كارى كاسپي, اقجايىق دەسەك, ەڭ الدىمەن كوز الدىمىزعا قىزىل بالىق, قارا ۋىلدىرىق ەلەستەرى ءسوزسىز. قىزىل بالىق تۇقىمدارىنا جاتاتىن بەكىرە (وسەتر), شوقىر (سەۆريۋگا), قورىتپا (بەلۋگا) بالىقتارىنىڭ 90 پايىزى كاسپي مەن ازوۆ تەڭىزدەرىندە شوعىرلانعان. ونىڭ تابيعي تۇرلەرى تەك وسى ەكى تەڭىزدە, ولاردىڭ اينالاسىنداعى وزەن سۋ قويمالارىندا عانا مەكەن ەتەدى.تاريح پاراقتارىنان سىر تارتساق, جەرگىلىكتى حالىق ءXىىى عاسىردان باستاپ بەكىرە بالىقتارىن تاعام رەتىندە پايدالانا باستاعانىن بىلەمىز. اتا-بابالارىمىز ەرەكشە قۇنارلى تاعامدى تۇرلىشە دايىنداپ, ساقتاۋ ادىستەرىن تەز مەڭگەرىپ العان. ال, كەڭەس وداعى تۇسىندا كاسىبي بالىق اۋلاۋ شارۋاشىلىقتارى قۇرىلدى. تاۋارلى بالىق ونىمدەرىن دايىندايتىن ءىرى كاسىپورىندار دا وسى كەزەڭدە ءوز جۇمىستارىن باستاعان.
بالىق اۋلاۋ – اتىراۋ وبلىسى ءۇشىن ءداستۇرلى سالا جانە ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزىن قۇرايدى دەۋگە بولادى. جەرگىلىكتى جەردە بالىق رەسۋرستارىنىڭ جاعدايىنا ۇلكەن ماڭىز بەرىلىپ وتىر. سەبەبى, ەلىمىزدەگى بالىقتىڭ 60% وسى جەردە اۋلانىپ, وڭدەلەدى. وسى سالانىڭ كاسىپورىندارى 70 مىڭنان استام حالقى بار جاعالاۋداعى اۋىلدار ءۇشىن نەگىزگى جۇمىس بەرۋشى بولىپ تابىلادى. الايدا, بۇگىنگى تاڭدا بالىق شارۋاشىلىعىنا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر ءوزىنىڭ شەشىمىن كۇتىپ تۇر. اسىرەسە, بۇل بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىن ساقتاۋعا جانە ونى كوبەيتۋگە قاتىستى ءوربيدى. اششى شىندىق مىناداي: ءدامدى جەڭسىك اس, تەڭدەسسىز تاعام بولىپ تابىلاتىن بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورى سوڭعى 20 جىلدا كۇرت ازايدى, قازىر قۇرىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. كەزىندە وبلىس حالقىن اسىراعان, ەلىمىزدى الەمگە ايگىلى ەتكەن بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ قازىرگى كۇيى قۇلدىراۋ دەڭگەيىنە جەتتى. وسىعان دەيىن توننالاپ اۋلاعاننان باسقا, بالىقتى ساقتاۋ, كوبەيتۋ, قورىن ءوسىرۋ تۋرالى ماسەلە ەشكىمدى تولعانتقان ەمەس. سۋداعى مارجان سارقىلمايتىن تاي قازانداي كورىنگەندىكتەن, ىسىراپشىلدىققا جول بەرىلگەن. ەندى سول ىسىراپشىلدىقتىڭ زاردابىن شەگۋدەمىز.
دەگەنمەن, بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, جانداندىرۋدىڭ امالى قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇل باعىتتا ۇلكەن جۇمىستار بار. الدىمەن, بىلتىر ەلباسىنىڭ اتىراۋ وبلىسىنا جۇمىس ساپارى كەزىندە كوتەرىلىپ, ءتيىستى مينيسترلىكتەرگە تاپسىرمالار جۇكتەلگەنىن ايتۋ ءلازىم. سونداي-اق بيىل وبلىسقا ارنايى جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاراپىنان دا ۇلكەن قولداۋ تاۋىپ, سالاعا ءبىراز قارجى بولىنەتىن بولدى. سول ساپاردىڭ تاعى ءبىر ناتيجەسى – وبلىستىق اكىمدىكتە قر باس پروكۋرورى قايرات ءماميدىڭ ءتوراعالىق ەتۋىمەن باس پروكۋراتۋرانىڭ جايىق-كاسپي باسسەينىندە بالىقتىڭ باعالى ءتۇرىن ساقتاۋدى جانە ءوسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كەڭەيتىلگەن كوشپەلى ءماجىلىسى ءوتتى. وعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى, اۋىل شارۋاشىلىعى, ىشكى ىستەر, وزگە دە مينيسترلىكتەردىڭ, ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارا اسكەرلەرىنىڭ باسشىلارى, رەسپۋبليكانىڭ باتىس ءوڭىرىنىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قاتىستى. اتىراۋداعى ءماجىلىستىڭ ءوتۋ بارىسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ تىكەلەي بايلانىستا بولدى. مۇنداي كەڭ كولەمدە, جوعارى وكىلدىكتە, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى ءماجىلىس وبلىستا تۇڭعىش رەت وتكىزىلدى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ باستاماسىمەن جايىق-كاسپي باسسەينىندەگى زاڭسىز بالىق اۋلاۋدى بولدىرماۋ جۇمىستارى پارمەندى جۇرگىزىلۋدە. ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزبەن ۇكىمەتتە ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قۇرىلىپ, وسى سالاداعى كوپتەگەن پروبلەمالىق ماسەلەلەردى انىقتادى. قازىرگى كەزدە وسى جوعارى دەڭگەيدە بالىق قورىن قورعاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر.
