Summit

حەلسينكيدەن استاناعا دەيىن ەۋروپا قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ەقىۇ) –  قۇرامىنا 56 مەملەكەت-قاتىسۋشى مۇشە بولىپ كىرەتىن قۋاتتى قوعامدىق قاۋىمداستىق. ول بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جارعىسىنىڭ ءVىىى تاراۋىنا سايكەس ەۋروپاداعى شيەلەنىستەردى ەسكەرتۋ مەن داع­دارىستى جاعدايدىڭ الدىن الۋ, ورىن العان وقىس وقي­عالاردى رەتتەۋ مەن ودان كەيىنگى احۋالدى قالپى­نا كەلتىرۋ ماقساتتارىنا قىزمەت ەتەدى.  قازىرگى تاڭدا الدىنا بۇدان دا باسقا ءىرى مىندەتتەردى قويىپ وتىرعان بۇل ۇيىم ءوز قامتۋىنداعى ەلدەردەگى قارۋلانۋ, پرەۆەنتيۆتى ەلشىلىك, سەنىم مەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, ادام قۇقىعى, سايلاۋلاردى باقىلاۋ, سونداي-اق ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە ارالاسادى.

ۇيىم قۇرىلۋىنىڭ رەسمي داتاسى بولىپ تابىلاتىن 1975 جىلدىڭ 1 تامىزى كۇنى حەل­سينكيدە ەۋروپا قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاستىق كەڭەسىنىڭ (ەقىك) ءبىرىنشى ءسامميتى ءوز جۇمىسىن باستادى. العاش قۇرىل­عان كەزىندە ول قازىرگىدەي ۇيىم ەمەس, كەڭەس ءمار­تەبەسىندە ءدۇ­نيەگە كەلدى. تاپ وسى كۇنى سۋومي ەلى استا­نا­سىندا باس قوسقان ەۋروپانىڭ 33 ەلىنىڭ, اقش پەن كانادانىڭ باسشى­لارى قاتىسۋ­شى-مەملە­كەتتەردىڭ ءوز ازاماتتارىنا قارىم-قا­تىناسى, سونداي-اق ولاردىڭ ءوزارا بايلا­نىسى ءتار­تىبىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى كورسەتىلگەن اكتىسىنە قول قويدى. وسىعان بايلانىستى حەل­سينكي اكتىسى جالپى ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قالىپ­تاس­تىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام­دار­دىڭ بىرىنە اينالدى. مۇنداي جۇيە قۇرى­لۋىنىڭ وبەكتيۆتى العىشارتتارى وتكەن عا­سىر­دىڭ 60-70-جىل­دارى­نىڭ شەگىندە پايدا بولدى. ول ەڭ الدىمەن باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى شيەلەنىس قاۋپىن ىدىراتۋ, ءوزارا بايلانىستارى ارتا تۇسكەن مەملە­كەتتەردىڭ قا­رىم-قاتىناس­تارىن رەتتەۋ مۇرا­تى­نان تۋىندادى. 