بۇكىل جۇرتتىڭ, ءبۇتىن جۇرتتىڭ كوڭىلىن مۇڭايتىپ, جانىن جابىرقاتىپ, مىنا ءومىردىڭ وتكىنشى ەكەنىن كورسەتىپ, بۇل فانيدەن باقيلىققا ۇلى ءابىش كەكىلباي ۇلى اتتانعالى دا 40 كۇنگە تاياپ قالىپتى. ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعاسى بولىپ تۋ سيرەك قۇبىلىس. قۇبىلىس بولىپ كەلگەن ادام سانالى ءومىرىن ۇلتى مەن جۇرتىنا ارنايدى. اياۋلى ءابىش كەكىلباي ۇلى ءدال سولاي ۇلتقا ادال قىزمەت ەتىپ, ونەگە كورسەتتى. ءوزىنىڭ الدىنداعى دارا دا دانا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ نازارىنا ەرتە ءىلىنىپ, توپ جارعان الىپقا ءوزى ۇستاز ساناعان ۇلى مۇحاڭنىڭ ءبىلىم-بىلىگىن, كەسكىن-كەلبەتىن, ءبىتىم-بولمىسىن, كەرەقارىس ماڭدايدى دا, قاز داۋىستى تاڭدايدى دا بەرگەن. ون جەتى جاسىندا الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى ازاتتىعىمىزدىڭ التىن بەسىگى سانالاتىن اسەم الماتىعا كەلىپ, قىرىق جىل ءومىرىن وتكىزگەن, سول ۋاقىتتا قالامگەرلىگىمەن تانىلىپ, قالىپتاسا كەلە كەمەڭگەر قوعام قايراتكەرى بولدى. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن تۇستا اقىل-پاراساتىمەن العا وزىپ, ەل بولۋدىڭ ەلەڭ-الاڭ تۇسىندا ەلباسىمەن بىرگە ۇلتتى ۇيىتىپ, جۇرتتى جۇمىلدىرىپ: «ويداعىمىز بولدى. ورتامىز تولدى. توبەدەگى كەلدى. اق جولدىڭ الدىندامىز. ۇلكەن تىلەكتىڭ ۇستىندەمىز», دەپ اتالى ءسوزدى تەربەگەندە, باياعى بابا ابىزدارىمىزدىڭ ءۇردىسىن جاڭعىرتىپ, ۇلىقتى دا, ۇلتتى دا, وزگە جۇرتتى دا ۇيىتقانى ەستە. تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىر ۋاقىتىندا وسى ۇلگىسىنەن جاڭىلماي, ەل زيالىلارىنىڭ كوش باسىنان تابىلعانى جانە بار. وسىلايشا, الاش ارىسى بۇكىل سانالى عۇمىرىندا ۇلتتىڭ ۇلى, بۇكىل ادامزاتتىڭ ايتۋلى اقىل يەسى دارەجەسىنە كوتەرىلدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ تۇتاس ءبىر ءداۋىرى سانالاتىن قوعامدىق قىزمەتتىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ كەزىندەگى سىن ساعاتتا قارا نارداي تابانداپ تۇرىپ, قانداي سالماقتى دا كوتەرە بىلگەن حالىق جاقسىسىنىڭ قىرقى 16 قاڭتار كۇنى ءوزى ەڭ جارقىن جىلدارىندا قاناتتانعان الماتى قالاسىندا بەرىلەدى. بۇل دا جاس اكىم باۋىرجان بايبەك باستاعان قالا باسشىلىعىنىڭ جول ءبىلۋىنىڭ, ءجون ءبىلۋىنىڭ ءبىر بەلگىسى دەر ەدىك. وندا الدىنداعى اعالارى, تەلقوڭىر زامانداستارى, ارقا تۇتقان ىنىلەرى ارداقتىسىن ەسكە ءتۇسىرىپ, كىسىلىگىن, كەمەڭگەرلىگىن ايتارى انىق. تومەندەگى تولعامدى لەبىزدەر دە ارداقتى ابەكەڭنىڭ اسىل رۋحىنا ارنالادى.
«اققۇسىم اۋەلەپ اسپانعا ۇشىپ كەتتى, التىن قوڭىراۋىم ءۇزىلىپ جەرگە ءتۇستى» دەگەن ەكەن بابالارىمىز جاقسىسى مەن جايساڭىنان ايىرىلىپ ءبىر-بىرىنە كوڭىل ايتقانىندا. ءابىش دۇنيەدەن وتكەلى بىزدەر دە وسىنداي جاعدايدا بولىپ ءجۇرمىز. ابەكەڭ ءبىزدىڭ رۋحاني ءومىرىمىزدىڭ اق قۇسى, التىن قوڭىراۋى ەمەس پە ەدى؟! قازاق ءسوزىنىڭ حاس شەبەرى, بارشامىز قۇرمەت تۇتاتىن حاكىم عوي ءابىش.
