ديسپانسەرلەردەن, 15 ءتوسەك ورىندىق 6 تۋبكابينەتتەن, 200 توسەك ورىندىق 2 وبلىستىق ساناتوريدەن, 820 ورىندىق رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى («بالىقشى», «ۆاننوۆكا», «شىمعان») 3 ساناتوريدى قۇراعان.
رەسپۋبليكا بويىنشا تۋبەركۋلەزگە قارسى قىزمەتتى قالىپتاستىرۋدا , تۋبەركۋلەزدى انىقتاۋ مەن ەمدەۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ەندىرۋدە بۇرىنعى شىمكەنت وبلىسى الدىڭعى قاتاردا بولدى. 1959 جىلدان باستاپ وبلىستىق تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەردە تۋبەركۋلەزدىڭ سوزىلمالى تۇرلەرىن حيرۋرگيالىق جولمەن ەمدەۋ قولعا الىنا باستاعان. العاش رەت دارىگەر حيرۋرگ ۆ.مالوبرودسكي ينتۋباتسيالىق ناركوزدى پايدالانىپ وكپە تۋبەركۋلەزىنە وتا جاساعان. 1964 جىلى تۋبەركۋلەزدى حيرۋرگيالىق جولمەن ەمدەۋ, ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىن وڭالدىرۋ ارقىلى ەمنىڭ تيىمدىلىگى 85,5 پايىز جاعدايعا قول جەتكىزگەن. وسى جىلى بالالار بولىمشەسى اشىلعان. 1964 جىلى تۋبەركۋلەز وشاعىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى وقشاۋلاۋ مەن حيميوپروفيلاكتيكالىق ەممەن قامتۋ جانە جىل بويى بولاتىن بالاباقشالار مەن مەكتەپ ينتەرناتتارعا ورنالاستىرۋ باستالعان.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ تاجىريبەلى ۇيىمداستىرۋشىلارى ن.ف.مارينيچ, ت.ورازاليەۆ تۋبەركۋلەزگە قارسى ءىس شارالاردى ودان ءارى جانداندىرادى. 1963-1966 جىلدارى العاش رەت جىلجىمالى فليۋوروقوندىرعىلاردىڭ كومەگىمەن تۇرعىنداردى پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋ ۇيىمداستىرىلادى.
1989-2001 جىلدارى تۋبەركۋلەزگە قارسى قىزمەتتى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساۋلەتبەك قالدىباي ۇلى باسقاردى. بۇل وداقتىڭ تاراۋ الدى, ەپيدەميولوگيالىق جاعدايدىڭ كۇردەلەنگەن, تۋبەركۋلين, بتسج ۆاكتسيناسى, ءدارى-دارمەكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ناشارلاعان كەزەڭى بولاتىن.
1998 جىلى قازاقستاندا جاڭا دوتس باعدارلاماسى ەندىرىلدى. دوتس باعدارلاماسىمەن ناۋقاستاردى قۇنارلى تاعاممەن, ءدارى-دارمەكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ قولعا الىندى. حيميورەزيستەنتتى تۋبەركۋلەزدى دياگنوستيكالاۋ جۇيەلەندىرىلە باستادى.
تۋبەركۋلەزگە قارسى ءبىرىنشى قاتارداعى دارىلەرگە سەزىمتالدىق تەستىن قويۋ ەندىرىلدى. س.قالدىباي ۇلىنىڭ قاتىسۋىمەن بايدىبەك, ورداباسى اۋداندارىندا 1997-2002 جىلدارى «شەكاراسىز ءدارىگەرلەر» اتتى حالىقارالىق ۇيىم اشىلىپ, قايىرىمدىلىق جانە تاجىريبەلىك كومەك كورسەتىلدى. س.قالدىباي ۇلىنىڭ ءىسىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ءتاجىريبەلى ۇيىمداستىرۋشىلارى ب.تورگاۋتوۆ, د.تولەپبەرگەنوۆ, س.ساقىباەۆا, ج.سپانقۇلوۆ, پ.بەرداليەۆتەر جالعاستىردى.
2011 جىلعا دەيىن وبلىستىق تۋبەركۋلەزگە قارسى قىزمەت 1790 توسەكتىك ديسپانسەردەن, 500 ءتوسەكتىك شيپاجايدان, 400 توسەكتىك «قازىعۇرت» مەكتەپ-ينتەرناتىنان, 180 توسەكتىك 2 ارنايى بالاباقشادان, 165 توسەكتىك بالاباقشاداعى ساۋىقتىرۋ توپتارىنان قۇرالعان بولاتىن.
ەپيدەميولوگيالىق جاعدايدىڭ تۇراقتانۋىنا بايلانىستى 2011 جىلى وبلىستىق تۋبەركۋلەزگە قارسى قىزمەتتى وڭتايلاندىرۋ باستالدى. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى ناشار, توسەك قورى ءتيىمسىز پايدالانىلعان ديسپانسەرلەر قىسقارتىلدى. وبلىسىمىزدا تۋبەركۋلەزگە قارسى توسەك ورىن قورىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا كەزەڭ-كەزەڭىمەن وتكىزىلگەن وڭتايلاندىرۋ ناتيجەسىندە 1790-نان 970-كە دەيىن قىسقارتىلىپ, ال ساناتورلىق ساۋىقتىرۋ توسەك ورىندار 500-دەن 730-عا دەيىن كوبەيتىلدى, 9 اۋدانارالىق ديسپانسەرلەر قۇرىلىپ, تۋبەركۋلەز بويىنشا ەپيدەميولوگيالىق جاعدايدىڭ تۇراقتانۋىنا وراي, 8 ديسپانسەر ستاتسيونارسىز ديسپانسەرلىك بولىمشەلەر بولىپ قالىپتاستىرىلدى. بۇگىنگى كۇنى ناۋقاستار اعىمى ءبىر ستاتسيونارعا ءبىر عانا ينفەكتسيالىق ستاتۋسپەن جاتقىزىلادى.