بالىق قورىن قورعاۋ ماسەلەسىنە وسىنشالىقتى ءمان بەرۋىمىزدىڭ تەرەڭ سىرى بار. بار-جوعى 25-30 جىل عانا تىرشىلىك ەتەتىن بالىقتاردىڭ قورى قۇرىپ كەتەردەي بولىپ ازايۋىنىڭ ەڭ نەگىزگى سەبەبى – ادامداردىڭ تاعىلىق ارەكەتتەرى. قارا باسىنىڭ قامىن ويلاعان براكونەرلەر قۇندى بالىقتاردى ۋىلدىرىق شاشۋ جاسىنا جەتكىزبەي-اق قىناداي قىرىپ جاتىر. شاباقتاردىڭ تەك 10 جىلدان كەيىن عانا وسكەن ورتاسىنا ورالىپ, ۋىلدىرىق شاشا باستايتىنىن ەسكەرسەك, قاراقشىلاردىڭ بۇل ارەكەتىن قۇندى بالىقتاردىڭ تۇقىمىنا بالتا شابۋ دەپ تۇسىنەمىز. 1998 جىلى اتىراۋعا ايگىلى كۋستو كومانداسى كەلدى. سول ساپار بارىسىندا جاك يۆ مىرزا “مەن الەمنىڭ ءبىراز تەڭىزدەرىندە بولىپ ەدىم. بىراق, ءدال كاسپيدەگىدەي براكونەرلىكتى العاش كورۋىم”, دەپ تاڭعالعان ەكەن…
جاسىراتىنى جوق, بۇگىن كىم كورىنگەن كۇنكورىستىڭ قامى دەپ التىنعا پارا-پار بەكىرە تۇقىمداس بالىقتارعا جاۋداي ءتيىپ, قاناعاتسىز قىلعىتىپ جاتىر. نان تابا الماي, اشتىقتان جەپ جاتقان جوق, پايداكۇنەمدىكتىڭ ق ۇلىنا اينالىپ, ار-ۇياتتى, تابيعاتتى, قاناعاتتى ۇمىتقان. وسىندايلاردىڭ كەسىرىنەن اسا قىمبات قارا ۋىلدىرىق بەرەتىن بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قۇرىپ بارادى. جەسە ءدامى ءتىل ءۇيىرەتىن, السىزگە قۋات بەرەتىن قارا ۋىلدىرىقتى شەتتەن كەلگەندەر شەلەكتەپ اكەتكەندەرىنە ءماز, ىشتەگىلەر ءىشىپ, جەگەندەرىنە ءماز.
شەتتەن كەلگەن براكونەرلەردىڭ وزبىرلىعى – تەك بەكىرەگە عانا ەمەس, ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن قاتەر. ولاردىڭ كاسپي قازاقستاندىق بولىگىندە ەمىن-ەركىن تايراڭداپ, براكونەرلىكپەن اينالىسۋى ءتاۋەلسىز مەملەكەت دەگەن اتىمىزعا سىن. قازىرگى كۇنى بۇل – قوعامدى, جۇرتشىلىقتى تولعاندىرىپ وتىرعان كۇردەلى پروبلەما. بالىق قورىن قورعاۋ زاڭنامامەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ بالىق ينسپەكتسياسىنا جۇكتەلگەن. سونىمەن بىرگە, براكونەرلىكپەن كۇرەستى قارجى پوليتسياسى, ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى ءبولىمى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارالىق قىزمەتى, “اق جايىق” تابيعات رەزەرۆاتى جۇرگىزەدى. بارلىق شارالارعا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى دەپارتامەنتىنىڭ, كولىك ينسپەكتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتىسادى. الايدا, ءبىر ماسەلەنىڭ باسىن ۇستاعان وسىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار ءبىر-ءبىرىنىڭ قىزمەتىن قايتالايدى. ولاردىڭ ىسىنەن تۇپكى ناتيجە بولماي تۇر. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ ناقتى بەلگىلەنگەن ولشەمدەرى جوق. سونىڭ سالدارىنان العا قويىلعان مىندەتتەردى شەشۋگە ءاربىر ورگاننىڭ قوسقان ۇلەسىن جانە جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. اتالعان ورگانداردىڭ قاي-قايسىسى دا قۇقىق بۇزعان تۇلعالاردى انىقتاماي, قۇقىق بۇزۋشىلىقتى اشۋعا عانا مۇددەلى. ياعني, قىلمىس بار, جاۋاپ بەرۋشى جوق. ەشبىرەۋى الدىن الۋ شارالارىمەن اينالىسپايدى. مۇنداي جاعدايدا قىلمىسكەر ءوزىن ەركىن سەزىنەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى.
تەڭىزدى ايتپاعاندا, جىل بويىنا جايىق وزەنى قۇيىلىسىنان باستاپ 4 مىڭعا جۋىق اۋ قۇرىلعان. تەڭىز بەكىرەسىن تالان-تاراجعا تۇسىرگەن براكونەرلىك ۇيىمداسقان قىلمىسقا اينالىپ وتىر. رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, سوڭعى 3 جىلدا ەل اۋماعىنان 40 توننا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار, 10 تونناعا دەيىنگى مولشەردە قارا ۋىلدىرىق اكەتىلگەن. الايدا, جەدەل اقپاراتقا سايكەس جىل سايىن ەل اۋماعىنان شىعارىلاتىن بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار كولەمى الدەقايدا كوپ: 500-600 توننا. بۇل – بەكىرە بالىقتارىن زاڭسىز شەتەلگە شىعارۋ رەسمي ستاتيستيكا كورسەتكىشىنەن 37 ەسەگە, ال قارا ۋىلدىرىقتى شىعارۋ 7 ەسەگە ارتىق دەگەن ءسوز. بۇل ازىرگە بەلگىلى بولعان دەرەكتەر عانا. ال, ۇستالماي ءوتىپ كەتىپ جاتقانى قانشا. مىنە, ەل بايلىعىن تالان-تاراجعا سالۋ دەگەن وسى.
