قازىردە تاريحتىڭ قالتارىسىندا قالىپ بارا جاتقان كەڭەس وكىمەتى كەزىندە سوۆحوزدار مەن كولحوزدارداعى ءتۇرلى فەرمالاردا 20-30 مىڭ باس قوي, مىڭداعان باس سيىر, جىلقى وسىرىلگەن ەدى. ءاربىر اۋدانداعى شارۋاشىلىقتاردا, ونىڭ بولىمدەرىندە بىلىكتى مال دارىگەرلەرى جۇمىس ىستەدى. ولار ەل ارالاپ ءجۇرىپ مالدىڭ اۋرۋعا شالدىقپاۋىن قاتتى قاداعالادى. بۇرىنعى مەن قازىرگى جاعدايدى سالىستىرساق, بۇگىنگى كۇنى مالدىڭ ساۋ بولۋى ەڭ الدىمەن سول مالدىڭ يەسىن الاڭداتادى. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا مال مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە بولدى. ال قازىر مال حالىقتىڭ جەكەمەنشىگىندە. اۋرۋ مال شىقسا, دەرەۋ باقىلاۋعا الىنىپ, وزگە وڭىرگە تاراپ كەتپەۋى ءۇشىن ۆەتەرينارلىق جۇمىستار جۇرگىزىلدى. ۆاكتسينا جەتكىلىكتى بولدى. ال قازىر ءبىر اۋداندا قانشا مال باسى بار, سوعان وراي عانا ساناۋلى ءدارى-دارمەك بەرىلەدى. ال ەسەپكە ەنبەي قالعان مالدىڭ بىرىنەن اۋرۋ شىقسا, نە باسقا جاقتان كەلگەن مال بولسا بۇكىل مالعا جۇقتىرادى. سونداي-اق, قازىر مالدى ەگۋگە قاجەتتى ءدارى-دارمەك شىعاراتىن مەكەمەلەر جوقتىڭ قاسى, بۇرىن ول ءار وڭىردە بولاتىن.
مالدى ەگۋگە ارنالعان ءدارى-دارمەكتىڭ جاڭا ءتۇرىن جاساۋدا سەمەيدەگى شاكارىم اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «اگروتەحنوپارك» عىلىمي ورتالىعىندا زاماناۋي, سوڭعى ۇلگىدەگى قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان ورتالىقتىڭ الەۋەتى جوعارى دەۋگە بولادى. مۇنداعى اگروتەحنولوگيالار, ۆەتەريناريا, ستۋدەنتتەردىڭ كاسىپكەرلىك ورتالىقتارى ىسكە قوسىلعان تەحنولوگيالار زالى, بولاشاق اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارىنا جانە ۆەتەرينار, بيوتەحنولوگ ماماندارىنا ارنالعان زەرتحانامەن جابدىقتالعان, مۇندا مال اۋرۋلارىنىڭ ءتۇرىن ەمدەۋگە ارنالعان دارىلەر جاسالادى.
– ءبىز سوڭعى جىلدارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا 13 جوبامەن جۇمىس ىستەدىك, – دەيدى شاكارىم اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پرورەكتورى قۇماربەك ءامىرحانوۆ, – بيىل تۇڭعىش رەت ەتتى, ءسۇتتى تۇقىم باعىتىنداعى مالداردى قاۋىپتى دەرتتەردەن ساقتاۋ جانە ەمدەۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسىمەن جۇمىس ىستەۋدى باستادىق. بۇل جوبانىڭ قۇنى 37 ملن. تەڭگە تۇرادى. ونىمەن قوسا وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ەكى جوباسىن قولعا الدىق. 25 كەلىسىمشارتىمىز بار. «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى اياسىندا تۇلەكتەردى جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا دايىنداۋدامىز. ول ءۇشىن جاس فەرمەرلەر مەكتەبى, كونسالتينگ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. وسى اگروتەحنوپاركىمىزدىڭ ارقاسىندا وبلىستىڭ اگروكەشەندەرىمەن تىعىز بايلانىسقا شىعۋعا ءازىرمىز. العاشقى تاپسىرىستارىمىز بار.
