ابىز

...تىپ-تىنىش جاتقان بۇل اۋىل ءبىر جەتى­نىڭ ىشىندە ءبورى تيگەندەي, ابىر-سابىر بولىپ, ءب ۇلىنىپ الا جونەلدى. گۋ-گۋ اڭگىمە. ەكى قاتىن­نىڭ باسى قوسىلسا, ايتاتىنى وسەك. وسەك بولعاندا – انا توڭبايدىڭ ءتارتىپسىز قىزى مەن ابىزدىڭ جەتەسىز ۇلىنىڭ ەرسى ارەكەتى. ءبىر قاتىن ايتادى: – ويپىرماي, وسى توڭبايدىڭ سىلقىم قىزىنىڭ نە پالەسى بار ەكەن, سوعان اۋىلدىڭ بار بالاسى­نىڭ اۋزىنان سۋى اعىپ, ىنتىعادى دا تۇرادى. ەكىنشى قاتىن: – ءاي, قويشى! سول سايقالدى دا ءسوز قى­لىپ! ول ءوزى ءبىر جىل ۇلكەن قالاعا بارىپ وقىپ كەلگەن جوق پا! ەستۋىمشە, سول جاقتا-اق نەتىپ... ءۇشىنشى قاتىن: – كوتەك! – دەيدى. – سوندا ول قىزدىڭ باياعىدا-اق بەتى اشىلعان با؟ ءتورتىنشى قاتىن: – قويىڭدار وسەكتى! ءبارىمىز دە قىز ءوسىرىپ وتىرمىز عوي. وسەكتىڭ ءبارى شىندىق ەمەس. قايتەسىڭدەر سىرتىنان عايبات ءسوز ايتىپ... اۋىلداعى وسەك سوزگە وزەك بول­عان قىز تاع­دىرى راسىندا دا ءالى كۇن­گە قۇپيا ەدى. توم­پىشتىڭ ورتا مەك­تەپتى ويداعىداي اياقتاپ, ال­ماتىعا وقۋعا كەتكەنى دە راس. وقۋعا ءتۇسىپتى دەپ قۋانىشتى حاباردىڭ جەتكەنى دە جالعان ەمەس. ءتىپتى ونى ايتاسىز, قىز ءبىر جىل بويى قالادا تۇرىپ, وقۋ وقىپ, ۇيىنە حات جازىپ تۇرعانىن دا كوپ جۇرت جاقسى بىلە­تىن-ءدى. الايدا قىزدىڭ سول باقىتتى تاعدىرى ءبىر جىلعا جەتەر-جەتپەستە كۇرت ءۇزىلىپ, ەلگە ورالعانى دا وتىرىك ەمەس بولاتىن. ەڭ قىزىعى – بۇرىن اشىق-جارقىن مىنەزى­مەن اۋىلدى تاڭ قال­دىراتىن قىز وقۋدان ورال­عان سوڭ مۇلدە وزگەرىپ كەتتى. ۇيدەن كوپ شى­عا بەرمەيدى, ال شىعا قالسا, تەزىرەك قايتۋعا تىرى­سادى. ونىڭ بويىن­داعى وسىنداي وزگەرىستى, ءبى­راق, باس­قالار تۇسىنۋگە ۇمتىلعان جوق, ء“اي, وقۋ­دى الىپ جۇرە الماعانىنا ۇيال­عان ءتۇرى بولار” دەسىپ, قىزعا ءارى اياۋ­شىلىق, ءارى كەكەسىن ءپىشىن­مەن قاراۋشىلار قاتارى كوبىرەك ەدى. تومپىش قىزدىڭ اۋىلعا كەلگەلى بە­رى جاقىن كەزدەسىپ, سويلەسكەن كىسىسى – تەك انا جاسان بولا­تىن, ءبى­راق ونىمەن دە كوپ جۇزدەسە بەرمەيتىن. ىشتەگى قۇپيا سىردى ءبىر بىلسە, سول جاسان عانا ءبىلۋى ءتيىس. ال, ول بىلمەسە, وندا بار قۇپيا ءبىر وزىنە عانا ايان. اۋىلدى ءدۇر سىلكىنتكەن سول وقيعا­دان ءبىر كۇن بۇرىن جاسان مەن تومپىش كەزدەسىپتى دە­سە­د­ى. ونى الىستان بولسا دا كورگەندەر بار ەكەن. ال, ەرتەڭىنە جاسان اۋىلدان ءبىرجولا تايىپ تۇردى دا, قىز ءوز-وزىنە قول جۇمساماق بولدى. كوپ قاتىنداردىڭ كوڭىلىنە سۇراق بولىپ جابىسقان جۇمباق سىر وسى بولاتىن. *** جەز قۇمانىن ۇستاپ, دارەت الىپ كەلە جاتقان بەتى ەدى, ءۇي سىرتىنان ەكى شالدىڭ قاراسى كورىندى. ابىز ۇيگە كىرمەي, ءسال ايالداپ, انا ەكەۋىن كۇتتى. – اۋ, بۇل قايسىڭ؟ – دەپ داۋىستاپ تا قويدى. – بۇل ءبىز ەدىك, – دەپ الدىمەن شوناق بوي كورسەتتى, ارتىنداعىسى – كوككوز قوجا. – ءيا, قايدان كەلەسىڭدەر؟ – ۇيگە قاراي جۇرە سويلەدى. – جايشىلىق پا؟ ءۇيدىڭ تابالدىرىعىن اتتاي بەرە, وڭ جاقتاعى ۇزىنشا كورپەشەگە تىزە بۇكتى. انا ەكەۋى دە جۇرەلەپ وتىردى. كوككوز ءسوز باستادى. – قايدان جاي بولسىن! – ە, نەمەنە؟ تاعى دا بىردەڭە بولىپ قالدى ما؟ – ءىس ناسىرعا شاۋىپ بارا جاتىر-اۋ, ابىزەكە, – دەپ كوككوز ءسوزدى ارىدەن باستاپ كەلە جاتىر ەدى, شوناق ج ۇلىپ العانداي: – وسى توڭبايدىڭ جەلكە جالى كۇ­دىرەيىپ بارادى ەكەن, – دەدى. – ول ءتىپتى ءسىزدىڭ وزىڭىزگە ايبات شەگىپ... – سەن توقتاي تۇرشى, – دەپ كوككوز ونى بولە بەرىپ ەدى, شوناق: – توقتامايمىن, قايتەسىڭ, – دەدى. – ايتسام, وتىرىك سويلەپ وتىر­عام جوق قوي. باردى بار دەۋ كەرەك. ابىز از عانا ەزۋ تارتتى. – ال, وسى شوناق سويلەسىنشى. بۇ شىركىن انا قاڭباقتان دا وتكەن شىدامسىز ەكەن-اۋ. – قاڭباق كىم! – دەپ شوناق سارت ەتكىزدى. – مەنى ونىمەن تەڭەستىرمەڭىز. – ويباي, قويدىم! ايتا بەر. – ايتسام – انا توڭبايدىڭ بەتى قاتتى. تەك كوشەمىن دەيدى. ءتىپ­تى انا سورلى قىزىنىڭ اياعى اۋىر ەكەنىن ايتساق تا بەتى بەرى بۇرىلار تۇگى جوق. “كوپ بولسا, الدىرىپ تاستارمىز” دەيدى بەتى بىلش ەتپەي. – ونى دا ايتىپ قويدىڭدار ما! – دەپ ابىز قىنجىلىپ قالدى. – ءدال وسى اڭگىمەنى ازىرگە ىشتە ساقتاي تۇرۋعا بولاتىن ەدى عوي. ءاي, اتتەگەن-اي! كوككوز قوجا قيپاقتاپ: – مەن ونى ايتقان جوق ەدىم, مىنا شوناق... – دەپ ءمۇدىردى. – وسى-اق بۇلدىرەدى دە جۇرەدى. – ب ۇلىنگەن تۇك تە جوق, – دەدى شوناق. – قايتا بىلگەنى دۇرىس بولدى. قىز ونىكى بولسا, ىشتەگى بالا بىزدىكى. ەندى ءوزى دە ويلانادى. – ويلانسا جاقسى-اۋ! – ابىز اۋىر دەم الدى. – ونى بەس ساۋساق­تاي بىلەم عوي. ول قارا قىرسىقتىڭ تاپ ءوزى. ال, بىراق... بىراق, قىزدىڭ ىشىندەگى شارانانىڭ ەش كىناسى جوق. ونى الدىرىپ تاستاسا, ەلدىگىمىزگە سىن بولادى. ءبارى ءبىر مەزەت ءۇنسىز قالدى. ءبول­مەدە جالعىز شىبىن دىزىلداپ ۇشىپ ءجۇر. تىنىش ءساتتى تەك سونىڭ ىزىڭى بۇزىپ تۇر. كوككوز دە ءوز ويىمەن, ابىز دا ءوز ويىمەن. كەنەت بىردەڭە شارت ەتە قالدى. ەكەۋى دە باسىن كوتەرگەن. شوناق الگى جالعىز شىبىندى الاقانىمەن قاعىپ الىپ, ءولتىرىپ جاتىر ەكەن. – سەنىڭ مۇنداي دا ونەرىڭ بار ەكەن-اۋ, مۇنى ءبىز بىلمەپپىز-اۋ! – دەپ ابىز ەرىكسىز جىميدى. *** حاسانحان جاقىنداي بەرگەندە ءۇش جىگىت كۇبىرلەسىپ-تالاسىپ جاتقان اڭگىمەسىن ساپ تيا قويدى. ءبارى دە وسى اۋىلدىڭ جىگىتتەرى, ءبارىن دە حاسانحان جاقسى تانيدى. بىرىمەن قۇرداس, ەكىنشىسىنەن بىرەر جاس كىشى – بىراق ارالاس-قۇرالاس جۇرەتىن اۋىلدىڭ سەرىلەرى وسىلار. – بۇگىن كۇن تۇنەردى دە تۇردى, ءاي داۋدە بولسا تۇندە قار جاۋار, – دەپ, بۇيراباس بەكسەيىت توسىنداۋ ءسوز باستادى. – كورشى اۋىلدا ەكى شال كەرىسىپ, ءبىر-ءبىرى­نە ايىر تىعىپ الا جازداپتى, –دەپ قيىق مۇرت قۇرمانبەك ءتىپتى بوتەن اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعاردى. ولاردىڭ جاسىرعان ءبىر سىرى بار ەكەنىن حاسانحان بايقاپ تا قويعان. سوسىن دا سوزدەرىن ءبولىپ: – قىسىلماي-اق قويىڭدار, مەن كەلگەنشە نە تۋرالى ايتىپ جاتقان­دارىڭدى بىلەمىن, – دەدى. ەكى جىگىت جەلكەسىن قاسىدى. بۇيراباس بەكسەيىت: – بىلسەڭ سول! انا تومپىش اقىرى اۋىل ىشىنە ب ۇلىك سالدى, – دەدى. – باياعىدا-اق ەلدەن قۋىپ جىبەرۋ كەرەك ەدى. – اعامنىڭ تاپ سول جەڭىلتەك قىزدىڭ قارماعىنا ءىلىنىپ قالعانىنا تاڭمىن, – دەپ حاسانحان ىشتەگى ويىن جاسىرمادى. – ونىڭ نە سيقىرى بار, ا؟ – نە سيقىرى بولسىن, جۇرتتان اسىپ بارا جات­­قان تۇگى دە جوق, – دەدى قيىق مۇرت قۇر­مان­بەك. – تەك ەركەك كورسە سانىن جالتىرا­تىپ, بوكسە­سىن بۇلعاقتاتىپ, دەلەبە قوزدىرادى دەمەسەڭ... – ءوزىم دە سولاي ويلاپ ەم! – دەپ حاسان­حان كۇيىنىپ كەتتى. – ءاي, اعاتايىم-اي! – اۋ, ايتپاقشى جاسان نەگە الماتىعا كەتىپ قالعان؟ – دەپ سۇرادى بەكسەيىت. – ول نەدەن قورقىپ ءجۇر؟ كەرەك بولسا – ءبىز بارمىز. ايتامىز ايتار ءسوزىمىزدى... – ە, ايتارسىڭ! – دەپ قيىق مۇرت مىس­قىل­داي ءۇن قاتتى. – سانىن جالتىراتتى, بوكسەسىن بۇلعاڭداتتى دەگەننەن باسقا نە بىلە­سىڭ! ول سىلتاۋ ەمەس. وعان كىم قولداۋ كورسەتە قويادى. – اكەسى اناۋ, – دەدى ءۇشىنشى جىگىت. – قىزىم كۇناسىز ەدى, ارىن توكتى, ماسقارا قىلدى دەپ وزەۋرەيدى دەيدى. ول ەشكىمدى دە بەت قاراتپايتىنى شىندىق. قالاي دەسەڭدەر دە جاسان قۇرىلعان تۇزاققا ءوزى بارىپ ءتۇسىپ وتىر. وزىنەن دە بار... بۇيرا باس بەكسەيىت ونىڭ ءسوزىن ءبولدى. – ءاي, وسى, – دەدى ول. – ءبىز نەگە ما­حاببات, ءسۇيىس­­پەنشىلىك دەگەندى ۇمىتا بەرەمىز, ا! مەن سەن­دەردىڭ بارىڭنەن دە جاساندى جاقسى بىلەم. ەكەۋ­مىز بىرگە وقىدىق, بىرگە جۇردىك. جاسان دوستىققا قانداي بەرىك بولسا, ماحابباتقا دا سونداي ادال. – سوندا نە دەمەكسىڭ؟ – دەپ قۇر­مانبەك ونىڭ ويىن قوستاعىسى كەل­مەگەنىن اڭعارتا باستاپ ەدى, بەك­سەيىت ءسوز ارناسىن ءارى قاراي جالعاي ءتۇستى. – جاسان تومپىشتى مەكتەپتە ءجۇر­­گەن كەزدە-اق ۇناتتى, – دەدى. – بىراق تومپىش ونى الدە ءتۇسىندى, ءال­دە تۇسىنبەدى – ايتەۋىر ارالارى تىم جا­قىنداپ كەتە العان جوق. مەكتەپتى ءبى­تىرىپ, تومپىش ال­ماتىعا وقۋعا ات­تانىپ بارا جاتقاندا اۋدانعا جاسى­رىنىپ بارىپ, پوەزعا شىعارىپ سالعان – جالعىز جاسان ەدى. – ويپىرماي, ەرلەگەن-اق ەكەن, – دەپ ءبىر جىگىت مۇقاتا ءتىل قاتتى. – سەن ولاي دەمە, –دەدى وعان بەك­سەيىت. – مازاق ەتۋ وڭاي, ال جىگىت­تىڭ سول كەزدەگى جان سەزىمىن كىم تۇسىنە الادى؟ – شىن سۇيەدى ەكەن, وندا نەگە جا­سان دا الماتىعا وقۋعا اتتانبادى؟ – دەپ سۇرادى قۇرمانبەكتىڭ جانىندا وتىر­عان قىلي كوز جىگىت. سول-اق ەكەن, قۇر­مانبەك ونىڭ جەلكەسىنەن ءبىر-اق ءتۇيدى. – وي, جەتەسىز نەمە! – دەدى سوسىن. – سونى دا بىلمەيسىڭ بە؟ الماتىعا وقۋعا بارۋ ءۇشىن قىرۋار قارجى كەرەك قوي. ەلدىڭ ءبارى توڭباي سەكىلدى دۇنيەلى دەپ پە ەڭ! – سەنسەڭدەر دە, سەنبەسەڭدەر دە بار شىن­دىق وسى, – دەدى بەكسەيىت. – مەن جاساندى ەش كىنالاعىم كەلمەيدى. نە جاعداي بولسا دا, بار پالە – وسى تومپىش قىزدا... – ول نەگە وقۋدان شىعىپ قالدى ەكەن, ا؟ – دەپ قىلي كوز جىگىت تاعى ءبىر اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعارىپ قويدى. – ە, وقي الماعان دا, – دەدى قۇرمانبەك. الماتىداعى جوعارى وقۋ ورنىندا وقۋ وپ-وڭاي دەپ پە ەدىڭدەر. تومپىشتىڭ دا تالانت-قابىلەتى بىزگە بەلگىلى عوي. – ولاي ەمەس, مۇندا ءبىر سىر بار, – دەپ بۇيراباس بەكسەيىت ويلانا سويلەيدى. – وقي الماعاندىعىنان با, جوق الدە باسقا سەبەپ بار ما؟ ونى ءبىز ءالى بىلمەيمىز عوي. ال, جاسان ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى داۋ-داماي دا وسىدان وربىگەن بولسا شە! ونىڭ سوزىنەن سوڭ قاتار وتىرعان بوزبالا­لاردىڭ ءبارى دە ىشتەن تىنىپ, ءبىر ءسات ءۇنسىز كۇيدە وتىرىپ قالعان ەدى. وسى كەزدە حاسانحان ورنىنان كوتەرىلدى. – ويلارىڭدى ءبىلدىم, – دەدى حاسانحان. – تەك ەندى جالعىز ءوتىنىشىم بار. وسى اڭگى­مەنى گۋلەتە بەرمەي, ىشتە ساقتاي تۇرىڭ­دارشى. اۋىل اقساقالدارى ءبىر شەشىمىن ايتىپ تا قالار... *** قاسقاباس سيىردى اۋىلدىڭ قىر جەلكەسىنە ۇزاتا ايداپ ساپ, توبەگە كوتەرىلگەن سوڭ اۋىلعا قا­راي بۇرىلىپ, ەكى-ءۇش اتتادى دا, ابىز قارت قالت تۇرا قالدى. كىشكەنتاي اۋىل تاپ قازىر الاقانىندا تۇر. انا ءۇي دە, مىنا ءۇي دە, ارعى ءۇي دە – ءبارى تانىس. ءبارى اعايىن. اناۋ ۇزىن اق تەرەك – ول كوككوز قوجانىڭ ەسىگىنىڭ الدىن­دا ءوسىپ تۇر. ال, انەبىر جيدە اعاشى – شوناق­تىڭ قو­راسىندا. مىنا