قانت تاپشىلىعى ەل رىنوگىندا, البەتتە, اناۋ ايتقانداي بايقالمايدى. بىراق قانت باعاسى جىلدان-جىلعا قىمباتتاپ بارادى. سول قىمباتشىلىقتىڭ تاساسىنان قانت تاپشىلىعىنىڭ دا سالقىنى سەزىلەتىن سياقتى. سوندىقتان اۋا رايى مەن جەر-سۋى ىڭعايلى وڭىرلەردە قانت قىزىلشاسىن ءوسىرىپ, ودان وتاندىق قانت ونىمدەرىن ءوندىرۋ دەگەن تاقىرىپتا تولعانىپ كورۋدىڭ دە كەزەگى جەتكەن سياقتى.
قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ قازاق شارۋاسىنا, ال قانت ءونىمدەرىن ءوندىرۋ قازاق جۇمىسشىلارىنا جاڭالىق ەمەس. وسىدان جيىرما جىلداي ۋاقىت بۇرىن قازاق جەرىندە قىزىلشا القاپتارى دا, ودان شاقپاق قانت جاسايتىن قانت زاۋىتتارى دا جەتكىلىكتى بولاتىن. مىسالى, ءبىر عانا وبلىستا جامبىل, مەركى جانە شۋ قانت زاۋىتتارى جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ تۇردى. ال ونى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتەتىن قىزىلشا القاپتارى مىڭداعان گەكتارلاردى الىپ جاتاتىن. بىراق كەڭەستىك جۇيە قالىپتاستىرعان, ءبىر-بىرىمەن “سيام ەگىزدەرىندەي” جابىسىپ قالعان جوسپارلى ەكونوميكانىڭ ك ۇلى كوككە ۇشقان سوڭعى جيىرما جىلدىڭ كولەمىندە جاپىراقتارى جايقالعان بۇرىنعى قىزىلشا القاپتارى دا, بۋلارى بۋداقتاعان قانت زاۋىتتارى دا قاڭىراپ قالدى.
ء“بىردىڭ كەسىرى مىڭعا تيەدى”. توقسانىنشى جىلدارداعى قارجى-ەكونوميكالىق ءتۇرلى قيىندىقتار قانت قىزىلشاسى شارۋاشىلىعىن قايتا دامىتۋ, وتاندىق قانت ونىمدەرىن كوپتەپ ءوندىرۋ دەگەندى ەستەن شىعاردى. قىزىلشا ءوسىرۋ سالاسىندا ۇزاق جىلدار بويى جيناقتالعان ءوندىرىستىك باي تاجىريبە كەرەكسىز جاعدايعا جەتتى. بايىرعى قىزىلشا وسىرۋشىلەر قالىپتاستىرعان ەرەن ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىنە كەيىنگى ۇرپاق, ءتىپتى, كۇلە قارايتىن دارەجەگە جەتتى. ونىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. بۇل ارالىقتا بايىرعى قىزىلشاشىلاردىڭ جاسامىستارى زەينەتكە شىعىپ, ال جاستارى جاڭا ءومىرگە, جاڭا كاسىپكە بەيىمدەلىپ, اق تاڭنان قارا كەشكە دەيىن بەل جازبايتىن جۇمىسى اۋىر قىزىلشا وسىرمەي-اق كۇن كورۋگە بولاتىنىنا كوزدەرى جەتتى. قازىر ولاردى قانشا ۇگىتتەسەڭ دە القاپقا قاراي اياق باسپايدى.