«اگروتەحنوپارك» اياسىندا اتقارىلاتىن عىلىمي جۇمىستار مەن وقۋ ۇدەرىسىندەگى يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەردى ەنگىزۋ جانە جەتىلدىرۋ ماقساتىن ءارى قاراي دامىتۋدا تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن رەسەي, اقش, انگليا, تۇركيا, بولگاريا, پولشا, گەرمانيا جانە چەحيا مەملەكەتتەرىنەن پروفەسسور-وقىتۋشىلار كەلىپ, ءدارىس وقىپ, «شەبەرلىك-سىنىپتارى» ساعاتتارى اياسىندا ءىس-شارالار كورسەتكەن.
قازىرگى تاڭدا اگروتەحنوپارك كەشەنى تاراپىنان ۆەتەريناريالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, زووتەحنيكالىق سەلەكتسيالىق جانە اسا قاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ مەن ولارعا مونيتورينگ جاساۋ سياقتى بىرقاتار عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى بيۋدجەتتىك ءجانە تىكەلەي شارۋاشىلىق ەسەپ ايىرىسۋ ارقىلى جۇزەگە اسىپ وتىر.
بۇرىن اۋرۋلاردىڭ ىشىندە ءجيى كەزدەسەتىنى تەك برۋتسەللەز ەدى. قازىر اۋسىل, ءسىبىر جاراسى سەكىلدى نەبىر اۋرۋلاردىڭ لەگى شىقتى. شارۋا قوجالىعى يەسى مالىن كۇتىپ ۇستاعىسى كەلسە قارايتىن مال دارىگەرىن ۇستار ەدى. بىراق مال دارىگەرىن ۇستاۋ قوجالىق يەسىنە ءتيىمسىز. قازىردە مال مامانى جوق ەمەس, بار, بىراق ولار از نەمەسە باسقا سالاعا كەتىپ جاتادى. جوعارى وقۋ ورىندارى دايىنداپ تا جاتىر. بىراق ول مامانداردى قاجەتسىنىپ وتىرعان مال يەلەرى جوق. مالدارىگەرلىك قىزمەت سالاسى سالعىرتتىقتى كوتەرمەيتىندىگىن ەسكەرگەن ءجون. بۇل باعىتتاعى ءىس-قيمىل, اتقارىلعان شارالاردىڭ بارلىعى ءبىرىنشى كەزەكتە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتپەك. سوۆحوزدار مەن كولحوزدار تاراعان كەزەڭنەن باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى اۋىلداعىلاردىڭ جاپپاي قالاعا قونىس اۋدارۋىنا وراي ءبىرشاما تۇرالاپ قالدى. سوعان قاراماستان مال شارۋاشىلىعىنداعى قالىپتاسقان جاعداي كەز كەلگەن قازاقتى ويلاندىرۋمەن كەلەدى. قازىر دە قاي جەردە بولماسىن مالدى اسىلداندىرۋ, شارۋاشىلىقتى وركەندەتۋ ىسىندە عىلىم جەتىستىكتەرىن قولدانۋ جۇمىستارى ايتىلادى.
– بىراق وسى جۇمىستاردىڭ اتقارىلۋى كوڭىل كونشىتپەيدى, – دەيدى زەينەتكەر قارت نۇربەك ءابساپاروۆ. – قازاقستاننىڭ تابيعاتىنا بەيىمدەلگەن ەتتى, ءسۇتتى مال تۇقىمدارى جىلدان-جىلعا ازىپ بارادى. وسى دۇرىس دەپ شەتەلدەن تاسىمالدانۋدا كوبى. ءماسەلەن, كەشەگى جوعارى ساپالى بيازى ءجۇن, قۇنارلى ەت بەرەتىن مەرينوس, قازاقتىڭ قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويى, بايىس قويلارى قايتا قالپىنا كەلسە جاقسى بولار ەدى. سەلەكتسيالىق جۇمىستى دۇرىس جولعا قويماي ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعى دامىمايدى.