تۇستاعى ءبىر توپ شەڭگەل – ول قاڭ­باقتىڭ قوراسىنا ىرگەلەس وسكەن. انەبىر تۇس­تاعى جول جيەگىنە سالىنعان توقال تام – وسى اۋىل­دىڭ ادامدارىنىڭ اسار­لاۋىمەن بوي كو­تەرگەن ەدى. وندا جالعىز­ىلىكتى كەمپىر تۇرادى. ا, ايتپاقشى جالعىز­ىلىكتى كەمپىر تەك ول عانا ەمەس, سول كوشەدە ءۇش ءۇي بار. ۇشەۋى ءبىر-بىرىنە جاپ­­سارلاس. كوشەنى اۋىلداعىلار – ءۇش جەسىردىڭ كو­شەسى دەپ اتاپ كەتكەلى قاش-شان. ءبىرىنىڭ كۇ­يەۋى باياعىدا-ا وتان سوعىسىنا اتتانىپ كەتىپ, سودان قايتىپ ورالمادى. ال, ەكىنشىسىنىڭ ەركەگى انەبىر جىلى اۋعان سوعىسىنا كەتتى دە, سودان حابار بولمادى. ءۇشىنشىسىنىڭ وتاعاسى الماتىدا بولعان جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە تاياقتان قازا تاپتى. سول ءۇش جەسىر – بۇيراش, يراش, سايراش وقتا-تەكتە وڭاشا باس قوسىپ, اۋىلدى باسىنا كو­تەرە ءان دە سالاتىن. ولاردىڭ بۇل قىلى­عىنا ەشكىم قارسى كەلىپ ء“اي, بۇلارىڭ نە” دەمەيتىن. ىشتەگى اششى جالىندى ولار سولاي سىرتقا شىعا­راتىن. يراش پەن سايراشتىڭ بىرىندە قىز, ءبىرىن­دە ۇل بار, باسقا جاقتا جۇرسە دە سونى كو­ڭىل­دەرىنە مەدەۋ ەتەتىن. ال, انا بۇيراش بولسا قا­را­قان باسى سوپايىپ جالعىز قالدى. كەشەگى دە­يىن تۇرىپ جاتقان ەسكى ءۇي وتكەن جىلعى قاتتى جاۋىندا وپىرى­لىپ قۇلاپ, دالادا قالا جازدا­دى. سونى كور­گەن كورشى-قولاڭ دەرەۋ اسار جا­ساپ, انا توقال تامدى ءبىر اي ىشىندە تۇرعىزىپ بەرگەن-ءدى. اسارعا اۋەلگى مۇرىندىق بولعان –وسى ابىزدىڭ ءوزى بولاتىن. بۇيراشقا وسى كۇنگە دەيىن بۇيرەگى بۇراتىنداي سەبەبى دە جوق ەمەس. ەڭ تاڭ قالارلىعى – بۇل ءۇش جەسىردىڭ جاس مولشەرى ارقالاي بولا تۇرا, بىردەن تابىسىپ, مۇڭداس تا, سىرلاس تا بولىپ كەتكەن جايى بار. ايتپەسە, ەڭ سوڭعىسى نەبارى قىرىقتان جاڭا اسقان جاعدايى بار. بىراق, قايسىبىر وتىرىس­تاردا دا بۇلار ءبىرىنىڭ ءسوزىن ءبىرى توسا سويلەپ, ادەمى ۇيلەستىك پەن تۇسىنىستىك بايقاتىپ تا قوياتىن. ءۇش جەسىردى قانداي نارسە تابىستى­رىپ, اسىرەسە ارالارىنا تۋىس كوڭىل تۋعىزعان جايتتى بۇل اۋىلدا بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەيدى. جاسى كىشىلەۋ قوس جەسىر جايى جۇمباقتاۋ, ال بىراق انا بۇيراشتىڭ جان-دۇنيەسىن ءبىر كىسىدەي-اق تانىپ-بىلگەن جاعدايى بار. ول ءوزى جاس­تاۋ كۇنىندە وتە كورىكتى بولدى. سودان دا بولار, تۇر­مىسقا دا ەرتە شىقتى. كۇيەۋگە تي­گەن كەزىندە جا­سى ون التىدان ەندى عانا اسقان ەكەن. بىراق وت­باسىلىق باقىت ۇزاققا سوزىل­عان جوق. سۇيگەن جارىن التى ايدان سوڭ سو­عىس­قا الىپ كەتتى. بۇي­راش بۇعان دا مويىعان جوق, اۋىل قاتىن­دارى­مەن بىرگە تىزە قوسا ەڭ­بەك ەتىپ, قايرات كور­سەتتى. ءتىپ­تى سول جىل­دارى كوڭىلى پاسەڭ تۇسكەن ايەل­دەردى قاناتتاندى­رىپ, ءان سا­لىپ, جىگەرگە شا­قىرعان دا وسى بۇيراش بولا­تىن. سوعىسقا الىن­باي, ەلدە قال­عان ابىز قو­لىن­دا قانشا كۇشى بول­سا دا, كو­ڭىلى جارىم قا­تىن-قالاشقا قوقان-لوققى كور­سەتىپ ەش قيانات جاسامادى. ەشبىرىنىڭ جۇرە­گىن جارا­لاماۋعا تىرىسىپ باقتى. ەل ىشىندە كۇ­يەۋگە شىق­پاعان قىزدار دا جەتەرلىك ەدى, سويتە تۇ­را وسى بۇي­راش ونىڭ ەسىن الىپ بولدى. “اتتەڭ, مە­نىڭ جارىم بولسا عوي” دەپ وڭاشادا ارمان­داپ تا قوياتىن. ءسويتىپ جۇرگەندە, ءبىر كۇنى مايداننان “قارا قاعاز” كەلدى, بۇيراشتىڭ كۇيەۋى جاۋمەن شايقاستا ەرلىكپەن قازا تاۋىپتى. بۇيراش زار ەڭىرەدى, قارا جەردى تومپەش­تەپ ۇزاق-ق جىلادى. بىراق, ءومىردىڭ اتى – ءومىر. ەرتەڭىنە جۇمىسقا شىعۋى كەرەك. جۇمىس ۇستىندە جۇرگەن بۇيراشتى ءبىر كۇنى ابىز وڭاشالاپ سوزگە تارتتى. “ەندى نە ىستەي­سىڭ” دەدى. بۇيراش ءىشىن كورسەتتى. “كۇيەۋىمنەن بالا قالدى, سونى وسىرەمىن” دەدى. ابىز ءارى قاراي ەشتەڭە دەي المادى. ول ءوز سوزىندە تۇر­دى. ۇل تۋدى. ونى ءما­پە­لەپ ءوسىردى دە. الاي­دا, ول بالا ون جاستان اسقاندا, كەنەت اۋرۋعا شالدىعىپ شەتىنەپ كەتتى. كەنەت كۇنشىعىس جاق­تان سۋىق جەل كو­تەرىلدى. ول ءاپ-ساتتە ابىز­دىڭ قوينى-قو­نى­شىنا سۋماڭداپ ەنىپ بارادى. شال جەل ۇنىنە قۇلاق توسەدى. سۋماقاي جەل ەندى بايقاسا, ىسقىرىپ, الدەبىر ءاندى سالعىسى كەلەتىندەي, جۇلقىنىپ-جۇلقىنىپ قويادى. ىش­قىنۋ بىردە اسىپ ءتۇسىپ, بىردە ءۇزىلىپ كەتەدى. ءۇزىل­گەن ساتتە جەل ءبىرجولا سايابىر تاپقان بولار دەپ ويلايسىڭ. وسىمەن باسىلىپ, ەندى قايتىپ جەل داۋسى ەستىلمەيتىندەي بولار دەپ ىشتەي ويلاپ تۇرعانىڭدا كەنەت قايتادان ءۋىل باستا­لادى, سول ءۋىل كۇشەيىپ بارىپ, گۇرىلگە ۇلاسادى دا, بار دە­نەڭ­دى ءتىتىر­كەندىرىپ الا جونەلەدى. سول ساتتە بو­يىڭ­دى جيىپ الا قويىپ, سۋىق جەلگە قارسى قاي­رات جا­ساپ, ساعان قايتسەم دە بەرىلمەيمىن دە­گەن قاي­سار سەزىمگە ەرىك بەر­گە­نىڭدى دە بايقا­مايسىڭ. جەل ءبارىبىر توقتا­مايدى دا تولاستاماي­دى. وسىناۋ كەڭ جازي­رالى دالانى مەن شار­لاپ, مەن ويناق سالما­عان­دا كىم ارالاماق دە­گەندەي, ودان بەتەر ءۋىل­دەي ءتۇسىپ, اينالانى وزگەشە ىس­قى­رىق جاۋىپ كەتە بارادى. ابىز نەگە ەكەنى بەل­گىسىز, وسى ءبىر ساتتە بو­يى­نىڭ توڭازىعانىن عانا ەمەس, سونىمەن ءبىر­گە جان سارايىنداعى الدەبىر سۋىق ىزعاردى دا سەزىنىپ تۇرعانداي ەدى... انا جولعى اقباس ساۋەگەيدىڭ ايتقان ءسوزى ەسىنە تۇسە بەرەدى. پە­رىش­تەلەر ايان بەرىپ, وسى جولى ەل ءىشىنىڭ داۋ-دامايى كوبەيىپ, بىرلىگى شايقالادى دەمەپ پە ەدى. سول شىنىمەن-اق راسقا اينالىپ كەت­پەسە بولعانى دا. ويلانىپ تۇرىپ, كوز ۇشىن­داعى كىسىنى بايقادى. اۋىل جاقتان جۇگىرىپ كەلە جاتقان كەنجە ۇلى حاسانحاندى كورىپ تۇر. “ول نەگە سونشا ەكى وكپەسىن قولىنا الىپ جۇگىرىپ كەلەدى! جايشىلىق بولسا جارار ەدى-اۋ!” – اكە! اكە دەيمىن! – ءيا, بالام! نە بولدى ساعان؟ – اكە, جاساننان حابار بار. ابىز ەلەڭ ەتە ءتۇستى. – قايدا؟ تابىلدى ما؟ كەلدى مە؟ – دەپ اپىل-عۇپىل سۇراپ جاتىر. – جوق, كەلگەن جوق. بىراق حابار بار. – ول قانداي حابار؟ – الماتىدان قايتقان ءبىر كىسىدەن حات بەرىپ جىبەرىپتى. – ول حات قايدا؟ – مىنە, مەندە. – ال, وقى. – جەل عوي, اكە! قازىر قالاي وقيمىن. – وندا نە جازعانىن قىسقاشا ايتا عوي. – جاساننىڭ جازۋى بويىنشا, انا تومپىش قىز بۇعان “سۇيەم” دەپ سۇيكەنىپتى. قالانى دا سەن ءۇشىن تاستاپ كەلدىم, ونداعى جىگىتتەر سەنىڭ تىرناعىڭا دا تاتىمايدى دەپتى. ءوزىم ونىڭ سوزىنە سەنگەن جوقپىن دەيدى. ەڭ سوڭىندا “اياعىم اۋىر” دەپ قيعىلىق سالعان سوڭ, قالاعا قاشۋعا ءماجبۇر بولدىم. اكەمە ايتىڭدار, “مەنى كەشىرسىن” دەپ جازىپتى. ابىز بۇل سوزدەرگە ونشا قاناعاتتانعان جوق. – اي, سوندا ءوزى قايدا؟ ەلگە كەلەم دەمەي مە! –جوق, اكە! ەندى ەلگە قايتپايمىن دەپتى. وسى قالادان جۇمىس تاپتىم, ءوز كۇنىمدى ءوزىم كورەم دەپ جازىپتى. – وي, اقىماق! قىزدان قورقىپ, جەر تۇبىنە زىتىپ وتىرعانى نەسى ءاي! –دەپ ابىز قاباعىن تۇيە ءتۇستى دە: – ال, سەن ەندى بىلاي دەپ جاۋاپ جاز, – دەدى. – بىلاي دە. – اكە! – ە, نە بولدى؟ – حاتتى جازامىز-اۋ, بىراق قايدا جىبەرەمىز؟ – قايدا بولۋشى ەدى, الماتىعا. – الماتى ۇلكەن عوي. – ءا, سولاي مە ەدى. و, شىركىن, قايدا تۇرىپ جاتقانىن كورسەتپەپ پە؟ – جوق. ونى جازباعان. شال ۇلكەن تاستىڭ ۇستىنە وتىرا كەتتى. حاسانحان دا تىزە بۇكتى. – دەگەنمەن, – دەدى ابىز شال. – انا شارانا راسىمەن بىزدىكى ەكەن عوي. وعان ءوزىمىز يە بولۋىمىز كەرەك. – ونى قايدان بىلەسىز! – دەپ حاسانحان شىر-پىر بولدى. – تومپىشتىڭ جەڭىل مىنەزدىلەۋ قىز ەكەنىن وسى اۋىلدىڭ بار جىگىتتەرى بىلەدى. – اي, اقىماق! جاڭا ءوزىڭ ايتپادىڭ با! جازىپ جىبەرىپتى عوي انا جەتەسىز اعاڭ, ول مەنەن ەكىقابات بولىپ قالعان سوڭ تايىپ وتىردىم دەپ... – ونىڭ جاساننىڭ بالاسى ەكەنىن ءالى دالەلدەۋ كەرەك. –وي, توبەڭدى كورمەگىر! – دەپ كىجىندى ابىز. – سەندەر كىم بوپ باراسىڭدار وسى! ىشكە شارانا بىتسە بولدى, ونى كىمدىكى دەپ داۋ شىعارۋ – وتە ابەس ءىس قوي. كورگەنسىزدىك قوي. قىز سونشالىق اقىماق ەمەس بولار. ادامنىڭ بالاسى نەشە جەردەن ايۋان بوپ كەتسە دە... سوسىن ورنىنان تۇردى. شىعىس جاققا تاعى دا كوز سالدى. سۋماقاي جەل ەندى ءىشىن تارتىپ قالىپتى. بۇنىڭ دا ىشكى سارايىنداعى الاساپىران سەزىم كىشكەنە تەسەيىل تاپقانداي. الىسقا كوز سالىپ تۇرىپ, الدەبىر ويدىڭ جەتەگىنە ەرە ءتۇستى. “شىركىن-اي, باياعىدا-دا... انا اقىلى دا, كوركى دە وزىنە ساي, اق پەن قارانى اجىراتا الاتىن, تەكتى جەردىڭ قىزى بۇيراشتى قاتىن ەتكەنىمدە عوي. مۇمكىن, بۇگىن ۇرپاعىم ءدال مۇنداي بولىپ, بىتىراپ, بىقسىپ, ءار ادىم سايىن سىر بەرىپ جاتپاس پا ەدى! وسى ايبيكەنى سونشالىق سۇيە الدىم با, ۇناتا الدىم با! ءاي, زامان-اي, جاقسى ۇرپاقتىڭ جاقسى نيەتتەن, تازا جۇرەكتەن ءھام شىنايى جارالا­تىنى راس بولعانى عوي...” سوسىن ءوز ويىنان ءوزى سەلك ەتىپ, بىرەۋ سەزىپ قالمادى ما دەگەندەي, قيپاقتاي باستادى. ابىز بالاسىنا قاراپ تۇرىپ: – ەرتەڭ اۋىلداعى اقساقالداردى جيىپ, كەلەلى كەڭەس وتكىزۋ كەرەك, – دەدى. – سوندا نە تۋرالى اڭگىمە بولادى, اكە؟ – دەپ حاسانحان سۇراق بەرىپ ەدى, وعان جاۋاپ قاتپادى. تاياعىن بەلىنە كولدەنەڭ ۇستادى دا, اۋىلعا قاراي اياڭداي بەردى. بالاسى تاپ قازىر كارى اكەسىنە ازەر-ازەر ىلە­سىپ, بىردە جەتىپ, ەندى بىردە قالىپ قويىپ وتىردى. *** – ال, سويلە! ەلدىڭ ءبارىنىڭ نازارى توڭبايعا اۋدى. توڭباي قيپاقتاپ, وڭ جاعىنا ءبىر, سول جاعىنا ءبىر قاراعىشتاپ: – مەن نەگە سويلەيمىن؟ – دەدى. – مەنىڭ ايتارىمدى وسى وتىرعان اقساقال-قاراساقال تۇگەل بىلەدى. جاق اۋىرتار جاعدايىم جوق. – وندا كىم سويلەيدى؟ – مەن باستايىن, – دەدى شوناق. – ال, قۇلاعىمىز سەندە. شوناق قاقىرىندى, جوتەلدى, ءۇستى-باسىن قاققىشتادى. – اۋ, ەندى قاشان؟ – دەپ جانىنداعى ءبىر شال نۇقىپ قالىپ ەدى, الارا قاراپ: – سويلەگىش بولساڭ, ءوزىڭ نەگە باستا­مايسىڭ, – دەدى. – كوپشىلىك ىشىندە ءسوز باستاۋ وڭاي دەپ پە ەڭ! سوسىن تاعى دا جوتكىرىندى دە: – بۇل ءوزى اۋىلىمىزعا ۇلكەن سىن بولدى, – دەدى. – مۇنداي قىلىق ءبىزدىڭ بالالارى­مىز­دان شىعا قويار دەپ كىم ويلاعان. ابىزە­كەڭ ءبىر جەتىدەن بەرى كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان قالدى. سەنگەن ۇلى جەرگە قاراتتى. سوعان قاتتى نالىپ ءجۇر. ال, بىراق اكەنى بالاسىنا بولا با­لاعاتتاپ, جۇرەگىنە اۋىر تيە­تىن ءسوز ايتۋ, اعا­يىن, وتە دۇرىس ەمەس. تون­تەكەڭدىكى دە جان اشۋى. كوشەم دەپ قيعىلىق سالۋى – ەلگە ەركەلەۋى... تومەن قاراپ, ەرنىن تىستەپ وتىرعان توڭباي باسىن كوتەرىپ: – ساندالما, شوناق, – دەدى. – كوشەم دەگەنىم ءوز كوڭىلىمنىڭ شەشىمى. ال, بالا جاعدايىنا كەلسەك, ابىزدىڭ اپتا بويى ازاپ شەگۋى مەنىڭ قاسىمدا تۇك تە ەمەس. قىزىنىڭ ابىرويى توگىلگەن ۇيدە قانداي بەرەكە بولادى, ا؟ ىشكەنىم – ءىرىڭ, جەگەنىم – جەلىم... كوككوز قوجا سوزگە ارالاستى. – ولاي دەمە, تونتەكە, – دەدى. – ولاي سويلەگەنىڭ ءجون بولمايدى. قىز دا ءبىر, ۇل دا ءبىر. سەن قىزىمنىڭ ابىرويى توگىلدى دەيسىڭ. ال, سوندا ابىزەكەڭنىڭ بالاسىنىڭ اتىنا كىر كەلمەي وتىر ما؟ ابىزەكەڭ بالانى وسىنداي ابىرويسىزدىققا دۋشار بولسىن دەپ ءوسىردى مە؟ – وندا شارۋام جوق, – دەدى توڭباي. – مەنىڭ بىلەتىنىم – قىزىمنىڭ ابىرويى. سول ءۇشىن دە مەن ەشتەڭەدەن تايىنبايمىن. قاراپ وتىرماي, قاڭباق شال دا سوزگە قىستىرىلا كەتتى. – ءاي, توڭباي, – دەدى ول. – سەن وسى قىزىڭدى ۇلدە مەن بۇلدەگە وراپ وسىرگەندەي سويلەيسىڭ. سەنىڭ ءۇيىڭنىڭ تاربيەسى دە بىزگە بەلگىلى. تىم اسقاقتاي بەرمە! توڭباي ورنىنان ۇشىپ تۇرەگەلدى. – مەنىڭ وتباسىمنىڭ تاربيەسىندە شا­رۋاڭ بولماسىن. سەن اۋەلى ءوز باسىڭا ماي جا­عىپ ال. انادا ۇلكەن ۇلىڭ اسىلىپ ولگەندە... – توقتاتىڭدار! – دەپ قاتتى داۋىستاپ جىبەردى ابىز. – قوياسىڭدار ما, جوق پا! بۇل قاي جيىن؟ نە ايتىپ, نە داۋلاپ, نەنى دالەلدەپ وتىرمىز, اعايىن؟ ءبارى ۇندەمەي, تىم-تىرىس بولا قالدى. ابىز ءسال ىركىلىپ بارىپ, قايتا ءسوز جالعادى. – بۇگىنگى باس قوسۋدا بيلىك ءسوز ايتار ەش رەتىم جوق. وزدەرىڭ سويلەپ, وزدەرىڭ شەشىم قابىلداسا دەپ ەم. تارىداي بىتىراپ, مياداي مايدالانىپ بارا جاتقاندارىڭا قىنجىلىپ وتىرمىن. بالا – باۋىر ەت! ول قىز با, ۇل ما – ءبارىبىر. توڭبايدىڭ جان جاراسىن تۇسىنبەي, ءتىپتى تۇسىنگىلەرىڭ دە كەلمەي, باس سالىپ كىنا ارتقىلارىڭ كەلەدى. ول كوشەم دەسە, ونىسى جان اشۋى. كوشپە دەي سالۋ وڭاي, ال نەگە كوش­پەۋى كەرەك. سونى ءبىرىڭ جۇيەلەپ ايتىپ, كوزىن جەتكىزىپ كورىڭدەرشى. ال, قانە, قايسىڭ بارسىڭ؟ كوپكە قاراپ, از-كەم دامىلدادى. – ايتار ءۋاج جوق. توقتامدى ءسوز جوق. ال, توڭباي سوسىن دا ىشتەي تىنىپ, بۋىنىپ-ءتۇيى­نىپ وتىر. ونىسى ورىندى. وسىنداي كۇيگە تۇسسەڭدەر, قاي-قايسىڭ دا سولاي ەتەسىڭدەر. سونى نەگە سەزىن­گىلەرىڭ كەلمەيدى! – ەندى توڭبايعا بۇرىلا ءسوي­لەدى. – ۋا, تونتەكە! ەل ءىشىن بۇلدىرگەن الاتايداي بولىپ, ءبىزدىڭ ۇل مەن ءسىزدىڭ قىز ابەس ارەكەتكە با­رىپتى. امال نەشىك! بولار ءىس بولدى. ەندى سو­دان اقىلدى شەشىم شى­عارا الماساق, ءبىزدىڭ دە مايدالانا باس­تاعا­نىمىز. كوپ الدىندا ايتايىن, اۋەلدە انا اقى­ماق جاساندى ۇستاپ اكەلىپ, ءوز قولىڭا بەر­مەكشى بولدىم. جازاسىن ءوزىڭ ايت دەمەكشى ەم. ول بولمادى. بالا الماتىعا قاشىپ كە­تىپتى. سوندا ءسىڭىپ, ءىز-ءتۇزسىز جوعالدى. كۇنى كە­شە ءال­دەكىمنەن تىلدەي حات بەرىپ جىبەرىپتى. ءتىرى ەكە­نىن سودان بىلدىك. “مەن ەندى ەلگە ورالماي­مىن” دەپتى. ورالماسا قايتەمىز! ماعان دا ەل ءىشى­نە ب ۇلىك سالىپ كەتكەن ونداي ۇل ەندى كەرەك ەمەس... وتىرعاندار قوزعالىپ قويدى. ابىز از-كەم تىنىستادى. – ال, ەندىگى شەشىمىم مىناۋ: تونتەكە, سەن قارسى بولماساڭ, مەن بولاشاق سابيگە اتا بولۋعا بەل بايلادىم. قىزىمدى ەش كىنالا­ماي­مىن. بۇدان بىلايعى بار اۋىرتپالىعىن ءوز موينىممەن كوتەرەم. توپ اراسىنان ءبىر شال داۋىستادى: – وۋ, ابىزەكە, بۇ نە دەگەنىڭىز؟ وسى ءۋاج سىزگە لايىق پا؟ – شارانانىڭ جازىعى بار ما! ول جەتىم بولىپ وسپەۋى كەرەك. بۇل – شەشىلگەن ماسەلە, – دەپ ابىز دەس بەرمەدى. – ءسىز شەشسەڭىز دە, ءبىز ءالى كەلىسىم بەرگەن جوقپىز عوي, – دەپ توڭباي سوزگە ارالاستى. – قىزىم ەل-جۇرتقا مازاق بولعانى ءوز الدىنا, ەندى ءسىزدىڭ اقىماق بالاڭىزدىڭ بالاسىن ازاپپەن, ىشكى جان ارپالىسىمەن الىسىپ ءجۇرىپ جەتىلدىرۋى كەرەك ەكەن عوي. مەن دە ءبىر شەشىمگە كەلىپ قويعام. ول ءسابيدى ەرتەڭ-اق الدىرىپ تاستايمىز. ول دارىگەردىڭ قولىنان كەلەدى. وتىرعاندار ءبىر داۋىسپەن “استافىراللا” دەپ جاعا ۇستاستى. – سەن ءوزىڭ جۇرەگى تاس, قانىپەزەر جان ەكەنسىڭ عوي, – دەپ قاڭباق شاڭق ەتتى. توڭباي ەرنىن جىمقىرا تىستەپ, جاۋابىن دا تىستەنىپ ايتتى. – نە دەسەڭدەر, و دەڭدەر. ءوز شەشىمىم وسى. كوككوز قوجا سوزگە ارالاستى. – اۋ, اعايىن! ءبىز ابىزەكەڭدى جول-جونەكەي ءبولىپ, ءسوزىن تۇگەل تىڭدامادىق قوي. مۇنىمىز قالاي؟ – ءيا, اياعىنا دەيىن تىڭدايىق! – ءسوزدى بولە بەرمەيىك! – دەستى كوپشىلىك. ابىز قايتا ءسوز جالعادى. – قالاي دەسەڭ دە, تونتەكە, ول بالا ەندى ەكى جاققا ورتاق, – دەدى. – سوسىن دا بالا تاع­دىرىنا تەك ءبىر ءوزىڭ ەمەس, ءبىز دە جاۋاپ­تى­مىز. بۇنى دا ويلاپ قويىڭىز. ەكىنشىدەن, توم­پىش قىز ەندى ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىن بولادى. بالا قىتاي اسىپ كەتسە دە, تىرەۋ بولار ءھام يە بولار قارا شاڭىراق ورنىندا. ونىڭ توبەسى وپىرى­لىپ ورتاسىنا تۇسكەن جوق. دەمەك, جاس انانىڭ بولا­شاق تاعدىرىنا دا ءسىز بەن ءبىز ورتاقتاسا الامىز. جانە ەڭ سوڭ­عىسى – ءسىز بۇل ەلدەن قايتسەم دە كوشەم دەپ وزەۋرەپ وتىرسىز. ءجون-اق. كىم قايدا بارادى, قايدا تۇرادى – ول ەندى پاتشا كوڭىلدىڭ شارۋاسى. انىق كوشۋگە بەل باي­لاساڭىز, ءبىز بۇكىل ەل بولىپ قۇرمەتتەپ شىعا­رىپ سالۋعا ءازىرمىز. تەك كەلىندى قالدىرىپ كەتەسىز. – ول بولمايدى. قىزىمدى قالدىرعانشا, وسى جەردە ءولىپ كەتكەنىم ارتىق, – دەپ توڭباي زار يلەدى. – ودان دا اۋەلى مەنى ولتىرىڭدەر... بىراق كوپشىلىك ابىز شالدىڭ ءسوزىن قۇپ كوردى. ءبارى سول شەشىمگە باس شۇلعىدى. توڭباي شىج-بىج بولىپ, كوپكە دەيىن وزىنە-ءوزى كەلە العان جوق... وسى كەزدە عانا تومەن سالبىراپ كەتكەن موينىن جوعارى كوتەرگەن اقباس ساۋەگەي: – ۋھ! – دەدى. – قاتتى قورقىپ ەدىم, – دەدى. – ە, نەگە؟ – نەدەن قورىقتىڭىز؟ – دەپ شالدار جاپىرىلا سوعان بۇرىلدى. – كوپ كۇننەن بەرى ارۋاقتار مازا بەرۋدى قويىپ ەدى, – دەدى اقباس. – كۇندىز ءبىر وي مازا بەرمەسە, تۇنگى ۇيقىدا ەكى-ءۇش وي قابات­تاسا مازالاپ ءجۇردى. ء“اي, وسى اۋىلىمىزدىڭ بىرلىگى ءشىلدىڭ بوعىنداي شاشىراپ, وزگەلەرگە كۇلكى بولامىز-اۋ” دەۋشى ەم! بەكەر-اق كۇدىكتەنىپپىن. ارقا سۇيەر بايتەرەگىمىز ءالى دە قۇلاماپتى. ول ءوز ورنىندا ەكەن, اعايىن!.. – ە, بۇل ابىزەكەڭدى ايتىپ وتىر, – دەپ قاڭباق ەلپ ەتە ءتۇسىپ ەدى, ونى مازاق ەتە سويلەپ: – ويپىرماي, ونى سەن قالاي بىلە قالدىڭ؟ – دەدى شوناق. – قۇدايعا شۇكىر, – دەدى قاڭباق. – قارتايساق تا ءازىر الجي قويعان جوقپىز. اقتى اق, قارانى قارا دەپ بىلەمىز. – ماقتان! جارىل! – دەپ شوناق سىلق-سىلق كۇلدى. ءبىر قىرىنداپ وتىرعان كوككوز قوجا ەزۋىندەگى مىسقىلدى جاسىرا الماي, سىبىرلاپ قانا: – قيسىققا قىڭىر ك ۇلىپتى, – دەپ ءتىلىنىڭ ۇشىمەن ايتتى. ونى وزىنەن وزگە ەشكىم دە ەستي المادى. ءدال سول مەزەتتە توڭبايدىڭ جانىنا جاقىن وتىرعان توپ شۋ-ۋ ەتە ءتۇستى. توڭباي ەسىنەن تانىپ بارا جاتىر ەكەن... جولتاي الماش ۇلى.