تەڭىزدىڭ قازاقستاندىق بولىگى شەتەلدىك براكونەرلەردىڭ زاڭسىز بالىق اۋلاۋ ايماعىنا اينالعان. قارجى پوليتسياسىنىڭ مالىمەتىنشە, قارا ۋىلدىرىقتىڭ كولەڭكەلى اينالىسى 92 پايىزعا جەتكەن. كاسپي-جايىق سۋ باسسەينىندەگى اسا باعالى سۋ مارجانى جىلما-جىل وسىلاي كورىنگەننىڭ قولىندا كەتەتىن بولسا, بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىنىڭ مۇلدەم جويىلاتىنى انىق. ەلىمىزدە براكونەرلىكپەن كۇرەستىڭ باستالعانىنا بىرنەشە جىل بولعانمەن, ولارعا توسقاۋىل قوياتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسى ماردىمدى ناتيجە بەرمەي تۇر. بۇل قۇقىق قورعاۋ, ونىڭ ىشىندە بالىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ ءتيىستى دارەجەدە ۇيىمداستىرىلماعانىن كورسەتەدى.
ەل پرەزيدەنتى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىن ساقتاۋعا, ونى تالان-تاراجعا سالعان براكونەرلىككە قارسى ءبىتىمسىز كۇرەس جۇرگىزۋدى قاتاڭ تاپسىرعان. ال شىندىعىندا, ەڭ نەگىزگى مىندەتتەر قاعاز جۇزىندە عانا قالىپ كەلەدى. بۇگىنگە دەيىن اشىلىپ, جويىلعان بىردە-ءبىر ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ جوق. ايماقتا ەكولوگيالىق قىلمىس جونىندەگى ارنايى مامانداندىرىلعان جەدەل-تەرگەۋ توبى قۇرىلعانىمەن, بۇل توپ تەك قاعاز جۇزىندە قىزمەت ەتەتىنى انىقتالدى. مۇنداي كوزبوياۋشىلىق كىمگە كەرەك؟ ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ولاردان دا اسىپ ءتۇسىپ, بەكىرە بالىقتارىن ۋىلدىرىق شاشۋ كەزىندە اۋلاۋدى توقتاتۋ ءجونسىز دەپ ەسەپتەگەن. زاڭ بويىنشا تىيىم سالىنعانىن مينيسترلىك بىلمەۋى ءمۇمكىن ەمەس. بىلسە, نەگە زاڭعا قارسى شىعادى؟
ءبىزدى تەڭىز شەكاراسىن قورعاۋ ماسەلەسى دە ەرەكشە الاڭداتادى. ويتكەنى, جوعارىدا ايتىلعانداي, رەسپۋبليكانىڭ وزەن-كولدەرىندە شەتەلدىك براكونەرلەردىڭ جاپپاي ارەكەت ەتۋى تەك بالىق قورىنا عانا ەمەس, ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە دە تىكەلەي قاتەر تۋدىرادى. شەكارالىق قىزمەت كاسپي تەڭىزىنىڭ 12 ميلدىك شەكارا ايماعىنا باسقا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى جىبەرمەيدى. بۇل ەرەكشەلىك ولارعا تەڭىزدىڭ كەڭ ايماعىن تولىقتاي باقىلاۋعا, زاڭسىز بالىق اۋلاۋعا جاعداي جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتىراۋ وبلىسىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى براكونەرلىكپەن كۇرەستى جانداندىرۋىنا بايلانىستى شەكارالىق قىزمەت ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ايماعىنا اۋىسىپ, سول وڭىردە زاڭسىز بالىق اۋلاۋعا قولداۋشىلىق كورسەتۋ فاكتىلەرى انىقتالدى. ال جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ماڭعىستاۋ ايماعىنا كىرۋگە ەشقانداي قۇقىعى جوق. دەمەك, براكونەرلىكتىڭ تامىرى تەرەڭگە كەتىپ, جاپپاي ۇيىمداسقان قىلمىستىق سيپاتقا يە بولعان. وسى ارەكەتتەردىڭ تۇپكى سەبەپتەرى جويىلماي, براكونەرلىكتىڭ ءوزىن جويۋ مۇمكىن ەمەس.