سونىمەن قاتار, ۆەتەريناريالىق قاۋىپسىزدىك جايى دا ەلدى قاتتى الاڭداتادى. اۋىلدار تارقاعاننان بەرى ەلىمىزدەگى ۆەتەريناريا جۇيەسى اقساپ قالدى. بۇرىن ءاربىر شارۋاشىلىقتا مال دارىگەرلەرى قىزمەت ەتەتىن, ءۇي جانۋارلارىنا دا ارنايى ۆاكتسينا سالىناتىن, ءاربىر شارا جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىلەتىن. ءبىز ءوزىمىزدى امەريكا نەمەسە ەۋروپا ەلدەرىمەن تەڭەستىرمەۋىمىز كەرەك. ولاردا بۇل سالا جاقسى دامىعان, جۇيەلى جولعا قويىلعان. كوپ جاعدايدا قاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ وشاعى مۇلدە وشىرىلگەن دەۋگە بولادى. ءبىزدىڭ ەلدەگى ۆەتەريناريا سالاسىنىڭ دەڭگەيى حالىقارالىق تالاپقا ساي بولۋ ماقساتىندا عانا قاتارداعى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. باياعىدا قاۋىپتى كەسەلدەردىڭ وشاقتارى بەلگىلەنىپ, ارنايى كارتاعا ءتۇسىرىلىپ, ول جەرلەر قاتاڭ باقىلاۋعا الىنۋشى ەدى. بۇگىنگى تاڭدا سونىڭ ءبارى نازاردان تىس قالىپ وتىرعانى وكىنىشتى.
سەمەي قالاسى اكىمدىگىندە ەرماك ءسالىموۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جيىننىڭ باستى ماقساتى دا وسى سالا قىزمەتىن رەتتەۋگە باعىتتالدى. سەمەي اۋماعىنداعى ۆەتەريناريا قىزمەتىنىڭ جۇمىسى جونىندە ۇيىمداستىرىلعان باسقوسۋعا وبلىستىق ۆەتەريناريا باسقارماسىنىڭ باستىعى نۇرجان توقسەيىتوۆ باستاعان مەكەمەلەر وكىلدەرى قاتىستى. جيىندا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تۋرالى كوپ ايتىلدى. قالاي بولعاندا دا, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋداعى ولقى تۇستار از ەمەس. مال شارۋاشىلىعى اڭگىمە بولا قالسا, مامان جوق دەگەندى ەستيمىز. شىنىمەن مال ماماندارى جەتپەي مە, الدە بۇل ماماندىق يەلەرى قاجەتسىز بولىپ وتىر ما؟ قالاي دەسەك تە, مامان قاشاندا كەرەك. الدىمەن اۋماقتاعى مالدارىگەرلىك قىزمەت تۋراسىندا سەمەي قالالىق ۆەتەريناريا ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى س.مۋكيانوۆتىڭ ەسەبى تىڭدالدى. ونىڭ ەسەبىندە ايتىلعان قاراجات, اۆتوكولىك, مامان سانىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, اۋىلداعى قوسىنداردا ينتەرنەت بايلانىسىنىڭ جوقتىعى ۋاقىتىندا كوتەرىلگەن پروبلەمالار دەۋگە بولادى. وبلىستىق باسقارما باسشىسى نۇرجان تىلەۋجان ۇلى الدىمەن قولداعى بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ تا تالاي جۇمىس تىندىرۋعا بولاتىنىن, قازىرگى كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەنى شەشۋگە قاتىستى باسقارماعا بىردە-ءبىر ۇسىنىس تۇسپەگەنىن اشىق جەتكىزدى. ماسەلەن, قىزمەتتىك كولىك قالالىق بولىمدە بولماعانىمەن, اۋىلدىق ۆەتەرينارلىق قوسىنداردىڭ بارلىعى اۆتوكولىكپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ازىرگە سولارمەن سەپتەسىپ, ءتيىستى جۇمىستاردى جانداندىرۋعا بولاتىنىن ايتتى. سول سەبەپتى, اۋماقتاعى ۆەتەرينارلىق قىزمەت ءتيىستى ءبولىمى تاراپىنان دۇرىس ۇيىمداستىرىلماي وتىر دەگەن ماسەلە قوزعالدى. ايتىلعان سىننىڭ كەيبىرىنە توقتالساق, اۋىلدىق وكرۋگتەردەگى ولەكسە كومۋ ورىندارىن تولىق قۇجاتتاندىرماۋ, برۋتسەللەزگە شالدىققان مالدى مەرزىمىندە ەت كومبيناتىنا وتكىزبەۋ, قاڭعىباس يتتەردىڭ ازايماۋى, «سارى» بازارىنداعى جارمەڭكەنىڭ انتيسانيتارلىق جاعدايى سياقتى ءبىرقاتار ەسكەرتۋلەر ايتىلدى. جيىن بارىسىندا قالا اكىمى ەرماك ءسالىموۆ ۆەتەريناريا ءبولىمىنىڭ قىزمەتىنە قاتىستى كوزقاراسىن اشىق ءبىلدىردى.