بىزدەر, قازاقتار, ءسوزدى تەك سۇلۋلىعىنا عانا ەمەس, ونىڭ ءمانىن, استارىن تەرەڭ تۇسىنۋگە تىرىسىپ, ەرەكشە باعالايتىن حالىقپىز. سوندىقتان دا اتالى ءسوزدىڭ حاس شەبەرلەرىنىڭ ەسىمدەرى عاسىرلار بويى ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتىپ, حالىق جادىندا ساقتالۋدا.
قازاق ءسوزىنىڭ قاسيەتى قونعان حاكىم اباي دەپ ماقتانىش ەتىپ, وسيەتىن ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزىپ جاتىرمىز. قۇدايعا شۇكىر, ابايدان كەيىن دە ءتول ءتىلىمىزدىڭ ءمانى مەن نارىنە ەرەكشە ۇلەسىن قوسقان كەمەڭگەرلەرىمىز بارشىلىق. وتكەن XX عاسىردا رۋحاني كوسەمىمىز دەپ بارشامىز قۇرمەتتەگەن احاڭدى (بايتۇرسىن ۇلى), سول زامانداعى ادەبيەتتەگى «الىپتار توبىنىڭ» تۋىن تىككەن مۇحاڭ (اۋەزوۆ) مەن عابەڭدى (مۇسىرەپوۆ) ايتساق تا بولادى.
وسىلارمەن قاتار, قازاق ءسوزىنىڭ قاسيەتى قونعانداردىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى بولىپ, اتا جاسىنان ابىز جاسىنا بەت العان شاعىندا ءبارىمىزدى كۇڭىرەنتىپ ويدا جوقتا دۇنيەدەن وتكەن ءابىش كەكىلباي ۇلى ەدى. سوناۋ حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن قازاق ءسوزىنىڭ حاس شەبەرى دەگەن حالىق بەرگەن زور اتاققا ابەكەڭ يە بولىپ, ۇستاعان تۋىن ءبىر ءسات تە قولىنان تۇسىرگەن جوق.
تالاي جاۋھار تۋىندىلار – روماندار, پوۆەستەر, درامالىق شىعارمالار, تەرەڭ تولعانىستى عىلىمي ەڭبەكتەر ابەكەڭ قالامىنان ۇزبەي شىعىپ جاتتى. بىزدەر, وقىرماندار, ولاردىڭ كوركەمدىگىنە قىزىعىپ, ايتىلعان ويدىڭ تەرەڭدىگىنە ءسۇيسىنىپ جۇردىك. ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدە نەبىر تەبىرەنە جازىلعان شىعارمالار بارشىلىق. بىراق, الىستى بولجاپ, وتكەن كۇندەر مەن ءوز زامانىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن تالاپتارىن ءدال باساتىن اسىل ويدىڭ تەرەڭدىگى جونىندە ابەكەڭ شىعارمالارىنا تەڭ كەلەتىن ادەبي تۋىندىلار از, ءتىپتى جوق دەسەك قاتەلەسپەسپىز. وسىعان وراي ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ازاماتتىق تۇلعاسى تۋرالى ءسوز قوزعاساق, ونى ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ تەرەڭ ويشىل كەمەڭگەر ازاماتى دەر ەدىم.
ابەكەڭدى جازۋشى عانا ەمەس, عالىم دەپ ايتۋىمىزعا دا تولىق نەگىز بار. ونىڭ ايعاعى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ», باسقا دا باسىلىمداردىڭ بەتىندە جارىق كورگەن, وتكەن مەن بۇگىن جانە بولاشاق تۋرالى تاباندى ىزدەنىستەرى, سونىڭ ناتيجەسىندە تۋعان تەرەڭ وي مەن اۋقىمدى تۇجىرىمدار. ولاردىڭ نەگىزىندە مەن ابەكەڭدى تەك جازۋشى ەمەس, ءبىزدىڭ زامانىمىزدا حاكىم دارەجەسىنە لايىق بىردەن ءبىر ازامات, تۇلعا دەپ سانايمىن.