كاسپي تەڭىزى تەك قازاقستانعا عانا تيەسىلى ەمەس. بۇل – رەسەي, يران, ءازىربايجان, تۇركىمەنستان سەكىلدى كورشىلەس مەملەكەتتەرگە دە ورتاق سۋ قويماسى. سونىمەن قاتار, جاعالاۋداعى مەملەكەتتەر اراسىندا تەڭىزدىڭ مارتەبەسىن انىقتاۋ ماسەلەسى ءالى تولىق شەشىمىن تاپقان جوق. بۇل دا براكونەرلىكپەن كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىنە اسەر ەتەتىن فاكتور. “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى” زاڭعا سايكەس كاسپي تەڭىزىندە ەل اۋماعىنداعى جاعالاۋدان 22,2 شاقىرىم قاشىقتىقتا (12 ميل) مەملەكەتتىك شەكارا انىقتالعان. بىراق مەملەكەتتىك شەكارانىڭ ناقتى قاي جەرمەن وتەتىنىن انىقتايتىن ءنورماتيۆتى قۇجات بولماي تۇر. ەڭ باستىسى, سۋ ايدىنىندا مەملەكەتتىك شەكارانى ايقىنداۋ تۋرالى قازاقستان مەن كاسپي جاعالاۋىنداعى وزگە دە مەملەكەتتەر اراسىندا ناقتى كەلىسىم بولماعاندىقتان, بۇل بىرجاقتى شەشىم كۇيىندە قالۋدا. وسىعان بايلانىستى تەڭىز شەكاراسىن بۇزعان كورشىلەس ەلدەردىڭ ازاماتتارىنا قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك كودەكستەردىڭ تارماقتارىن قولدانۋدىڭ زاڭدىلىعى كۇمان تۋعىزادى. قازاقستاندىق قۇقىق قورعاۋشىلار رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ نەمەسە ءازىربايجاننىڭ ازاماتتارىن ۇستاسا, ول ءوز ەلدەرىنىڭ ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرى ارقىلى قازاقستاندىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرى تۋرالى تالاپ قويۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا, كاسپي تەڭىزىنىڭ بەيتاراپ بولىگىندە براكونەرلىكپەن اينالىسقان شەتەلدىك ازاماتتاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى بولماعاندىقتان, ۇستالعاندار جاۋاپكەرشىلىكتەن سىتىلىپ كەتىپ وتىر.
مىنە, وسى سەبەپتى, كاسپي تەڭىزىنىڭ ءمارتەبەسىن انىقتاۋ اسا ماڭىزدى ماسەلەگە اينالىپ, ايرىقشا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. الدىمەن, كاسپي مارتەبەسىن انىقتاۋدا كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن ورتاق ءمامىلەگە كەلىپ, ناقتى شەشىم قابىلدانۋى ءتيىس, ءاربىر مەملەكەتتىڭ زاڭناماسىنىڭ قولدانىلۋ ءتارتىبى ايقىندالۋى كەرەك. ماسەلە ءدال وسىلاي شەشىمىن تاپسا, مۇنداعى كەڭ ءورىس العان براكونەرلىككە قارسى كۇرەستى كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن بىرلەسىپ جۇرگىزۋگە مول ءمۇمكىندىك بولار ەدى. وزگە ەلدەردىڭ براكونەرلەرىنە زاڭدىلىققا سايكەس قاتاڭ جازا قولدانۋعا جول اشىلادى. ەڭ باستىسى, وزگە ەل براكونەرلەرىنىڭ تەڭىزدىڭ قازاقستاندىق بولىگىندە بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى زاڭسىز اۋلاۋىنا سەنىمدى توسقاۋىل قويىلادى.
براكونەرلىكتىڭ ورىستەۋى جانە كاسپي تەڭىزىندە بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىنىڭ ازايۋى ءبىر-بىرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل – اقيقات. جالپى, بەكىرەنى ساقتاۋ, قورعاۋ ماسەلەسىنە كوزقاراستى تۇبەگەيلى ءوزگەرتۋ كەرەك. وسىعان وراي, وبلىس اكىمدىگىنىڭ مىناداي بىرنەشە ۇسىنىستارى بار: ءبىرىنشىدەن, بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى وتكىزۋدىڭ زاڭسىز نارىعىن جويۋ. ماسەلەن, رەسەي مەملەكەتى تاركىلەنگەن ۋىلدىرىقتى جويۋ جولىنا كوشكەن. ءبىزدىڭ ەلدە دە ءدال وسىنداي ءتارتىپ ەنگىزىلسە, قازىرگى تاڭدا تاركىلەنگەن ۋىلدىرىقتىڭ ەكىنشى مارتە اينالىمعا ءتۇسۋىن تۇبەگەيلى جويا الار ەدىك. قازىر مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە بەكىرە تۇقىمداس بالىق تۇرلەرىن وتكىزۋدەن نەبارى 2-3 ملن. تەڭگەنى مولايتۋعا مۇمكىندىك بولادى.
ەكىنشىدەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قولدانۋعا تىيىم سالىنعان سينتەتيكالىق مونوجىپتەردەن جاسالعان اۋلار مەن بالىق اۋلاۋ قۇرالدارىن اكەلۋگە جانە ساتۋعا تىيىم سالۋ. سونداي-اق, كاسىپشىلىك بالىق اۋلاۋدىڭ اۋ ماتەريالدارى مەن قۇرالدارىن ەركىن ساتۋ قىزمەتىن ليتسەنزيالاۋ, مۇنداي ليتسەنزيانى كاسىپتىك بالىق اۋلاۋ قۇقىعىنا يە تۇلعالارعا عانا بەرۋ ارقىلى شەكتەۋ قويۋ قاجەت.
ۇشىنشىدەن, بالىق رەسۋرستارىن زاڭسىز اۋلاۋعا جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ.
براكونەرلىكپەن كۇرەسۋدە ايىپپۇلداردى قولدانۋ بۇل قىلمىستىڭ الدىن الاتىنداي شارا بولا المايدى. ويتكەنى, بۇل ءپارمەنى تومەن جازا. بەكىرە تۇقىمداس بالىقپەن ۇستالعان تۇلعالار كوپ جاعدايدا قىلمىستىق كودەكستىڭ 183-بابىن بۇزىپ, زاڭ بويىنشا الدىن الا قىلمىستىق جولمەن م ۇلىكتى العانى نەمەسە وتكىزگەنى ءۇشىن جازاعا تارتىلادى. سوندىقتان, بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى نەمەسە ونىڭ ونىمدەرىن زاڭسىز الۋ, ساقتاۋ, تاسىمالداۋ نەمەسە وتكىزۋ ءۇشىن قاتاڭ جازا قاراستىرىپ, قىلمىستىق زاڭنامانى ءتيىستى باپپەن تولىقتىرۋ ۇسىنىلادى.