60-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا كەڭەس وداعى باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى شيە­لەنىس­تىڭ باسەڭ­دەپ, قارىم-قاتىناستىڭ جولعا قويىلا باس­تاعانىن پايدالانىپ, كوپ قىرلى ۆارشاۆا كەلىسىم-شارتى ۇيىمى اتىنان ەۋروپا قاۋىپسىز­دىگى ماسەلەلەرى جونىندە كەڭەس وتكىزىپ, ەۋروپا­داعى قازىرگى شەكارانى بەكىتىپ بەرەتىن جانە باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق كەڭ كولەمدى ىنتىماق­تاس­تىق­قا جول اشاتىن قۇ­جات­تى سالتاناتتى جاعدايدا قابىلداۋعا ۇسىنىس جاسادى. بۇل يدەياعا بارىنشا ساق قاراعان ناتو 1969 جىلى بەلگىلى ءبىر شارتتارى ورىندالعان جاعدايدا اتالمىش كەڭەسكە قاتىسا الاتىنىن ءبىلدىردى. سولتۇستىك اتلانت بلوگى بۇل شارتتاردىڭ ارا­سىنا كەڭەسكە قۇراما شتاتتار مەن كانادانى تولىق قۇقىق­تارىمەن قاتىستىرۋ­دى, بەرليننىڭ قۇقىقتىق ستاتۋسىن بەكىتۋدى, ەۋروپادا ياد­رولىق ەمەس قارۋسىزداندىرۋدى جانە كۇن ءتار­تىبىنە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسىن ەندىردى. 1970 جىلدىڭ باسىندا كەڭەستىڭ شاقىرى­لۋىنا تۇساۋ سالىپ تۇرعان باستى كەدەرگى الىن­دى. كسرو وعان اقش پەن كانادانىڭ قاتى­سۋىنا كەلىسىم بەردى. جيىندا بەرلين جونىندە ءتورت جاقتى كەلىسىمگە قول قويىلدى, كۇش قولدانۋدان باس تارتۋ جانە گفر, گدر, پولشا, چەحوسلوۆاكيا جانە كەڭەس وداعى ارا­لارىن­داعى شەكارالاردىڭ مىزعىماس­تى­عىن مويىن­داۋ جونىندە كەلىسىم-شارت جاسال­دى. 1973 جىلدىڭ 3-9 شىلدەسى ارالىعىندا حەل­­سينكيدە وتكەن كەلىسسوزدىڭ ءبىرىنشى كەزە­ڭىنە ەۋ­رو­­پا­نىڭ بارلىق 35 مەملەكەتىنىڭ (ال­بانيادان باسقا), قۇراما شتاتتار مەن كانا­دا­نىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى قاتىستى. ولار تالقىلاۋ بارىسىندا “كوگىلدىر كىتاپ­تى” بەكىتىپ, ءوز ۇكى­مەت­تەرىنىڭ ەۋروپا­داعى قاۋىپ­سىزدىك جانە ىنتى­ماقتاستىق ماسەلە­لەرى ءجونىن­دەگى ۇستانىمدارىن جەتكىزدى. كەلىسسوز­دەردىڭ ەكىنشى كەزەڭى 1973 جىلعى 18 قىر­كۇيەك پەن 1975 جىل­عى 21 شىلدە ارالىعىندا شۆەي­تساريانىڭ جەنە­ۆا قالاسىندا ءوتتى. ول كەڭەس­تىڭ قورى­تىن­دى قۇجاتى­مەن جۇمىس ءىس­تەۋگە ارنالدى. ال ءۇشىنشى كەزەڭ سول 1975 جىل­عى 1 تامىزدا وسى قۇ­جاتتى ودان ءارى تالداپ, قول قويۋمەن اياق­تالدى. سوندىقتان دا ءبىز ونى “حەلسينكي قورىتىندى اكتىسى” دەپ اتايمىز. بۇل ۇيىم تاريحىنداعى سونىمەن بىرگە ءبىرىنشى سامميت بولدى. سودان بەرگى 35 جىلدىق كەزەڭدە بار-جوعى 6 سامميت قانا ءوتتى. ەندى سولاردا قارالعان نەگىزگى ماسەلە­لەرگە قىسقاشا شولۋ جاساپ وتەيىك. 