وبلىس بويىنشا تۋبەركۋلەزدىڭ جۇقپالى ءتۇرىن انىقتاۋ ماقساتىندا قوسىمشا جاڭا 6 ميكروسكوپيالىق زەرتحانالار اشىلدى. بۇگىنگى كۇنى وبلىس بويىنشا جالپى تۋبەركۋلەزگە قارسى مەكەمەلەردە 18 باكتەريوسكوپيالىق زەرتحانا, جالپى ەمدەۋ سالاسىندا 26 زەرتحانا قىزمەت اتقارادى. حيميالىق رەزيستەنتتى تۋبەركۋلەزدىڭ باكتەريولوگيالىق دياگنوستيكاسى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلىپ, جولعا قويىلعان. جەدەلدەتىلگەن دياگنوستيكالاۋدىڭ ەكى باكتەك اپپاراتىنىڭ كومەگىمەن تۋبەركۋلەزگە قارسى دارىلەرگە سەزىمتالدىق تەستىن قويۋ ءادىسى, ريفامپيتسين پرەپاراتىنا سەزىمتالدىقتى 2 ساعاتتا انىقتايتىن مالەكۋليارلى-گەنەتيكالىق G-Xpert ەكسپرەسس ءادىسى ەندىرىلگەن. تۋبەركۋلەزگە قارسى قىزمەتتىڭ رەنتگەنفليۋوروگرافيالىق قورى كۇشەيتىلگەن. وبلىس بويىنشا 98 كوپقىزمەتتى ستاتسيونارلىق دياگنوستيكالىق رەنتگەن اپپاراتى, 38 جىلجىمالى فليۋوروگرافيالىق قوندىرعىلار الىنعان.
ناۋقاستاردىڭ يممۋنيتەتىن جوعارىلاتۋ ءۇشىن ساۋمال باعدارلاماسى قاراستىرىلعان. ساۋمال بارلىق ناۋقاستارعا ستاتسيوناردا ەم الۋ بارىسىندا, ەرەسەكتەرگە ارنالعان «بالىقشى» شيپاجايىندا جالعاستىرۋ كەزەڭىندە جانە ساۋىقتىرۋدا جۇرگەن ناۋقاستارعا قولدانىلادى.
اتقارىلعان تۋبەركۋلەزگە قارسى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە وبلىس بويىنشا تۋبەركۋلەزدەن ەپيدەميولوگيالىق جاعداي سوڭعى جىلداردا تۇراقتانىپ كەلەدى ەكەن. سوڭعى ون جىلدا تۋبەركۋلەز بويىنشا اۋرۋشاڭدىق حالىقتىڭ 100 مىڭ تۇرعىنىنا شاققاندا 46,5 پايىزعا 105,8-دەن 56,6-عا دەيىن, ءولىم كورسەتكىشى 3 ەسە 11,7-دەن 3,8-گە تومەندەگەن.
تۋبەركۋلەز – وڭاي جازىلاتىن دەرت ەمەس. بولات ساعىمبەكوۆ وسى اۋرۋحاناعا باس دارىگەر بولىپ بەكىتىلگەندە الماتىداعى №7 قالالىق اۋرۋحانانىڭ باسشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بولات بايماحانوۆ تەلەفون شالىپ قۇتتىقتايدى. «سەنىڭ جۇمىسىڭ ناعىز جالقاۋدىڭ جۇمىسى عوي» دەيدى ءتىلىنىڭ قوتىرى بار, ترانسپلانتاتسيا جاساۋدان رەسپۋبليكاداعى ەڭ مىقتى مامان. « نەگە؟» «اۋرۋعا ءبىر شەلەك ءدارى بەرەسىڭ دە, التى ايدان سوڭ «قالاي جاعدايىڭ؟» دەپ سۇرايسىڭ. باسقا جۇمىسىڭ جوق قوي».
ازىلگە سۇيەسە دە وسى دەرتپەن اۋىرعان ادامداردىڭ ۇزاق ەم الاتىندىعى بەلگىلى.
وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى سەيتجامال پاكەەۆ ساعىمبەكوۆتى جىلى ورنىنان سۋىتىپ, وسىندا اكەلگەندە باۋى مەن شۋى شاتىسىپ جاتقان ەمدەۋ ورنىن جونگە كەلتىرەرىنە سەنگەن.
جاقىندا اڭگىمەلەسۋ ماقساتىندا اۋرۋحاناعا بارعانبىز. ءتارتىپكە كەلىپ, مۇنتازداي بولىپ قالىپتى. قالا ورتالىعىندا قالىپ كەتكەن اۋرۋحانانى سىرتقا كوشىرۋ ماسەلەسىن تۋبەركۋلەز ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىقتىڭ ديرەكتورى تىلەۋحان ابىلداەۆ وبلىس اكىمى بەيبىت اتامقۇلوۆتىڭ ارنايى قابىلداۋىندا ايتقان. قۇداي قالاسا, اۋرۋحاناعا كورشى تۇرعىنداردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرعان ماسەلە وڭتايلى شەشىلمەك.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.