تورتىنشىدەن, بالىق رەسۋرستارىن قورعاۋ جانە براكونەرلىكپەن كۇرەس جونىندە ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك ورگاندى زاڭ شىعارۋشىلىق دەڭگەيدە بەلگىلەۋ.
مەنىڭ ويىمشا, مۇنى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنە نەمەسە بالىق قورعاۋ ينسپەكتسياسىنا جۇكتەگەن دۇرىس. الدىن الۋ شارالارىن جۇكتەۋدە كاسپي تەڭىزىنىڭ 12 ميلدىك ايماعىندا قيمىل جاسايتىن قۇقىعى بولۋى ءتيىس. باسقا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا سۋدا كەز كەلگەن رەيدتىك شارالاردى جۇرگىزۋگە تىيىم سالۋ كەرەك. شەكارا كۇزەتۋ قىزمەتى شەكارانى قورعاسىن. پروكۋراتۋرا تيىسىنشە قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى. رەسەيدە “پيرانيا” اتتى ارنايى بالىق قورعاۋ توبى قۇرىلعان. ايتا كەتۋ قاجەت, اتىراۋ بەكىرە تۇقىمداس بالىق زاۋىتى مەن جەرگىلىكتى بالىق ينسپەكتسياسى ءبىر ورگانعا – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە باعىنادى. مۇنداي جاعدايدا بەكىرە تۇقىمداس بالىق زاۋىتىنىڭ قىزمەتىنە ءتيىستى باقىلاۋ بولمايدى. قىزمەت كورسەتۋشى دە, تاپسىرىس بەرۋشى دە – ءبىر جاقتان. ۋىلدىرىقتىڭ شىعارىلۋى جانە باسقا دا تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەر باقىلاۋسىز قالۋدا. شىققان تۇقىمنىڭ كولەمى قانشا ەكەنى بەلگىسىز.
بەسىنشىدەن, ەڭ باستىسى, بالىق رەسۋرستارىن قورعاۋ جانە براكونەرلىكپەن كۇرەس جونىندە ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك ورگان قۇرىپ, ونىڭ وبلىس اكىمدىگىنە دە ەسەپ بەرۋىن ءمىندەتتەۋ كەرەك. جەرگىلىكتى جەردەگى جاعدايدى اكىمدىك جاقسى بىلەدى. مينيسترلىكتىڭ ورتالىقتا وتىرىپ بالىق شارۋاشىلىعىنداعى بارلىق جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستايتىن مۇمكىندىگى جوق. بالىق قورعاۋ ورگاندارى وزدەرىنىڭ قۋاتى از كاتەرلەرىمەن براكونەرلەردى ۇستاۋعا دارمەنسىز. بۇل ءۇشىن اۋماقتىق بالىق ينسپەكتسياسىنىڭ قىزمەتىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت. ماسەلەن, ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ تاجىريبەسىندەگىدەي. سوندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان بۇل ورگانعا ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋ بويىنشا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەدى. سونداي-اق, وبلىس اكىمدىگى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە باعىنىشتى بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى اراسىندا رەتتەۋ فۋنكتسيالارىن ءبولۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. مىنە, سوندا عانا ورتاق جاۋاپكەرشىلىك, بىرەگەي ءتارتىپ بولادى, جۇمىستىڭ تيىمدىلىگى ارتادى.
براكونەرلىكتەن باسقا بالىق قورىنىڭ ازايۋىنا ىقپال ەتەتىن وزگە دە فاكتورلار بار. سوڭعى جىلدارى كاسپيدە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مۇناي ءوندىرىسىنىڭ تەڭىز فاۋناسىنا تيەتىن زيانى, سونىڭ ىشىندە بالىق قورىنىڭ ازايۋىنا تيگىزەر اسەرى – ايرىقشا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە. مىنە, 16 جىلدان بەرى جىل سايىن كاسپي تەڭىزىندە يتبالىقتاردىڭ جاپپاي قىرىلۋ فاكتىسى تىركەلەدى. سۋدىڭ لاستانۋى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتارعا دا جايلى بولمايتىنى تۇسىنىكتى. ماسەلەن, 2006-2009 جىلدارى 2143 بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار مەن 1293 يتبالىق قىرىلعانى جونىندە دەرەكتەر تىركەلگەن. بالىقتاردىڭ قىرىلۋىمەن كەلگەن شىعىن 206 ميلليون 678 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان. بۇل وسى كەزەڭدە براكونەرلەر كەلتىرگەن زالال كولەمىنەن ارتىق. جەكەلەگەن ەكولوگ-مامانداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, سۋ جانۋارلارىنىڭ بۇلايشا جىلما-جىل وپات بولۋى تەڭىزدەگى بارلاۋ جانە كومىرسۋتەكتى ءوندىرۋ كەزىندە اۋاعا شىعارىلاتىن كۇكىرت, مەتان نەمەسە وزگە ىلەسپە گازدارمەن بايلانىستى بولۋى ىقتيمال. بۇل ازىرگە بولجام عانا. بىراق تەڭىزدە بۇرعىلاۋ جۇمىستارى باستالعانعا دەيىن سۋ جانۋارلارىنىڭ بۇلاي جاپپاي قىرىلۋى بولماعانىن بىلەمىز.
اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارى اۋماعىندا كاسپي تەڭىزى سۋىنىڭ استىندا قالعان 170 مۇناي-گاز ۇڭعىماسى بار. ازىرگە وسى ۇڭعىمالاردىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى جونىندەگى ماسەلە وڭتايلى شەشىمىن تاپقان جوق. كاسپيدەگى تىرشىلىكتى ساقتايمىز دەسەك, بۇل ماسەلەگە دە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. بۇل تۋرالى ءبىز قازىر ۇكىمەتكە, ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارعا ۇسىنىستارىمىزدى بەرىپ, وسى پروبلەمانى كوتەرىپ وتىرمىز.