1975 جىل­عى 1 تا­مىز­دا فين­ليان­­ديانىڭ استاناسى حەل­سينكي قالا­سىن­دا وتكەن سامميتتە ءبىرىنشى كەزەكتە ماڭى­زى بار ون قا­عي­دات­تى (بى­لا­­يىنشا “حەل­سين­كي دەكا­لوگى” دەپ اتالادى) بەكىتتى. ولار وسى قاعيداتتاردى “ساياسي, ەكونو­ميكالىق جانە الەۋ­مەتتىك جۇيەلەرىنىڭ, سون­داي-اق ولار­دىڭ كولەم­دەرىنىڭ, گەوگرا­فيالىق جاعدايلارى مەن ەكونو­مي­كالىق دامۋ دەڭ­گەي­­لەرىنىڭ ءارتۇر­لى بولعان­دارىنا قارا­ماستان”, “قاتىسۋ­شى-مەملە­كەت­تەر­دىڭ ءاربىرى­نە قاتىستى قولدانۋ جانە ولاردى قۇرمەتتەۋ” تۇرعى­سىندا ءوز­دەرىنە مىندەتتەمە الدى. ال “حەلسينكي دەكالوگى” ەگەمەندىك, تەڭدىك, ەگەمەندىككە ءتان قۇقىق­تاردى قورعاۋ (1), كۇش كورسەتپەۋ جانە كۇش كور­سەتۋگە قوقان-لوقى جاساماۋ (2), شە­كارا­­لاردىڭ مىزعىماستىعى (3), مەملەكەت­تەر­دىڭ تەرريتوريالىق تۇتاس­تىعى (4), تا­لاستاردى بەيبىت جولمەن رەتتەۋ (5), ءبىر-ءبىرىنىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپاۋ (6), وي, ار, ءدىن جانە سەنىم ەر­كىن­دىگىمەن قوسا ادام قۇقىعى جانە بوس­تاندىعى نەگىزدەرىن قۇر­مەتتەۋ (7), حالىق­تاردىڭ تەڭدىگى جانە ءوز تاعدىرىنا بيلىك جاساۋ قۇقىعى (8), مەملەكەتتەر ارا­سىنداعى ىنتى­ماقتاستىق (9), حالىق­ارالىق قۇقىقتار ءجو­نىندەگى مىندەتتەمەلەردى ابى­روي­مەن ورىنداۋ (10) دەپ ورىلە­تىن قاعيدات­تاردى ومىرگە اكەلدى. 1990 جىلدىڭ كۇ­زىندە فرانتسيانىڭ اس­تا­ناسى پاريج قا­لا­­سىن­دا وتكەن كەلەسى ەكىنشى سامميت ەقىك-ءنىڭ ءىس-قي­مى­لىنداعى بەت­بۇرىس­تى كەزەڭ رە­تىندە تاريحتا قال­­­دى. وسى جىلعى 21 قاراشادا قول قو­يىلعان پاريج حار­تياسى ەڭ الدى­مەن جاڭا ەۋروپا­داعى قىرعي-قاباق سوعىستىڭ سوڭعى نۇكتەسى قويىلعانىن پاش ەتتى. سونىمەن بىرگە ول ەقىك-ءنىڭ كەلىسسوزدەر مەن ديالوگتار جۇرگىزۋگە ارنالعان فورۋم تۇرىنەن بەلسەندى قيمىل جاسايتىن قۇ­رىلىمعا اينالعانىن كورسەتىپ بەردى. وسى­لايشا جاڭا ەۋروپاعا ارنالعان حارتيادا ۇيىمنىڭ قۇرلىقتاعى تاريحي وزگەرىستەر ۇدەرى­سىن باسقارۋعا وزىندىك ۇلەس قوسۋى مەن قىرعي-قاباق سوعىس اياقتال­عاننان كەيىن پايدا بولعان جاڭا سۇراقتارعا ناقتىلى جاۋاپ قاي­تارۋى تۇرعىسىنداعى العان مىندەتتەرى قو­يىلدى. بۇل مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن بىرنەشە مەكەمە مەن ينستيتۋت قۇرىلدى. ەندى كەڭەستىڭ جۇمىسى تۇراقتى سيپاتقا يە بولىپ, ول ۇدايى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ تۇرۋ نەگىزىنە باعىندى. سامميتتە ساياسي كەڭەس بەرۋشىلىكتىڭ ءۇش باس­پال­داقتان تۇراتىن تەتىگى قۇرىلدى. ولار­دىڭ ءبىرىنشىسى قاتىسۋشى-مەملەكەتتەر باسشى­لارى مەن ۇكىمەت جەتەكشىلەرىنىڭ ەكى جىلدا ءبىر رەت ءوتىپ تۇراتىن كەزدەسۋلەرىنە نەگىزدەلدى. سام­ميت­تەردە نەگىزگى وڭىرلىك جانە كەڭ كولەمدى پروبلەمالار تالقىلانىپ, ەقىك-ءنىڭ ءىس-قيمى­لى­نىڭ ءپرينتسيپتى باعىت­تارىن بەلگىلەۋ مەن كە­ڭەستىڭ نەگىزگى قۇجاتتارىن قابىلداۋ ماسە­لەلەرى شەشىلۋى ءتيىس بولدى. ەكىنشى ساتى ەقىك ۇدە­رىسى شەڭ­بەرىندەگى ساياسي كونسۋلتاتسيالار الۋ­دىڭ ورتالىق فورۋمى – سىرتقى ىستەر مينيستر­لەرىنىڭ كەزدەسۋى تۇرىندە وتەتىن بولىپ شەشىلدى. كەڭەس ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماق­تاستىق جونىندەگى جيىنعا قاتىسى بار ماسەلە­لەردى تالقى­لاۋعا نەگىزدەلدى. ال ءۇشىنشى باس­قىشتا فۋنكتسيا­سىنا كەڭەس وتىرى­سىنا قاراۋعا ۇسىنىلاتىن ماسەلەلەردى دا­يىنداۋ, ونىڭ شەشىمدەرىن ورىنداۋ, سون­داي-اق باسقا دا اعىم­داعى ماسەلەلەرگە شولۋ جاساۋ كىرەتىن اعا لاۋا­زىمدى تۇلعالار كوميتەتى جۇمىسقا قوسىلادى. وسىلايشا جاڭا ەۋروپانىڭ پاريج حار­تياسى كەڭەس­تىڭ شەڭ­بەرىندە شيەلەنىستەردى بەيبىت جولمەن تار­قا­تۋعا باي­لا­­نىس­تى جال­پى­ەۋرو­پا­لىق ىنتى­ماق­­تاس­تىق سپەك­ترى­نىڭ با­رىنشا كەڭ اۋقىمدى مىندەتتەرىن شەشىپ وتىرۋعا قابىلەتتى ۇيىمدىق قۇرىلىم قۇرۋ­دىڭ قاجەتتى العى شارتتارىن جاساپ بەردى. حارتيا قىرعي-قاباق سوعىس قورىتىن­دىلارى شىعا­رىل­­عان جانە ەۋرو­پا كونتينەنتىندە باتىس پەن شى­عىس اراسىن­داعى قارىم-قاتى­ناستاردىڭ جاڭا ءداۋىرى باستال­عانىن جاريا­لاعان ءبىرىنشى كوپ قىرلى قۇجات بولدى. حەلسينكيدە ەكىنشى مارتە, 1992 جىل­­­عى 9-10 ءشىل­­دە كۇن­دە­رى ءوت­كەن كەلەسى ءۇشىن­شى سام­ميت (“حە­ل­سين­­كي-ءىى”) كوپ جاع­داي­دا ەۋ­­­­­­­رو­­پا­لىق قاۋىپ­­­سىز­دىك­تىڭ جا­­ڭا ار­حي­­تەك­تۋ­را­سى تۇجى­رىم­­داماسىن ودان ءارى دامىتۋ­دىڭ شە­شۋشى كەزەڭىنە اينالدى. وڭىرلىك كيكىل­جىڭدەر ءبىرىنشى كەزەككە شىققان جاڭا ۋاقىت اعىمى ەندى قۇرلىقتاعى قاۋىپسىزدىكتى قامتا­ماسىز ەتۋدەگى كوپتەگەن تىرلىككە باسقاشا تۇر­عىدان قاراۋعا ماجبۇرلەدى. سوندىقتان 1992 جىلعى حەل­سين­كي دەكلاراتسياسى ەقىك “جاڭا ەۋروپانىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى باعىتىن انىق­تاۋشى جانە وسى ۇدەرىستى ىنتالان­دىرۋشى فورۋم بولىپ تابىلاتىنىن” مالىمدەدى. حەلسينكي-ءىى ءسامميتىنىڭ شەشىمى نەگىزىنەن ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى پىكىرتالاس ءۇشىن اشىلعان فورۋمنان جەدەل فۋنكتسيا­لارعا يە ءبىرشاما قۋاتتى ۇيىمعا اي­نالدىرۋعا باعىتتالدى. الايدا, بۇل جولدا ناق­تىلى ىستەلىنگەن پارمەندى جۇمىستار ون­شالىقتى كوپ بولعان جوق. سامميتتەگى ءومىر­گە تۋرا ەنگەن جانە ەقىك-ءنىڭ الەۋەتىن بايىتا تۇسكەن ساناۋلى شەشىمدەردىڭ ءبىرى از ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى جوعارى كوميسسار لاۋا­زى­مىن ەندىرۋ بولدى. كەلەسى, 1993 جىلى ريمدە سىرت­قى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ قاتىسۋى­مەن وتكەن كەزدەسۋدە ەقىك-ءنىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋگە باعىت­تالعان بىرقاتار باستامالار قوزعالدى. 1994 جىلدىڭ جەل­توقسان ايىن­دا ۆەن­گريا­نىڭ اس­­تاناسى بۋ­دا­­پەشت قا­لا­­­سىن­دا ءوت­كەن ءتور­تىن­­شى سامميت ءXXى عا­سىر­دا­عى قاۋىپ­­­­سىز­دىك­تىڭ ۇستىنى قان­­داي بولۋى كەرەك ەكەنى ءجو­­­نىندەگى ءما­سەلەنى تال­قى­لادى. مۇنداي مودەلدى جاساۋ وسىنىڭ الدىنداعى حەل­سينكي-ءىى سامميتىندە سۇلباسى سىزىلعان ۇيىم­دىق وزگەرىس­تەردى جاساپ شىعۋعا نەگىزگى تەتىك بولادى دەپ ەسەپتەلىندى. جيىن­عا قا­تى­سۋشى-مەملەكەتتەر باس­شى­لارى سونداي-اق ەقىك قامتۋىنداعى وڭىرلەردە اسكەري قاق­تىعىستار شارپىسى, ادام قۇقىعىن اياققا تاپتاۋ وقيعالارى, از ۇلت­تار وكىلدەرىنە قىسىم جاساۋ دەرەكتەرى ءالى توق­تال­ماي تۇرعانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ولار ەقىك شەڭبەرىندە قابىلدانعان قاعيداتتار مەن مىندەتتەردىڭ كەڭ اۋقىمدا ورىندالماي كەلە جات­قانىنا بايلانىستى شەشۋشى قيمىل­دار جاساۋ قا­جەت ەكەنىن مويىنداي وتىرىپ, كەڭەستىڭ ايماق­تاعى شيەلەنىستەردى الدىن الا ەسكەرتۋدەگى, ولاردىڭ ال­­دىن الۋداعى جانە داعدارىستاردى رەتتەۋدەگى باس­تى قۇرالداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىنا نازار اۋداردى. ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە, بۋداپەشت دەكلارا­تسياسى ماتىنىندە قاتىسۋشى-مەملەكەتتەردىڭ ءبىر جۇيەگە تۇسۋگە ۇمتىلىسى, باسقا دا ەۋرو­پالىق, وڭىرلىك, ترانساتلانتيكالىق ۇيىم­دارمەن جانە ينستيتۋتتارمەن مەيلىنشە شى­نا­يى ىنتىماقتاستىق نەگىزىنە كوشۋى سەكىلدى ماسەلەلەر قاراستىرىلعانىمەن, ول ورىندالا قويعان جوق. ونى ءىس جۇزىنە اسىرۋدىڭ ناقتىلى شارالارى وسىدان ءۇش جىل وتكەننەن كەيىن, 1997 جىلى كوپەنگاگەندە سىرتقى ىستەر مي­نيسترلەرىنىڭ كەڭەسىندە قابىلداندى. اقىر سوڭىندا, سامميتكە قاتىسۋشى-مەم­لەكەت­تەر ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ جالپى كەڭىستىگىن قالىپ­تاستىرۋداعى ەقىك ءرولىنىڭ كۇرت وسە ءتۇسۋى ونى ەۋرو­پا­داعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ) اينال­دىرۋدى تالاپ ەتەتىنىن مويىندادى. 1996 جىلعى جەلتوقسان ايىن­دا پورتۋگا­ليا­­نىڭ استاناسى ليس­­سابون قالا­سىن­­دا وتكەن بەسىنشى سامميت مۇ­نىڭ ال­دىن­دا­عى جيىندا كو­تە­رىل­گەن ءXXى عا­سىر­داعى قاۋىپ­سىز­­دىكتىڭ مودەلى قانداي بو­­لۋى كە­­رەكتىگى ءجو­­نىن­دەگى ماسە­لەنى ودان ءارى تال­قىلاۋدى كۇن تارتىبىندە ۇستا­دى. ونىڭ ۇستىنە بۇل «ەۋروپا قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى» اتانعان قۇرىلىمنىڭ ءبىرىنشى باسقوسۋى بولدى. ال پورتۋگال جەرىندەگى تالقىلاۋ­لاردان سوڭ “ەۋروپانىڭ ءXXى عاسىرداعى ەۋروپا ءۇشىن جالپى جانە جالپىعا ورتاق قاۋىپسىزدىگى مودەلى” دەپ اتالاتىن دەكلاراتسيا دۇنيەگە كەلىپ, “قارۋلانۋدى باقىلاۋدىڭ نەگىزدەرى” مەن “فورۋم­نىڭ قاۋىپسىزدىك سالا­سىن­داعى ءوزارا قىزمەتتەستىك جونىندەگى كۇن ءتارتىبىن دامىتۋ” دەگەن قۇجاتتار بەكىتىلدى. تاپ وسى جيىندا ەقىۇ-نىڭ بارلىق ءول­شەمدەر بو­يىنشا قاۋىپسىزدىك پەن تۇراق­تىلىقتى نىعايتۋ ىسىندەگى شەشۋشى ءرولى تۋرا­لى تەزيستى ودان ءارى دامىتۋ جايى كوتەرىلدى. كەزەگى بويىن­شا التىنشى بولىپ وتىر­عان ىس­تامبۇل سام­ميتى 1999 جىلعى 19 قارا­شادا شاقى­رىل­دى. بۇل جيىن ءبىرىنشى رەت شا­­­قىرۋ­شى ەلدىڭ اس­تاناسى ەمەس قالادا ءوتتى. ال ەكى قۇر­­لىق­تى جالعاپ جات­­­­قان شى­رايلى شا­ھار­­دا باس قوسقان اتال­­مىش سامميتكە 54 مەم­لەكەت-قاتى­سۋ­شى­نىڭ باسشى­لارى كەلدى. مۇندا قابىل­دان­عان ەۋروپا قاۋىپ­­سىزدىگىنىڭ حارتياسى ۇيىم تاري­حىنداعى بەلگىلى ءبىر كەزەڭدى تۇيىقتايتىن قۇ­جاتقا اينالدى. ول وسىنىڭ الدىنداعى ەكى سامميتتە تالقىلانعان ەۋروپانىڭ ءXXى عاسىر­داعى قاۋىپسىز­دىگى مودەلى جونىندەگى پىكىرتا­لاس­تىڭ ءتۇيىنىن ءتۇيدى. ەۋروپا قاۋىپسىزدىگىنىڭ حارتياسىندا اتاپ ءوتىل­گەن باستى جاڭا ەلەمەنتتەر ەقىۇ-نىڭ شيەلەنىستەردى كۇنى بۇرىن ەسكەرتۋ مەن ولاردىڭ الدىن الۋ­داعى باستى قۇرال رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتەتىن جاڭا قادامداردى, تەتىكتەر مەن قۇرالداردى پايدالانۋ بولىپ تابىلادى. ال سامميتكە قاتىسقان مەملەكەت­تەردىڭ باس­شىلارى مەن ۇكىمەتتەر جەتەكشىلەرى ءبىر اۋىز­دان وزدەرىنىڭ “ەقىۇ وڭىرىندە ەركىن, دەمو­كراتيالى جانە مەيلىنشە ءبىرتۇتاس ۇيىم قۇرۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاساتىندارىن” مالىمدەدى. وسىناۋ ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن سامميتتە مىناداي قادامدار جاسالدى. ولاردىڭ قاتا­رىندا ەقىۇ مەن باسقا دا حالىقارالىق ۇيىم­داردىڭ اراسىنداعى ءوزارا ارىپتەستىكتى نىعايتۋ ءۇشىن ىنتىماقتاستىققا نەگىز­­دەلگەن قاۋىپسىزدىك پلاتفورماسىن قابىلداۋ, قاۋىپ­سىزدىك ۇيىمى­نىڭ جالپىعا بىردەي تالابىن ناقتى ورىنداي وتىرىپ, بەيبىتشىلىكتى قولداۋ وپەرا­تسيالارىن­داعى ەقىۇ-نىڭ ءرولىن ارتتىرۋ, ەقىۇ-نىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ءىرى ازاماتتىق وپەراتسيا­لاردى وتكىزۋ مەن سۇراعان كومەكتەرىنە جەدەل ءۇن قاتۋ ماقساتىندا شۇعىل ساراپشىلىق جانە ىنتىماقتاس­تىق توپتارىن قۇرۋ, زاڭنىڭ ۇستەم­دىك قۇرۋىن ساقتاۋ مەن قۇ­قىقتىق ءتارتىپتى قال­پى­نا كەلتىرۋ ماق­ساتىندا پوليتسەيلىك قىزمەت سالاسىنداعى ءمۇم­كىن­دىكتەردى ۇلعايتۋ, ەقىۇ وپەراتسيا­لارىن جەر­گىلىكتى جەرلەردە جوسپارلاپ, ورىستەتۋ ءۇشىن كەرەكتى جەدەل ورتالىقتار قۇرۋ, ەقىۇ-نىڭ تۇراقتى كەڭەسى جانىنان دايىندىق كوميتەتىن بەكىتۋ جولىمەن ەقىۇ شەڭ­بەرىندە ساياسي كونسۋلتاتسيالار ۇدەرىسىن نىعايتۋ سەكىلدى تارماقتار قاراس­تىرىلعان. ىستامبۇلدا قابىلدانعان بۇل حارتيا ءوز كەزەگىندە ەقىۇ قاتىسۋشى-مەملەكەتتەرىنىڭ “مىنەز-ق ۇلىق كودەكسىنە” اينالدى. ونىڭ نەگىزىن بارلىق ەقىۇ قاتىسۋشى-مەملەكەتتەرىنىڭ بۇۇ جارعىسى مەن حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنە تولىق باعى­نىش­تىلىعى قۇرايدى. بۇل قۇجات ۇيىمنىڭ سوعىس پەن ب ۇلىنشىلىكتەر سال­دارىنان زارداپ شەككەن اۋماقتار­داعى ادامدار ءومىرىن قالپىنا كەلتىرۋ مەن شيەلەنىس­تەردىڭ الدىن الۋ جانە ولاردى بولدىرماۋ جونىندەگى ميسسياسىن تازا ورىنداۋىنا جول اشىپ بەردى. مىنە, باسى سوناۋ 1975 جىلى حەل­سينكيدەن باستالعان سامميتتەردىڭ جەتىنشىسى بۇگىن  استانا تورىندە جالعاسىن تاپقالى تۇر. الەم جۇرت­شى­لىعىنىڭ وسى جەتىنشى سامميتتەن دە كۇتەرى كوپ. سەرىك ءپىرنازار.