ءبولىمنىڭ اتقارعان جۇمىستارىنا تيىسىنشە دۇرىس باعا بەرىلۋى ءۇشىن, ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. الداعى ۋاقىتتا كوميسسيا قۇرامى زاڭ اياسىندا تالداۋلار جاساپ, بولىمگە جۇكتەلگەن مىندەتتەردىڭ قانداي دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلعانى جونىندە ءوز قورىتىندىلارىن شىعارادى. سول كەزدە جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ناقتى باعاسى بەرىلەتىن بولادى. بۇتىندەي ءبىر وڭىرگە قاتەر توندىرەتىن جۇقپالى ىندەتتىڭ شىعۋىنا كىنالى ۆەتەريناريا ماماندارى جانە سول سالاعا باسشىلىق ەتەتىندەر جاۋاپ بەرۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز. شارۋاشىلىقتا جۇمىس جاساپ جۇرگەن ۆەتەريناريا ماماندارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت. بىزدە قابىلدانعان ۆەتەريناريا تۋرالى زاڭ بار. زاڭ تالاپتارىن ورىنداۋ اگرارلىق سالاداعى ازاماتتاردىڭ مىندەتى. ءبىزدىڭ ەل اگرارلى مەملەكەت, سوندىقتان دا, مال دارىگەرلەرىن دايارلاۋ ماسەلەسىنە مەملەكەت تاراپىنان جەتە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. سوڭعى جىلدارى مەملەكەتىمىز ۆەتەرينارياعا كوڭىل ءبولىپ, ءتۇرلى زاڭنامالىق قۇجاتتار قابىلداپ جاتىر. جالپى, ۆەتەريناريا مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭ بەدەلدى سالاسى بولىپ تابىلادى. سەبەبى, ۆەتەريناريا جولعا قويىلسا, مال اۋرۋعا ۇشىرامايدى. ال ساۋ مالدىڭ ەتىن جەگەن ادام اۋرۋدان الىس بولادى, دەدى قالا باسشىسى.
سەمەيلىك عالىم سەرعازى ءدۇيسەمباەۆتىڭ ۆەتەريناريا سالاسىنداعى ەڭبەكتەرى قازاقستانعا تانىمال. بۇگىندە سەكەڭ سەمەي قالاسىنداعى ايماقتىق سىناق زەرتحاناسى – «راديوەكولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ عىلىمي ورتالىعىنا» جەتەكشىلىك ەتەدى. ول الماتىداعى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «مارال گەلمينتوزدارىنداعى سويىس ءونىمدەرىن ۆەتەريناريالىق-سانيتارلىق ساراپتاۋ» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعادى. سەرعازى تۇرلىبەك ۇلى پروفەسسور رەتىندە ۆەتەريناريا سالاسىندا شاكىرتتەرىمەن ءبىرلەسىپ جۇرگىزگەن 30-دان استام عىلىمي ەڭبەگى ناتيجەلەرىن بەرىپ, ءتاجىريبەگە كىرگىزىلۋدە.