بەكىرە تۇقىمداستارعا قاتىستى جاعداي وسىنداي ەكەن دەپ قول قۋسىرىپ وتىرۋعا دا بولمايدى. كەرىسىنشە, ەندى ونىڭ قورىن مولايتۋدىڭ جولىن بەلسەندى ىزدەستىرۋىمىز قاجەت. سوندا قانداي جولدى تاڭداعان ءجون؟ قازاقستان ءۇشىن قولايلى بولاتىن الەمدىك تاجىريبە بار ما؟ بارشاعا بەلگىلى, بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى وڭدەۋ مەن قارا ۋىلدىرىق شىعارۋعا مامانداندىرىلعان رەسپۋبليكامىزداعى جالعىز كاسىپورىن – اتىراۋداعى زاۋىت – “اتىراۋبالىق” اكتسيونەرلىك قوعامى. بۇل بۇرىننان بالىق سالاسىنداعى جەتەكشى كاسىپورىن جانە الەمدىك نارىققا بەكىرە بالىقتارىنىڭ قارا ۋىلدىرىقتارى مەن جەڭسىك اسىن ۇسىنۋشى جالعىز قازاقستاندىق كومپانيا بولاتىن. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, “اتىراۋبالىق” زاۋىتىندا 1986 جىلى 30 توننا قارا ۋىلدىرىق ءوندىرىلىپتى. بۇل – ەڭ سوڭعى تىركەلگەن جوعارى كورسەتكىش. باعالى بالىق پەن قۇنارلى قارا ۋىلدىرىق بۇل كۇندە كوزدەن بۇلبۇل ۇشتى. ول تۇگىلى, قارا بالىقتىڭ دا قاراسى ازايىپ قالعان. ءبىر كەزدەرى جەكەمەنشىككە ءوتىپ كەتكەن ەلىمىزدەگى ماڭدايالدى كاسىپورىن فلاگماننان باللاستقا اينالدى. بۇل ونسىز دا قۇرىپ بارا جاتقان بالىق شارۋاشىلىعىن ودان ءارى تۇرالاتتى دەسەك ارتىق بولماس. ءادىلىن ايتار بولساق, وعان سىرتتان كەلگەندەر دە, وسى جەردىڭ ادامدارى دا “ۇلەس قوسىپ”, كاسىپورىندى تاقىرعا وتىرعىزدى. سولاردىڭ قارەكەتىنەن سوڭعى 15 جىلدا بۇكىل رەسپۋبليكاعا ءوز ونىمىمەن تانىمال بولعان كاسىپورىن قۇردىمعا كەتتى.
كاسىپورىننىڭ يەلەرى بىرنەشە رەت اۋىسۋى ونىڭ قارجىلىق جاعدايىنىڭ مەيلىنشە ناشارلاۋىنا اكەلىپ سوقتى. ايگىلى كاسىپورىن 1 ملرد. تەڭگەدەن استام قارىزدار بولىپ قالدى. ءوندىرىس كولەمى جىلىنا 13,5 مىڭ توننادان 3,8 مىڭ تونناعا دەيىن تومەندەدى. كونسەرۆى شىعارۋ ءوندىرىسى جابىلىپ, 500-ءدىڭ ۇستىندە ادام جۇمىسسىز قالدى. كاسىپورىننىڭ بارلىق اكتيۆتەرىنىڭ توزىعى جەتكەن, وندىرىستىك قۋاتى 90%-عا ەسكىرگەن. سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى وبلىس بويىنشا ەڭ تومەن بولىپ سانالادى. وسىنىڭ سالدارىنان جوعارى بىلىكتى ماماندار كەتۋدە. پرەزيدەنت بىلتىر بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى اۋلاۋ, ساتىپ الۋ, قايتا وڭدەپ, وتكىزۋگە مەملەكەتتىك مونوپوليا ەنگىزۋ تۋرالى زاڭعا قول قويدى. سوعان وراي ەندى قىزىل بالىققا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى جەرگىلىكتى جەردە شەشىلەتىن بولادى جانە وسى باعىتتا مونوپوليا سۋبەكتىسى – “جايىق-بالىق” كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى قۇرىلدى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ باستاماسىمەن بۇگىندە “اتىراۋبالىق” اق-تىڭ م ۇلىگى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلىپ, بوساپ قالعان قىزمەتكەرلەر تۇگەل جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. جالاقى بويىنشا قارىزدار دا تولىقتاي تولەنەدى. بۇرىن اركىمنىڭ قولىندا كەتىپ, تالان-تاراجعا سالىنعان قىزىل بالىقتى اۋلاۋ, وڭدەۋ, ساتۋ ءبىر قولعا شوعىرلانىپ, بىرىڭعاي تارتىپپەن جۇزەگە اسادى. اتالمىش ماسەلەنى جوعارى ورگانداردا قايتا-قايتا كوتەرىپ, تاباندىلىقپەن شەشىپ وتىرمىز. بۇل – ءبىزدىڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز.