«ءاربىر عالىم حاكىم ەمەس, ءاربىر حاكىم عالىم. حاكىمنىڭ ءىسى, ماقساتى, وي شەڭبەرى عالىمعا قاراعاندا, الدەقايدا كەڭ, ءارى مازمۇندى», دەگەن ەكەن دانىشپان اباي. قازاقستاندا, قۇدايعا شۇكىر, بۇرىن دا, بۇگىن دە مايتالمان عالىمدار بارشىلىق. اشقان جاڭالىقتارىمەن الەم كوكجيەگىنە كوتەرىلە ءبىلىپ, ورنىقتى ورىن الىپ, ەل ماقتانىشىنا اينالعاندارى دا بار. دەگەنمەن, الىستى, كوكجيەكتى كوز جەتپەسە دە ويلاپ شولۋ, قيالمەن بولجاۋ باسقا زامانداستارىنان بۇرىن ابەكەڭە ءتان قاسيەت. سوندىقتان دا حاكىم دەگەن زور اتاق بىردەن ءبىر ابەكەڭە جاراسادى. ونىڭ بولاشاق تۋرالى تاماشا تەبىرەنىستەرى ەشكىمدى ەنجار قالدىرمايدى.
ءوزىنىڭ اسىل ويلارىن زامانداستارى تۇسىنبەگەنىنە قىنجىلىپ, قينالىپ ەدى دانىشپان اباي. وسىلاي اسىل ويدىڭ تۇتقىنى بولۋ ابەكەڭنىڭ باسىندا دا بولۋى مۇمكىن, بولدى دا. ويتكەنى, ويشىل ادامنىڭ ءومىرى قاي زاماندا دا وڭاي بولىپ كورگەن جوق. ولار ءاربىر زامان قۇبىلىسىن تەرەڭ تۇسىنە, الىستى كورە بىلەدى, زامان قايشىلىقتارىن, ولاردىڭ سالدارىن بولجاي بىلەدى. وسىلاردان تۋعان وي-تۇجىرىمداردى بىردە ايتا الاسىڭ, بىردە زامانىڭ ۇندەمەگەنىڭدى قالايدى. ءوز زامانىڭنىڭ بىردە ۇلى, بىردە ق ۇلى بولاسىڭ دەگەن سوزدەر وسىدان تۋعان شىعار.
ابەكەڭ – التى الاشقا ەسىمى تانىلعان قالامگەر, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى. بۇلار شىنايى بەرىلگەن اتاق, دارەجەلەر. دەگەنمەن, وسىنىڭ ءبارى تەك سىرت كورىنىس قانا. مەن بىلەتىن ابەكەڭ – وتە ەڭبەكقور ادام. ءومىر بويى تىنباستان ىزدەنىس ۇستىندە, تەرەڭ ويدىڭ قۇشاعىندا ءجۇردى. نەبىر جاۋھار تۋىندىلاردى, اسىل ويلاردى, اباي ايتقانداي, بۇلقىنتىپ بازارعا الىپ شىعۋ ءۇشىن قانشا تەر توككەنىن ابەكەڭ ءوزى عانا بىلەدى, بىراق ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا, ول از تەر ەمەس.
ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزدەرىندە گەتە ايتقان ەكەن دەيدى: «مەنى جۇرت تاعدىردىڭ ەركەسى دەيدى. ءوز ءومىرىم تۋرالى وسەك ايتىپ, وكىنىش جۇتىپ نەعىلايىن. ماعان بۇيىرعانى اۋىر بەينەت بولىپتى... بەينە ءومىر بويى قويتاستى كوتەرۋمەن كەلەمىن». وسى ايتقانداي, شىنايى تالانت قىرلارى تەك تىنباي ىزدەنىس, ەڭبەكپەن اشىلادى. جاسامپازدىق جولىندا اۋىر دا جەمىستى ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىن ابەكەڭ دە كورسەتە ءبىلدى.
جوعارىدا ابەكەڭدى مەملەكەت قايراتكەرى دەدىك. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سەنىمدى ساربازى بولىپ وتە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. ولاردى ءادىل, حالقىنا دەگەن شىنايى جاناشىرلىقپەن اتقاردى. وسىندا دا ابەكەڭنىڭ قولىنا ۇستاعان تۋى اسىل ءسوز بولدى. سوناۋ ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارى ءابىشتىڭ مىنا ءبىر قىران سوزدەرى قيىنشىلىققا تىرەلىپ, ابىرجىعان حالىقتىڭ كوڭىلىن ورنىقتىرىپ, رۋحىن كوتەرىپ, جىگەرىن وسىرە ءبىلىپ ەدى: «بۇرىن قاراۋىڭدا بىردە كوشىپ, بىردە شىعىپ كەتىپ جۇرگەن جەر-سۋىڭ تۇگەلدەي ءوز بيلىگىڭدە. قونسا قونىسقا, كوشسە ورىسكە كەندە قالماعان كەڭ دالاسىنىڭ استى قات-قات قازىنا, ۇقساتا السا ىرزىق-نەسىبەسى جەتكىلىكتى سياقتى. سودان بۇدان دا قولايلى, بۇدان دا ارتىقشا جاعداي تالاپ ەتەتىن ءبىزدىڭ قازاق, نەمەنە, قۇدايدىڭ قۇداسى ما ەدى, قارىن بولەسى مە ەدى؟ جۇرتتىڭ تاۋەكەلى تۇرعانعا ونىڭ تاۋەكەلى نەگە تۇرمايدى؟ قالعان جۇرتتىڭ قولىنان كەلىپ جاتقان ونىڭ قولىنان نەگە كەلمەيدى؟ بىرەۋمىز ۇرىنشاق, بىرەۋمىز سۇرانشاق, بىرەۋمىز جىلامساق بولا بەرمەي, ۇلت بولىپ ۇيىپ, تاريحتىڭ قولىمىزعا ءوزى اكەپ بەرگەن مۇمكىندىگىن ءىس قىلىپ شىعارۋ جولىندا بەلدى نەگە بەكەم بۋمايمىز؟ بۇدان جامانىمىزدا تويعا بارعان ەل ەمەس پە ەدىك؟ وتكىنشى قيىندىقتى ايتىپ, ءوز جىگەرىمىزدى ءوزىمىز جاسىتىپ, سونشاما نەگە گوي-گويلەي بەرەمىز؟ قىزىل قارىن جاس بالا قامى ءۇشىن نەبىر كەر زامانداردىڭ كەزىندە وتقا ءتۇس دەسەڭ وتقا تۇسۋگە پەيىل بولعان كەشەگى قارا شالداردىڭ قاجىر-قايراتى قايدا؟ سولاردىڭ قاشقان ەلدىڭ كەبەجەسىمەن, بوسقان ەلدىڭ كەرەگەسىمەن قالقالاپ, امان ساقتاپ الىپ قالعان ەلدىگى مەن ەسەندىگىن ەندى كەلىپ امان ساقتاپ قالا الماي بىزگە نە كورىنىپتى؟».
وسى ءبىر اسىل سوزدەردى ابەكەڭ سوناۋ ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارى جاڭا زاماننىڭ ىرعاعىنا ىلەسە الماي, سارى ۋايىم ساپىرعانداردىڭ اپتىعىن باسۋ ءۇشىن ايتىپ ەدى. بۇگىنگى كۇندەرى باعا ءوسىپ, تۇرمىس تومەندەپ, جالعىز ءبىز ەمەس, كوپتەگەن الەم ەلدەرىمەن بىرگە داعدارىسقا تىرەلىپ تۇرعان كەزىمىزدە ولاردىڭ سىرىن تۇسىنبەي, قيىنشىلىعىنا توزبەي جالعان ۇرانىن شۋلاتىپ جۇرگەندەرگە باسۋ ايتۋ ءۇشىن ابەكەڭنىڭ وسى قىران سوزدەرى تۋرا كەلىپ-اق تۇرعان جوق پا؟! قانداي قيىندىق بولسا دا ونى جەڭۋ ءۇشىن ايقاي-شۋ ەمەس, قاجىرلى ەڭبەك كەرەك, بولاشاققا سەنىم كەرەك, حالقىنىڭ بىرلىگى كەرەك. ابەكەڭ وسيەتى بىزدەردى وسىعان شاقىرادى.
ابەكەڭنىڭ تۋىپ-وسكەن ولكەسى – ماڭعىستاۋ. «كوزىڭ باردا ماڭعىستاۋدى كورىپ قال», دەپ ۇران سالاتىن ەدى ءابىش. تەك قانا ۇران ەمەس, قولىنا قالام ۇستاعاننان باستاپ ابەكەڭنىڭ تۋعان ولكەسى تۋرالى ايتىپ, جازعاندارى تۇتاس ءبىر شەجىرە. ابەكەڭ تالانتى مەن ماڭعىستاۋ تابيعاتى ءبىرتۇتاس, بىرگە تۋىسقانداي. «كىسى قانشالىق دارىندى بولسا, سونشالىق تابيعات قۇشاعىنا جاقىن» دەگەن ەكەن بالزاك. وسىنداي تاماشا جاراسىمدىقتى ابەكەڭ شىعارماشىلىعىنان دا كورەمىز. ابەكەڭ شاقىرۋىمەن ءبىر ەمەس بىرنەشە رەت ماڭعىستاۋعا باردىق. ونىڭ قاسيەتتى شوقىلارىنىڭ ءبارىنىڭ باسىنا شىقتىق. باعزى زاماننان ەلىنە رۋح بولا بىلگەن اۋليە-امبيەلەردىڭ باسىنا بارىپ ءتاۋ ەتتىك. وسى ءبىر تۇلا بويى تۇنعان تاريحي ولكە تۋرالى, ونىڭ رۋحاني قازىناسى, جەر بايلىعى, جالپى ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى تۋرالى ابەكەڭ ايتپاعان اڭگىمەلەر جوق. بارشامىز باسىمىزدى يەتىن كونە دانالار-اۋليەلەر تۋرالى دا ابىشتەن ارتىق ايتقان ادام جوق. كورنەكتى ادەبيەتشى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ابەكەڭنىڭ كورەگەندىگىن, بويىنداعى اۋليەلەرگە ءتان جاقسى قاسيەتتەرىن جوعارى باعالاپ, ونىڭ ءوزىن دە اۋليەلەر قاتارىنا قوسادى. بۇل دا شىندىقتان الىس جاتپاعان ابەكەڭنىڭ ازاماتتىق تۇلعاسىنا بەرىلگەن جوعارى باعا بولۋى كەرەك.
ابەكەڭمەن ءبىر ەمەس, ەكى رەت تورعاي ءوڭىرىن ارالادىق. بارعان سايىن ەرتەدە «ۇركەر» رومانىن جازىپ جۇرگەندە وزدەرىمەن تالاي اڭگىمە-دۇكەن قۇرعان, ەل تاريحىن جاقسى بىلەتىن سول ءوڭىردىڭ قاريالارىن ىزدەيتىن. «وسى ءوڭىردىڭ قارا شالدارىنىڭ تاريحي جادى مىقتى ەدى, «ۇركەردى» جازۋ ۇستىندە كوپ مالىمەت الىپ ەدىم», دەپ وتىراتىن ابەكەڭ. تورعاي حالقى ابەكەڭدى تۋعان بالاسىنداي ساعىنىپ قارسى الۋشى ەدى. تەك تورعايدا عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە ابىشپەن كەزدەسكەن حالىقتىڭ قۋانىشىن كورىپ, ونى بارشا ەلىنىڭ سۇيىكتى ۇلى, ۇلت پەرزەنتى ەكەنىن كوزىمىز كورىپ ءجۇردى.
بۇگىن ءابىش ورتامىزدا جوق. ءومىردىڭ قايتىپ كەلمەس جەلكەنىنە ءمىنىپ كەتتى. ارتىندا ءوزى ەڭبەگىن اياماعان, ۇرپاق ءوسىرىپ, وركەنيەتتىڭ جاڭا اسۋلارىنا بەت العان حالقى قالدى. ارتىندا رۋحاني مول مۇراسى قالدى. وسكەلەڭ ۇرپاق ونىمەن سۋسىنىن قاندىراتىنىنا ءسوز جوق. ءسويتىپ, ول ارقاشاندا بىزبەن بىرگە.
ارتىندا سۇيگەن جارى كلارا, ەر جەتكەن پەرزەنتتەرى مەن نەمەرەلەرى ات ۇستىندە. ءابىش تىككەن قارا شاڭىراقتىڭ تۋى ارقاشاندا جەلبىرەپ تۇرۋىن تىلەيىك. ارتىندا يمانعالي سياقتى اعاسىنا تىرەۋ بولا بىلگەن ءبىرتۋار ازامات, ىنىلەرى بار. ولاردىڭ اماندىعىن تىلەيىك.
تۇلعاسىز ۇلت – تۇلدىر ۇلت دەگەن ۇعىم بار. قۇدايعا شۇكىر, ۇلكەن تۇلعالار كەشە دە, بۇگىن دە ورتامىزدا بار. سولاردىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى ابەكەڭ. «يگى جاقسىعا جارىماعان ەل – باقىتسىز ەل», – دەگەن ەكەن اباي. ءبىز يگى جاقسىلاردى ەستەن شىعارماي, ەسىمىن ماقتانىشپەن ايتاتىن حالىقپىز. قازىرگى زامانداعى يگى جاقسىلارىمىزدىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى دە ەدى ابەكەڭ.
ءدام-تۇزىمىز جاراسقان زامانداس, سىيلاس, سىرلاس بولعان دوسىمىزدىڭ جارقىن بەينەسى ارقاشان وزىمىزبەن بىرگە, جانى ءجانناتتا بولسىن!
كەنجەعالي ساعاديەۆ,
اكادەميك.