ەكونوميكالىق ساراپشىلاردىڭ دەرەكتەرى مەن دايەكتەرىنە ءجۇگىنسەك, بۇگىندە ەلىمىزدە قانتتىڭ 95 پايىزى يمپورتتىق شيكىزاتتان, ال قالعان 5,0 پايىزى وتاندىق قانت قىزىلشاسىنان وندىرىلەدى ەكەن. سوندىقتان قانت ءونىمىنىڭ الەمدىك رىنوك پەن ەلدەگى باعاسى قانت قۇراعىنا تاۋەلدى بولىپ وتىر. ماسەلەن, قازىرگى كەزدە الەمدىك رىنوكتا قانت قۇراعىنىڭ 1 كيلوسىنىڭ باعاسى قازاق ۆاليۋتاسىمەن ەسەپتەگەندە ورتا ەسەپپەن 65 تەڭگەنى قۇرايدى. ال ءبىزدىڭ وتاندىق قانت قىزىلشاسىنىڭ زاۋىتتارداعى قابىلداۋ باعاسى قانت قۇراعىنا قاراعاندا 3-4 ەسەگە ارزان. دەمەك, قازاق ەلىندەگى قانت زاۋىتتارى وتاندىق ساپالى قانت قىزىلشاسى شيكىزاتىمەن جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتىلمەگەندىكتەن يمپورتتىق قىمبات شيكىزاتپەن جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر دەپ قورىتىندى جاساۋعا تولىق نەگىز بار. بۇل ماجبۇرلىك ءسوز باسىندا ايتىلعان قانت قىمباتشىلىعىنا اكەلىپ سوقتىرۋدا.
نەگە؟ الەمدىك رىنوكتا قانت قۇراعىنىڭ باعاسى جوعارى بولعاندىقتان ودان وندىرىلەتىن قانتتىڭ باعاسى دا جىلدان-جىلعا ءوسۋ ۇستىندە. قازىر ەلدىڭ كەيبىر وبلىستارىندا 1 كيلو قانتتىڭ ەڭ جوعارى قۇنى 188 تەڭگەگە جەتسە, جامبىل وبلىسىنداعى باعا 175 تەڭگەنى قۇراپ وتىر.
جامبىل وبلىسىندا قانت قىزىلشاسى وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنىڭ اياعىندا 42 مىڭ گەكتار القاپقا وتىرعىزىلىپ, ءتاتتى ءتۇبىردىڭ تۇسىمدىلىگى ءار گەكتاردان ورتا ەسەپپەن 297 تسەنتنەردى قۇراپ كەلگەن بولسا, ال 1992-2001 جىلدارى ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق قاتىناستاردى نارىققا بەيىمدەپ, قايتا قۇرۋعا جانە بۇرىنعى ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ جەكەشەلەنىپ كەتۋىنە بايلانىستى قانت قىزىلشاسى القاپتارىنىڭ كولەمى 5 ەسەگە قىسقارىپ كەتىپتى. مىسالى, 2003 جىلى – 5, 2004 جىلى – 4,3, 2005 جىلى – 1,4 مىڭ, 2006 جىلى 209 گەكتارعا عانا قانت قىزىلشاسى ەگىلگەن. ال 2007 جىلى قانت قىزىلشاسى مۇلدە وسىرىلمەپتى.
قانت قىزىلشاسى شارۋاشىلىعىن وسىنداي تۇيىقتان الىپ شىعۋعا ەل ەكونوميكاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ونى ارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالعان “قازاقستاننىڭ 30 كورپوراتيۆتىك كوشباسشىسى” باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلا باستاۋى تۇرتكى بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ويتكەنى تۋرا وسى باعدارلامانىڭ اياسىندا ەلدە قانت قىزىلشاسى مەن قانت ءوندىرىسىن دامىتۋ ماسەلەسى دە قارالعان بولاتىن. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى دايىنداعان “2008-2010 جىلدارى قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ جانە قانت ءوندىرۋ” جونىندەگى سالالىق باعدارلامانىڭ جوباسىنا سايكەس “جامبىل وبلىسىندا قانت قىزىلشاسى شارۋاشىلىعى مەن قانت ءوندىرۋدى دامىتۋدىڭ 2008-2012 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى” بەكىتىلىپتى. ول باعدارلاما بويىنشا وبلىستا فابريكالىق قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ كولەمىن 2008 جىلى – 6 مىڭ, 2012 جىلى 12 مىڭ جانە ودان دا كوپ گەكتارعا ارتتىرۋ ارقىلى وبلىستاعى ەكى قانت زاۋىتى – “قانت” اق پەن “مەركى قانت زاۋىتى” جشس ءوندىرىسىن قانت قىزىلشاسى شيكىزاتىمەن قاجەتتى جۇكتەمەدە, تولىق قامتاماسىز ەتۋ بەلگىلەنگەن. بۇل باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلسا, وبلىس تۇرعىندارى كەپىلدى جۇمىس ورنىمەن جانە ءوز قانت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىلەتىنى بەلگىلى.
بىراق 2008 جىلى وبلىستا 6 مىڭنىڭ ورنىنا بار بولعانى 4,7 مىڭ گەكتارعا جۋىق قانت قىزىلشاسى ەگىلدى. تابيعات قۋاڭشىلىعىنا بايلانىستى ونىڭ 1,1 مىڭ گەكتارىنان عانا قانت قىزىلشاسى جينالدى. ال 2009 جىلى وبلىستا 1,6 مىڭ گەكتار قانت قىزىلشاسى ەگىلىپ, ونىڭ ءونىم بەرگەنى نەبارى 930 گەكتاردى عانا قۇرادى.
ال بيىل شە؟ قانت قىزىلشاسىن ەگىپ جانە ونى كۇتىپ, باپتاپ وسىرۋدە وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا بيىل ءبىراز ىلگەرىلەۋ بار دەۋگە بولادى. بيىل وبلىس بويىنشا 3,8 مىڭ گەكتار القاپتان قانت قىزىلشاسىن جيناۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. اتاپ ايتساق, وبلىس بويىنشا مەركى اۋدانى – 1379 گا, بايزاق اۋدانى – 800 گا, جامبىل اۋدانى – 600 گا, شۋ اۋدانى – 559 گا قانت قىزىلشاسىن جيناماقشى. سونداي-اق, قورداي, جۋالى جانە ت. رىسقۇلوۆ اتىنداعى اۋدانداردا 100-185 گەكتار كولەمدەگى القاپتان قانت قىزىلشاسى جينالادى دەپ كۇتىلۋدە.
اتالعان القاپتارداعى ءتاتتى تۇبىرلەردى جيناۋ ءۇشىن نەگىزىنەن بۇرىننان قولدانىلىپ جۇرگەن تەحنيكالار جۇمىلدىرىلىپ وتىر. كەيبىر اۋداندارعا مامانداندىرىلعان ارنايى تەحنيكالار دا الىندى. ماسەلەن, قىركۇيەك ايىندا بايزاق, جامبىل اۋداندارىنا “وڭتۇستىك” الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى ارقىلى قىزىلشا جينايتىن 4 كومباين جانە پالەك جيناعىش 3 ماشينە ساتىپ الىندى. ال جۋىردا بايزاق جانە ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى اۋدان شارۋالارى “اق جول-اگرو-بيزنەس” جشس ارقىلى ۋكراينادا شىعارىلعان 2 دانا كەشەندى قىزىلشا جيناۋ تەحنيكالارىنا قول جەتكىزدى.
ءبىر شارۋاشىلىق سۋدىڭ تاپشىلىعىن ايتسا, ەندى ءبىر شارۋاشىلىق قانت قىزىلشاسىن سەبەتىن, كۇتىپ-باپتايتىن, قازىپ, جينايتىن تەحنيكالارعا زارۋلىگىن جەتكىزەدى. مىسالى, “سارىبۇلاق” جشس تەحنيكا تاپشىلىعىنان قىزىلشا جيناۋعا اۋىل بولىپ جۇمىلىپ جاتىر. نەگە؟ ءويتكەنى, تۇرىك ەلىنىڭ 2,5 ميلليون تەڭگە تۇراتىن قىزىلشا قازاتىن ءماشينەسى كۇنىنە 1 گەكتار الاقاپتى عانا يگەرە الادى ەكەن. بۇل ءونىمسىز تىرلىكپەن 70 گەكتار القاپتاعى قىزىلشانى 70 كۇن جيناۋ كەرەك ەمەس پە؟ ال اۋداندا ەگىنشىلىك مادەنيەتىن كوتەرۋدىڭ جاڭاشا جۇيەسىن قالىپتاستىرادى, ونىڭ ىشىندە ءتاتتى ءتۇبىردى جارتىلاي كلاستەرلىك جۇيەمەن وسىرۋگە سەپ بولادى دەگەن ماقساتتا قۇرىلعان “قورداي” سەرۆيستىك دايىنداۋ ورتالىعى قىزىلشاشىلارعا لايىقتى كومەك كورسەتە الماي وتىرعانعا ۇقسايدى. ويتكەنى, ولاردىڭ ۇسىنعان قىزمەت باعاسى قىمبات, ودان كەيىن ولاردىڭ بۇكىل جارامدى تەحنيكالارى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى جۇمىستارعا جەگىلىپ جۇرگەن كورىنەدى.
بيىل وبلىستا قانت قىزىلشاسى القاپتارىنىڭ ءار گەكتارىنان ورتا ەسەپپەن 216 تسەنتنەردەن ءونىم الىنىپ, جالپى ءتۇسىم 81,8 مىڭ توننادان اسادى دەپ كۇتىلۋدە. دەگەنمەن, ءونىمنىڭ ودان دا كوپ بولۋى ىقتيمال. ويتكەنى بۇگىنگى كۇنى, سوناۋ 1960-1970 جىلداردىڭ رەكوردتارىن قايتالاپ, قانت قىزىلشاسى القاپتارىنىڭ ءار گەكتارىنان ءا دەگەننەن-اق 350-450 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ جاتقان شارۋاشىلىقتار شىعا باستادى. ماسەلەن, بايزاق اۋدانىنىڭ “دوستىق-99” شارۋا قوجالىعى ءار گەكتار قىزىلشا القاپتارىنىن – 400-450 تسەنتنەردەن, “تالاپ” شارۋا قوجالىعى – 300-350 تسەنتنەردەن, ال مەركى اۋدانىنداعى “سىپاتاي باتىر” جشس ءار گەكتاردان 250 تسەنتنەردەن ءونىم جيناۋدا. وسى اتالعان شارۋاشىلىقتاردىڭ سۋ باسىنا وتە جاقىن ورنالاسقان القاپتارىنىڭ گەكتارلىق قايتارىمدارى تىپتەن 500-600 تسەنتنەردەن اينالىپ وتىر.
الداعى جىلى قانت قىزىلشاسىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار داقىل رەتىندە جانە وبلىستاعى قانت زاۋىتتارىن ءوز شيكىزاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قانت قىزىلشاسى كولەمىن 7 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋگە تالاپ جاسالىپ وتىر. دەمەك, اۋدان باسشىلارى ەندىگى جەردە “بالەن گەكتارعا قىزىلشا ەگىلدى” دەگەن قۇرعاق ءمالىمەتتى مەدەت تۇتپاي, ەگىلگەن قانت قىزىلشاسى القاپتارىن سۋ كوزدەرىنە مەيلىنشە جاقىن ورنالاستىرۋعا, القاپتارعا تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن كوپتەپ ەنگىزۋگە, جەتىسپەيتىن قاجەتتى تەحنيكالاردى دەر كەزىندە جاساقتاۋعا, تۇقىم مەن مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ۋاقتىلى دايىنداۋعا قازىردەن باستاپ كىرىسۋلەرى قاجەت سياقتى.
ۇكىمەت تە قىزىلشا وسىرۋمەن اينالىسۋعا تىلەك بىلدىرگەن شارۋالاردى قولداۋ شارالارىن قاراستىرىپ جاتىر. ماسەلەن, ءۇستىمىزدەگى جىلى ۇكىمەتتىڭ ءتيىستى قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن ەرەجەگە سايكەس, قانت قىزىلشاسىن وسىرۋشىلەرگە قانت قىزىلشاسىنىڭ ءاربىر گەكتارى ءۇشىن – 24500 تەڭگەدەن, ال قانت زاۋىتىنا وتكىزىلگەن قانت قىزىلشاسى شيكىزاتىنىڭ ءاربىر تونناسىنا – 400 تەڭگەدەن, ونەركاسىپتىك ۇلگىدەگى تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىن قولدانىپ وسىرىلگەن قانت قىزىلشاسىنىڭ ءاربىر گەكتارىنا 50 مىڭ تەڭگەدەن سۋبسيديا تولەۋ بەلگىلەنىپتى. ارينە, بۇل ازداۋ. سوندىقتان شارۋالار سۋبسيديا مولشەرلەرىنىڭ ۇكىمەت تاراپىنان ءالى دە بولسا كوبەيتىلە تۇسكەنىن قالاپ وتىر.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.