الداعى ۋاقىتتا بۇل كاسىپورىننىڭ جۇمىسىن قالاي وركەندەتكەن ءجون؟ قاراجات قايدان تابامىز؟ مىنە, ەندى وسىنداي ساۋالدارعا وراي ءوز ۇسىنىستارىمىز بار. بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەزىندەگى تاجىريبەگە سۇيەنىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن ورتالىقتاندىرۋدى كوزدەدىك. بۇعان قاتىستى بارلىق ماسەلەلەر ءبىر مەكەمە –“جايىق-بالىق” كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى ارقىلى رەتتەلىپ وتىرادى. بۇرىنعىداي جەكە-جەكە ءوز الدىنا كووپەراتيۆ دەگەندەر بولمايدى. بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەر وسى جوباعا ۇلەسكە كىرىپ, اكتسيونەر بولىپ, قارجىلارىن سالۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. بارلىعى بىرىگىپ, ءبىر جەردە جۇمىس جاسايدى. بيۋدجەتتەن ءبىر تيىن دا قارجى شىعارماي, جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ كۇشىمەن-اق سالانى كوتەرىپ الۋعا بولادى. بۇل – كىم-كىمگە دە وتە ءتيىمدى.
جاڭا كاسىپورىننىڭ الدىنا ۇلكەن ءمىندەت قويىلىپ وتىر. ول – بۇرىنعى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ فلاگمانىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ, وركەندەتۋ, قۋاتتى ءوندىرىس ورنىنا اينالدىرۋ. قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك مونوپوليا سۋبەكتىسىنىڭ پەرسپەكتيۆالىق دامۋ باعىتتارى جاساقتالۋدا. سوعان وراي “جايىق-بالىق” كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى الدىندا كەلەسىدەي مىندەتتەردى جۇكتەپ وتىرمىز. بىرىنشىدەن, جىلىنا 15 مىڭ تونناعا دەيىن بالىقتى تەرەڭ وڭدەۋ جانە اۋلاۋ كولەمىن ۇلعايتۋ. سونىمەن قاتار, بالىق شيكىزاتى نارىق باعاسىمەن بالىق اۋلاۋشى شارۋاشىلىقتاردان ساتىپ الىنادى. بۇل ولار ءۇشىن ءتيىمدى جانە ولار وسى باستامانى قولدايدى.
ەكىنشىدەن, بالىق-قۇتى ءوندىرىسىن جانداندىرۋ. ول ءۇشىن قۋاتتىلىعى جىلىنا 5 ملن. شارتتى ىدىس بولاتىن بالىق-قۇتى زاۋىتىن سالۋ قاجەت. ءوندىرىس ءار تۇردەگى بالىق-قۇتى ءوندىرىسىن (40 اتاۋعا دەيىن) 4 جەلىمەن ىسكە اسىراتىن بولادى. يسو, حاسسپ, ەۋرونومىر جانە باسقا دا حالىقارالىق ستاندارتتار نورمالارىنا ساي تۇزدايتىن, ىستايتىن, قاقتايتىن جانە كۋلينارلىق ونىمدەر شىعاراتىن تسەحتار قايتادان سالىنادى. سونداي-اق, ەسكىرگەن توڭازىتقىشتاردىڭ ورنىنا ونىمدىلىگى جوعارى, قازىرگى زامانعى تەز قاتىرعىش قوندىرعىلار ورناتىلاتىن بولادى. بالىق ءونىمىنىڭ اسسورتيمەنتى مەن جوعارى قوسىلعان قۇنىن ارتتىرىپ, شيكىزات ءوندىرىسىن تومەندەتىپ, ال جۇمىسشىلار سانىن 700-دەن 2500 ادامعا كوبەيتەمىز. بارلىق ونىمدەر شەتەلدىك جانە رەسەيلىك سۇرانىسقا يە بولىپ, ەكسپورتقا شىعارىلادى.
ۇشىنشىدەن, تەڭىزدە بالىق اۋلاۋدى جانە جاڭا كاسىپتىك اۋدانداردى يگەرۋدى ۇيىمداستىرۋ. تەڭىزدە قورى مول مايشاباق اۋلاۋدى جانداندىرۋ كەرەك. قازاقستاننان باسقا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ بارلىعى تەڭىزدىك اۋلاۋمەن اينالىسادى.
ءتورتىنشى باعىت – تاۋارلى بەكىرە بالىعىن ءوسىرۋدى دامىتۋ. مونوپوليا سۋبەكتىسى رەتىندە پەرسپەكتيۆاسى مول وسى باعىتتى قارقىندى دامىتۋىمىز كەرەك. شىندىعىندا, بەكىرە بالىعىنىڭ ءوسىپ-ونەتىن تابيعي ايماعىن ساقتاۋ بويىنشا جۇمىستاردىڭ دەڭگەيى مۇلدە تومەن. جايىق وزەنىندەگى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ ۋىلدىرىق شاشاتىن 68 مەكەنىنىڭ قازىر 13-ءى عانا جارامدى. جاعالاۋداعى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن جۇمىس ورنى بولىپ تابىلاتىن تاۋارلىق بەكىرە ءوندىرىسى دە ەكپىن الا الماي وتىر. وسىعان بايلانىستى مىنا جايتتى باسا ايتقىم كەلەدى.