– سوۆحوزدار مەن كولحوزدار تاراعان كەزەڭنەن باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى ءبىرشاما تۇرالاپ قالعانى راس, – دەيدى راديوەكولوگيالىق زەرتتەۋلەر زەرتحاناسىن تانىستىرۋ بارىسىندا سەرعازى تۇرلىبەك ۇلى, – اسىرەسە, مال شارۋاشىلىعىنداعى قالىپتاسقان جاعداي ءبىزدى ويلاندىرۋمەن كەلەدى. قازىردە قاي جەردە بولماسىن مالدى اسىلداندىرۋ, شارۋاشىلىقتى وركەندەتۋ ىسىندە عىلىم جەتىستىكتەرىن قولدانۋ جۇمىستارىن قولدانعان ءجون. ايتايىن دەگەنىم, شەكاراداعى ۆەتەريناريالىق باقىلاۋدىڭ وسالدىعى. ماسەلەن, كەيبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى شەكارا جانىنداعى اۋدانعا اۋسىل كورشى مەملەكەتتەن كەلدى دەگەن مالىمەتتەر تاراتىپ جاتادى. شىندىعىنا كەلگەندە, سول ىندەتتىڭ قانداي جولمەن كەلگەنىن بىردە-ءبىر مامان ناقتى تاپ باسىپ ايتا المايدى. تاعى ءبىر سەبەپ, ۆەتەريناريا سالاسىندا مامانداردىڭ جەتىسپەۋى. سوڭعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ەلىمىزدە مال دارىگەرلەرى 20 پايىزداي كەمشىن. قازىر بارلىق مال جەكەمەنشىكتىڭ قولىندا. بۇرىن 700-800 سيىرعا ءبىر مامان بەكىتىلەتىن دە, باسقا دا مال سانى ەسەپتەلىپ, قانشا مامان كەرەكتىگى شىعارىلاتىن. بۇل پراكتيكادا دالەلدەنگەن ماسەلە. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە بىرنەشە وتار قوي, تابىن-تابىن سيىر, ءۇيىرلى جىلقى ايداپ جۇرگەن شارۋا قوجالىعىندا مال دارىگەرى جوق. ءالى دە بولسا اۋىل شارۋاشىلىعى نىساندارىنىڭ باسشىلارى ۆەتەريناريانىڭ ماڭىزىن تۇسىنگىلەرى كەلمەيتىندەي. جەرگىلىكتى جەرلەردە قاۋىپتى اۋرۋعا شالدىققان مالدىڭ كوزىن جويۋ ماسەلەسى ءالى كۇنگە دەيىن تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپپاي وتىر. مال يەسىنە بەرىلەتىن وتەماقىنىڭ مولشەرى دە ماردىمسىز. اۋىل اكىمدەرىنىڭ قاۋقارى بەلگىلى. مالىنىڭ جۇقپالى دەرتكە شالدىققانىن بىلە تۇرا, كەيبىر ازاماتتار پايدا تابۋعا تاۋەكەل جاسايدى. ەگەر مال يەلەرىنە نارىق باعاسى بويىنشا وتەماقى تولەنسە, بۇنداي پروبلەما تۋىنداماس ەدى. بۇرىنعىداي بارلىق اۋدانداردا, قالالاردا ۆەتەرينارلىق ستانسالاردى جانە قاجەتتى ۆەتەريناريا نىساندارىن قالپىنا كەلتىرىپ, قاتاڭ باقىلاۋ ورناتۋ ءۇشىن ۆەتەرينارلىق پوليتسيا قىزمەتىن اشۋ قاجەت سەكىلدى. ولار ەشكىمگە تاۋەلدى بولماۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ ەل اگرارلى مەملەكەت, سوندىقتان دا مال دارىگەرلەرىن دايىنداۋ ماسەلەسىنە مەملەكەت تاراپىنان جەتە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ءالى دە بولسا, بۇل سالاعا بولىنەتىن مەملەكەتتىك گرانتتىڭ مولشەرى از. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ شىعىس وڭىرىندە اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارىن دايىندايتىن بىردەن-ءبىر وقۋ ورنى – شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە تيگەن گرانت سانىن ايتۋدىڭ ءوزى ۇيات. بۇرىندارى سەمەي زووتەحنيكالىق-مال دارىگەرلىك ينستيتۋتى جىلىنا 250 ۆەتەريناريا مامانىن دايىندايتىن. ال قازىر ءبىزدىڭ وقۋ ورنىن جىلىنا 25-30 تۇلەك قانا بىتىرەدى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى باسقا سالاعا كەتىپ قالادى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ورتا بۋىن ماماندار دايارلاۋدى دا قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. بۇگىندە اۋىلداعى مال ماماندارىنىڭ ورتاشا جاسى 50-ءدى قۇراپ وتىر. سونىمەن قاتار, مال دارىگەرىنىڭ مارتەبەسىن الەۋمەتتىك ماڭىزدى سالا قىزمەتكەرلەرىمەن تەڭەستىرگەن ءجون. سوندا عانا جاس ماماندار اۋىل شارۋاشىلىعىنا باراتىن بولادى. الداعى جەتى جىل ىشىندە قازاقستان ۇكىمەتى ۆەتەريناريا سالاسىنا ەكى ميلليارد ەۋرو بولمەك. بۇل قاراجات كوپتەگەن پروبلەمالاردىڭ شەشىمىن تابۋعا باعىتتالاتىن بولادى.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا.
سەمەي.