مەملەكەت باسشىسى قويعان مىندەتتىڭ ءبىرى – كاسپي بەكىرەسىنىڭ تابيعي قورىن ساقتاۋ. ال, ونىڭ بالامالى جولى – تاۋارلى بەكىرەنى ءوسىرۋ. مۇنىڭ تيىمدىلىگى نەدە؟ الدىمەن, بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ تۇقىمىن جوعالتار بولساق, ونىڭ ءونىمىن شىعارۋ دا توقتايدى. بۇل – مەملەكەت بيۋدجەتى ءۇشىن ورنى تولماس شىعىن. ال, قازىرگى ەكولوگيالىق احۋال بەكىرەنىڭ تابيعي وسىمىنە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شەكتەۋ قويادى. دەمەك, تاۋارلى بەكىرە ءوسىرۋ – تابىستى, تۇراقتى, ەكونوميكالىق تۇرعىدان, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى باعىتى. وسى ءادىس كوپتەگەن شەت مەملەكەتتەردە قولدانىلىپ, قازىرگى ۋاقىتتا تاۋارلى بەكىرەنى ءوسىرۋ اسىرەسە, قىتايدا, اقش-تا, فرانتسيادا, گەرمانيادا, يتاليادا, دانيا مەن جاپونيادا ەرەكشە قارقىنمەن دامۋدا. بالىق شارۋاشىلىعىن جەتىك بىلەتىن مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستاننىڭ بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەڭ قولايلىسى – قىتايدىڭ تاجىريبەسىنە جۇگىنۋ. ويتكەنى, بۇل ەلدە تاۋارلى بەكىرە ءوسىرۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسى قالىپتاسقان. وسى ماسەلەگە قىتاي مەملەكەتى دەن قويىپ, ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداپ, سالانى دامىتۋعا بەت بۇرعان كاسىپكەرلەرگە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى ەكەن.
قىتايدىڭ اتالعان سالانى ەكونوميكانىڭ الدىڭعى لەگىنە شىعارىپ, اسا ءتيىمدى ەتىپ وتىرعانى باسقا ەلدەردى دە قىزىقتىرادى. ءبىر عانا مىسال, الەم بويىنشا تاۋارلى بەكىرە ءوسىرۋدىڭ 60 پايىزى قىتايدىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن. ياعني, بۇل ەلدە جىلىنا 20 ميلليون توننادان اسا تاۋارلى بەكىرە وسىرىلەدى دەگەن ءسوز. قازاقستاندا تاۋارلى بەكىرەنى ءوسىرۋ كەڭ كولەمدە دامىماي وتىر. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. ءبىرىنشىدەن, بۇعان نەسيە ساياساتىنىڭ جەتىلمەگەنى كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ەكىنشىدەن, تاۋارلى بەكىرەنى وسىرۋگە ۇمتىلعاندار مەملەكەتتىك قولداۋدى سەزىنە بەرمەيدى. ءۇشىنشىدەن, تاۋاردى ءوندىرۋ تەحنولوگياسى مەن تاجىريبەنىڭ جوقتىعى وسى ءىستى وركەندەتۋگە كەدەرگى جاسايدى. تورتىنشىدەن, تاۋارلى بەكىرەنى وسىرۋگە نيەت ەتكەن فەرمەر, كاسىپكەر, بالىقشىلاردى تولىققاندى اقپاراتتاندىرۋ جەتىسپەيدى. تاۋارلى بەكىرە دەگەن نە؟ جەكە تاۋارلى بەكىرە شارۋاشىلىعىن قالاي قۇرۋ كەرەك؟ ونىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى قانداي؟ مىنە, جۇرت وسىدان بەيحابار.
جانە بەسىنشى باعىت – عالىمدار بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ تابيعي جولمەن كوبەيۋىنە ىقپال ەتەتىن ءبىر ءادىستى ۇسىنادى. ول – شاباقتاردى جاساندى جولمەن ءوسىرۋ. بۇل – كوپتەگەن شەت مەملەكەتتەردە كەڭىنەن قولدانىلاتىن ءادىس. راس, قازاقستاندا, سونىڭ ىشىندە اتىراۋ وبلىسىندا وسىنداي ەكى زاۋىت بار. ولاردا جىل سايىن 7 ميلليون شاباق ءوسىرىلىپ, كاسپي تەڭىزىنە جىبەرىلەدى. بىراق مۇنىڭ مولشەرى كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا تىپتەن از ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, جىلما-جىل رەسەيدە 56 ميلليون, يراندا 22 ميلليون, ءازىربايجاندا 15 ميلليون شاباق وسىرىلەدى ەكەن. ازىرگە بەكىرە شاباقتارىن ءوسىرۋدى ۇلعايتۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. سەبەبى, اتىراۋداعى بەكىرە شاباعىن وسىرەتىن زاۋىتتاردىڭ تەحنولوگياسى ەسكىردى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, بەكىرە بالىعىنىڭ انالىق ءۇيىرىن ۇستاي وتىرىپ, جىلدىق قۋاتتىلىعى 30 ملن. دانا شاباق شىعاراتىن جاڭا زاۋىت سالۋ قاجەت.
جوعارىدا ايتىلعاننىڭ بارلىعى باسىم نازاردى, ۇلكەن كۇش-جىگەردى, ەرەن ەڭبەكتى, مول قارجىنى قاجەت ەتەدى. اڭگىمە تەك بالىقتى اۋلاپ, ونى ساتۋدا عانا ەمەس. ماسەلەنىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتىر. ءبىز ءومىر بويى قازبا بايلىقتاردان رەنتا الىپ وتىرا المايمىز. كۇندەردىڭ كۇنىندە مۇناي دا, گاز دا سارقىلادى. ال, بالىق دەگەنىمىز – دۇرىس پايدالانا بىلسەك, ازايعان قورى مولاياتىن, ساقتاي بىلسەك, سارقىلمايتىن رەسۋرس. وسى سالانى وركەندەتۋدى ۇتىمدى ۇيىمداستىرا الساق, ونىڭ تابىسى دا مول بولادى. بالىق شارۋاشىلىعى بالالارىمىزدى دا, نەمەرەلەرىمىزدى دە, ودان كەيىنگى تالاي ۇرپاقتى اسىرايتىن كاسىپ. وسى سالانىڭ بولاشاعىن وسى كەزدەن ويلاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان سالماعى دا بار, بەرمەگى دە مول وسى ماسەلەنى شەشۋ بارشامىزدىڭ مىندەتىمىز دەپ بىلەمىن.
بەرگەي رىسقاليەۆ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى.