عاسىر الماسىپ, ءداۋىر وزگەرۋ ۇستىندە. “الدىڭعى تولقىن اعالار, كەيىنگى تولقىن ىنىلەر” دەپ ۇلى اقىن اباي ايتپاقشى, ۇرپاق ساباقتاستىعى جالعاسىن تابۋدا. ۇرپاق ساباقتاستىعى دەگەننەن شىعادى, قازاق باسپاسوزىنىڭ ايتۋلى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى, ءبىرى عانا ەمەس-اۋ بىرەگەيى ۇزاق اعا باعاەۆ تا سەكسەن جاسقا كەلىپ قالىپتى. اسىل ازامات مىنا جالعان دۇنيەدەن 43 جاسىندا اتتانىپ ەدى. سودان بەرى دە 37 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى.
الاتاۋدىڭ باۋرايىندا, تۇنىق سۋلى, ورمان نۋلى, كوكوراي شالعىندى جەردە ومىرگە كەلگەن ۇزاق اعا قارعادايىنان-اق جۇرت اۋزىنا ءىلىنىپ, ەل نازارىندا ءجۇردى. قيانعا سامعار قارشىعاداي جاس كەزىنەن-اق الىستى كوزدەدى. اسقاق ارمانى ىلگەرى تالاپ بولىپ, وتانىمىزداعى ۋنيۆەرسيتەتتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ قارا شاڭىراعى, قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى بىتىرگەن سوڭ بۇرىنعى “سوتسياليستتىك قازاقستان” وسى كۇنگى ەل گازەتى اتانعان “ەگەمەن قازاقستان” باسىلىمىنا ادەبي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاسادى. بويىنداعى قاجىر-قايرات تەرەڭ بىلىممەن ۇشتاسا كەلىپ, ۇش- قۇرلىق تانىتقاندا قالامى قارىمدانىپ, ناعىز تۋما تالانت ەكەنىن تانىتتى. سودان بولار, ءوزى قادىرلەگەن, قارا شاڭىراق دەپ ءاسپەتتەگەن باسىلىمىندا قاناتى قاتايىپ, 1962 جىلى قىزىلوردا, ودان كەيىن تالدىقورعان وبلىستىق گازەتتەرىن باسقارىپ, 1969 جىلى “سوتسياليستتىك قازاقستانعا” رەداكتور بولىپ كەلەدى. وسى ءسات ويعا اعانىڭ كۇندەلىكتەرىندەگى مىنا ءبىر جولدار ورالا بەرەدى. “... ۋنيۆەرسيتەت ۇياسىنان ۇشىپ كەلىپ, قونعان قارا شاڭىراق – “سق” 22 جىل بويى تاربيەلەپ كەلەدى. كىشكەنتاي ەڭبەگىمدى تاۋداي ەتىپ باعالاپ جاتقانى. وسى 22 جىلدىڭ 7 جىلىن ايتپاعاندا, وسى شاڭىراقتا تالاي-تالاي اتاق-ابىرويعا يە بولعانىمدى قالاي ۇمىتارسىڭ. قازاقستان كومپارتياسى وك مۇشەسى, قازاق سسر جوعارعى سوۆەتىنىڭ دەپۋتاتى, قازاق سسر-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى, ەڭبەك قىزىل تۋ, “قۇرمەت بەلگىسى” وردەندەرى, مەدالدار... وسىنىڭ ءبارى ەڭ الدىمەن “سق-نىڭ” سىيى, كوللەكتيۆتىڭ سەنىمى. مۇنىڭ ءبارى ءوز ەڭبەگىمنىڭ جەمىسى, ءوز قىزمەتىمنىڭ بالاۋى دەپ ويلامايمىن دا” دەيدى.
ۇلىق بولساڭ كىشىك بول دەگەن عوي, كىسىلىكتى ساقتاۋدىڭ ادەمى ۇلگىسى وسىنداي-اق بولار. مەن دەپ كەۋدەلەمەيدى, ءوزىم دەپ وزەۋرەمەيدى, ەلىم دەپ ەمىرەنەدى. جۇرتىم, ۇجىمىم دەپ وزەگىن ۇزەدى. بۇل كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ازاماتتىڭ ازاماتىنىڭ عانا ەنشىسىنە تيەتىن قاسيەت دەسەك, اسىرىپ ايتقاندىق بولمايدى. قالامى ۇشقىر, ويى ورنىقتى جۋرناليست “حالىق باستاماسى – قاينار بۇلاق”, “دالا جۇلدىزى” “جان سۇلۋلىعى” جانە ت.ب. كىتاپتارىن وقىرماندارىنا ۇسىنعان بولاتىن.
وسىنداي بيىك مارتەبەلى قىزمەت ىستەپ, ماراپاتتار العان, ارتىنا ەلەۋلى رۋحاني مۇرا قالدىرعان, قالاي ماقتاساڭ دا, ماقتانساڭ دا جاراساتىن, تۋمىسى بولەك, تۇعىرى مىقتى ازامات تۋرالى ءسال شەگىنىس جاساساق, ويعا كوپ نارسە ورالارى انىق. مەنىڭ زەردەمدە ول كىسىنىڭ بۇگىنگى سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى بەلگىسىز بەينەسى ەمەس, مۇرتى ەندى عانا تەبىندەگەن, جۇزىنەن ءدايىم جىلىلىق لەبى ەسىپ تۇراتىن ۋىلجىعان بوزبالا شاعى, قىرىقتىڭ قىرقاسىنا شىعىپ, ەل اعاسى اتانعان كەلبەتى تۇرادى.
ءبىز – كىندىك قانىمىز ءبىر جەرگە تامعان, ءبىر اۋىلدىڭ تۇلەكتەرى ەدىك. ۇزاق اعا الماتىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەندە, ءبىز ول قانات قاققان اۋىل مەكتەبىنىڭ باستاۋىش سىنىبىندا وقيتىنبىز.
بۇل – تالايدىڭ شاڭىراعىن ويرانداپ, جاردى جەسىر, بالانى جەتىم, تالايدى مۇگەدەك ەتكەن سۇراپىل سوعىس اياقتالعاننان كەيىنگى جىلدار بولاتىن. يىنىمىزدە ءبۇتىن كيىمىمىز دە جوق ەدى. بىراق كەلەر كۇنگە دەگەن ءۇمىت زور ەدى. ساباق اياقتالا سالىپ, ۇلكەندەرمەن بىرگە كولحوز جۇمىسىنا ارالاساتىنبىز. ات, وگىز جەككەن سوقامەن جەر جىرتامىز, جەر بەتىنە قىلتيىپ شىققان كوكونىستىڭ ارام ءشوبىن جۇلامىز. اۋىر بەينەتپەن كەلگەن قىزىل قىرمانداعى استىقتى تازالاۋعا قاتىسامىز. قىسقاسى كولحوزدىڭ قىسى-جازى ءبىر بىتپەيتىن جۇمىسى بىرىنە ءبىرى جالعاسىپ جاتادى. جاز ورتاسىنداعى از كۇندىك دەمالىس – ءبىز ءۇشىن مەرەكە! تاپ وسى كەزدە ۇزاق اعا جازعى كانيكۋلعا كەلەتىن. بولماساق تا ۇقساپ باعۋعا تىرىساتىن بىزدەر ءۇشىن ۇزاق اعانىڭ شۋاقتى بەينەسى كەرەمەت اسەرگە بولەيتىن. تالدىرماش كەلگەن سىمباتتى جاس جىگىتتىڭ تال بويىنا تامسانا قاراپ, اسىقپاي ايتاتىن ءار ءسوزىن زەر سالا تىندايتىنبىز. ول كىسىنىڭ سالماقتى مىنەزىنە, ۇلكەن-كىشىنى بىردەي باۋراپ الاتىن ءبىلىم-پاراساتىنا قىزىعىپ قارايتىنبىز. ۇلكەندەرمەن وي بولىسكەندە اڭگىمە نوبايى ەل جايلى, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى, سوعىستان تۇرالاپ شىققان كولحوزدىڭ تىنىسىن اشىپ, تىرلىگىن وڭالتۋ, اۋىلداعى مەكتەپ, كلۋب ۇيلەرىن جاڭارتىپ سالۋ توڭىرەگىندە ءوربيتىن.
ويىن بالاسىنا قامقورلىعى بولەك ەدى. اعامىز بالالاردىڭ كوكەيىندەگىسىن ءدال بىلەتىن. بىزگە استانادان قارماق اكەلىپ ۇلەستىرەتىن. ويتكەنى, ءبىزدىڭ اۋىل شەلەك وزەنىنىڭ بويىنا ورنالاسقان, بالىق بارشىلىق. انامىز ءيىرىپ بەرگەن جىڭىشكە ءجىپتى باۋ ەتىپ تاعىپ, وزەنگە تارتامىز.
بارلىق تالاپقا ساي جاسالعان قارماقپەن بالىق اۋلاۋدىڭ قىزىعى بولەك. قولدان ءيىپ سىمنان جاسالعان ءبىزدىڭ قارماقتى بالىق قابا بەرمەيدى. بالىق ۇستاۋعا قۇلشىنعان اۋىلدىڭ قارا سيراقتارى وزەندى جاعالاي وتىرىپ, قارماقتارىنا ىلىنگەن بالىقتى اعىندى سۋدان كوتەرىپ جاعاعا لاقتىرعاندا, شيىرشىق اتقان بالىقتاردىڭ باۋىرى كۇن ساۋلەسىمەن جارق-جۇرق ەتىپ, سوناداي جەردە شورشىپ جاتاتىن. سونداي ءبىر باقىتتى ساتتەرىمىزگە ۇزاق اعا تالاي كۋا بولىپ ەدى. كوزىنە ءتۇسىپ, ماقتاۋ ءسوز ەستىسەك دەگەن بىزدەردىڭ ويىمىزدى ول كىسى تۇسىنە قويىپ, جىلى جىميىپ, اسەرلى سوزدەرىمەن بالا قيالىمىزدى الاتاۋدىڭ اقباس شىڭىنا ءورلەتىپ جىبەرەتىن. سونداي ساتتەردە قيالىمىزعا قانات ءبىتىپ, جاعىرافيا پانىنەن تانىس جەر بەتىندەگى ءتۇرلى قۇرلىقتاردى ارالاپ كەتكەندەي كۇي كەشەتىنبىز.
مەن 1955 جىلى مەكتەپتى ءبىتىرىپ, الماتىعا كەلدىم. ۇزاق اعانىڭ وتباسى بۇرىنعى ماكسيم گوركي كوشەسىنىڭ 5-ءۇيىندە تۇرادى ەكەن. ول كەزدە قاي قازاقتىڭ دا بولسا, الماتىدا اعايىندارى از ەدى. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قالاعا كەلگەن ادامدارى, مەكتەپ بىتىرگەن جاستارى – ءبارى ۇزاق اعانىڭ ۇيىنە كەلىپ تۇسەتىن. مەن دە سول “سارا جولدان” جاڭىلمادىم. كەلسەم, اعانىڭ ءۇش بولمەلى ءۇيى ەلدەن كەلگەندەرگە تولى ەكەن. ول كەزدە الماتىدا قوناقۇي از بولسا كەرەك. بولعاننىڭ وزىندە وعان بارىپ جايعاسۋ اۋىل قازاقتارىنىڭ داعدىسىنا ەنبەگەن. اعانىڭ ۇيىندە اعىل-تەگىل دۇنيە جوق. كورپە-جاستىق بىرىمىزگە جەتسە, بىرىمىزگە جەتە بەرمەيدى. بىراق اعامىز دا, جەڭگەمىز دە قاباق شىتپاي, “قارىندارىڭ اشقان جوق پا, مۇزداپ قالمايسىڭدار ما؟” – دەپ بايەك بولادى. سىننان سۇرىنبەي ءوتۋ جولى دايىندىق ەكەنىن دە ويىمىزعا سالىپ جۇرەدى. ەرتەڭگىسىن ءنۇربيبى تاتەمىز ۇلكەن-كىشى دەپ الالاماي, قويۋ شايىن, قولدا بار ءدامىن ۇسىنادى. “شۇبىرىپ جۇرگەن شىركىندەر-اي!” – دەپ قاباق شىتىپ, اۋىرسىنعانىن كورمەپپىز. ادامعا اللا باق پەن داۋلەت, ابىروي, اتاق بەرەردە, وسىنداي كەڭ بولاتىن كورىنەدى.
ۇزاق اعا جۇمىستان كەشتەتىپ كەلسە دە, اۋىلداستارىمەن, بىزبەن ءبىراز اڭگىمە-دۇكەن قۇرماي دەم المايتىن. ءارقايسىمىزدان ءۇي-ءىشى, مال-جان اماندىعىن سۇراپ, قالاعا كەلگەن شارۋالارعا وراي كومەكتەسىپ, اقىل-كەڭەسىن بەرەتىن.
تاتەمىز اعامىزدى “ۇزان” دەپ اتاسا, اعامىز دا ول كىسىنىڭ ەسىمىن ءان اۋەنىندەي ەتىپ “نۇربيكەش” دەيتىن. مۇنداي قالتقىسىز سىيلاستىقتى ۇزاق اعا ءوز ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرى ەلگە, جاستارعا, وتباسىنا, جارىنا ارنالعان اقىرعى ءسوزدەرىندە قويىن داپتەرىنە جازىپ كەتىپتى. وقىپ كورەلىك.
“...شۇكىرشىلىك تە ايتۋىمىز كەرەك, نۇربيكەش, جيىرما جىلدى ءاش دەسپەي, قاباق شىتىسپاي وتكىزدىك. بۇدان ارتىق سەمياعا باقىت بار ما؟ ساعان وسى مەرزىم ىشىندە شىن مانىندە كوڭىلگە تيەتىندەي اۋىر ءسوز ايتپاسام كەرەك. ەسىمە تۇسىرە الماي-اق قويدىم. بۇل, ياعني ساعان قاتتى سويلەمەگەنىم مەنىڭ مىقتىلىعىم دەپ ويلامايمىن, ول سەنىڭ ادال جار بولا بىلگەنىڭ. الاقانىڭا سالىپ ەركەلەتكەنىڭ, مەنەن اشۋ شىقپاۋىنا جاساپ قويعان جاعدايىڭ. الدەقالاي قينالىپ كەلسەم, بىلە قوياتىنسىڭ. جار وسىنداي بولعاندا, قانداي ەركەك تور ۇزەتىن ەدى؟!”
ۇزاق اعا جۇمىسىنا تاڭەرتەڭ جەتى جارىمدا كەتەتىن. سودان كەشكى ساعات 8-9-دا ءبىر-اق كەلەتىن. جوعارىدا ايتتىم, ءۇي تولى كىسىلەرمەن ءبىراز ۋاقىت ءشۇيىركەلەسىپ, ودان سوڭ, رۇقسات سۇراپ, جۇمىس ءبولمەسىنە بەتتەيتىن. الدىندا ءۇيىلىپ جاتقان گازەتتەردى اۋدارىستىرىپ, قالىڭ-قالىڭ كىتاپتارعا ءۇڭىلىپ, داعدىلى جازۋ جۇمىسىنا كىرىسەتىن. مەن وسىنىڭ ءبارىن كوز قيىعىمەن باقىلاپ ءجۇرۋشى ەدىم. ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ ۇزاق اعا مەنەن قانداي وقۋ ورنىنا تۇسكىم كەلەتىنىن سۇرادى.
– زاڭگەر بولسام دەگەن ويىم بار, – دەدىم مەن.
– زاڭگەر دەيسىڭ بە؟ – دەپ ۇزاق اعا الدەنەنى ەسىنە تۇسىرگىسى كەلگەندەي, ءبىر ءسات ءۇنسىز قالدى. – ودان وزگە قانداي ماماندىق تۇرلەرىن بىلەسىڭ؟
– مۇعالىم, دارىگەر, زووتەحنيك... – ءوزىم اۋىلدان كورگەن ماماندىق تۇرلەرىن ءتىزىپ شىقتىم.
– بۇلاردان وزگە دە ماماندىق تۇرلەرى كوپ, – دەدى ۇزاق اعا مەن كىدىرىپ قالعان سوڭ. – ادام سولاردىڭ ىشىنەن وزىنە لايىقتىسىن ءدال تاڭداعاندا عانا بويىنداعى قابىلەت كوزىنىڭ ەركىن اشىلۋىنا مۇمكىندىك الادى. كەيىن وكىنىپ قالماۋ ءۇشىن جول ايرىعىندا تاپ وسى ساتتەگى اقىلدىڭ شەشىمى اسا ماڭىزدى. ەندەشە, باسقا دا ماماندىق بەرەتىن جوعارى وقۋ ورىندارىمەن دە تانىسىپ كورگەنىڭ دۇرىس شىعار.
ۇزاق اعانىڭ ءسوزىن زەردەگە سالىپ كورسەم, وي-تارازىسىندا تەڭشەسەم قيسىنى بار سياقتى. زاڭگەرلىك تۋرالى ويىم تىم ءۇستىرت ەكەنىن كەيىن اڭعاردىم. سول كۇنى الماتىداعى وقۋ ورىندارىن ارمانسىز ارالاپ, ماماندىق تۇرلەرىمەن تانىستىم. مەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعى, زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك, پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتاردىڭ ەسىگىن اشىپ, تابالدىرىعىن اتتادىم. فاكۋلتەتتەرىندە وقىتاتىن ماماندىق تۇرلەرى جايىندا سۇراستىرىپ كوردىم. جاعالاپ ءجۇرىپ قازمۋ-گە دە جەتتىم. وندا فيلوسوفيا فاكۋلتەتى بار ەكەن. اريستوتەلدەن باستاپ, كانت, گەگەل ءتارىزدى نەبىر اقىل-ويدىڭ الىپتارىنا اپاراتىن التىن قاقپانى كورگەندەي بولىپ, “مەنىڭ ىزدەگەنىم وسى ماماندىق!” – دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىم. بايلامىمدى ۇزاق اعاعا ايتتىم.
– تاڭداۋىڭ تاماشا! اباي اتامىز ايتقانداي, قالاناتىن كەتىگىڭدى ەندى تاپقان سياقتىسىڭ. عىلىمنىڭ قاينار كوزى – فيلوسوفيا عوي دەپ, بىردەن قولداۋ كورسەتتى.
اعا ماقۇل كوردى, مەن بەلدى بەكەم بۋدىم. بىراق, ءبىز قابىلداۋ ەمتيحاندارىن ويداعىداي تاپسىرىپ, ستۋدەنت اتانعان كەزدە, كەنەت ول فاكۋلتەت جابىلىپ قالدى دا فيلوسوف بولامىز دەگەن اسىل ارمان كوزدەن بۇلبۇل ۇشىپ, ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە اۋىسىپ شىعا كەلدىك.
– وقاسى جوق, – دەدى اعا, – تالابىڭمەن تالانتتى ۇشتاي الساڭ, كوزدەگەن ماقساتىڭا جەتپەي قويمايسىڭ. تەك جالقاۋلىققا, ەرىنشەكتىككە بوي الدىرما.
اعا اقىلى – ىنىگە التىن قازىنا. ايتقانىن ەكى ەتپەدىم. نامىستى جانىپ, قايراتتى شىڭداپ, ءبىلىم بەلەسىنە ۇمتىلدىم.
ءبىرىنشى كۋرستى ۇزاق اعانىڭ ۇيىندە تۇرىپ وقىدىم. مەنىڭ ءدايىم بايقايتىنىم, اعا ادامگەرشىلىك قاسيەت تۇرعىسىنان ەلگە ىلعي جاقسىلىق تىلەپ وتىراتىن. الدىنا مۇقتاجىن ايتىپ ءبىر ادام كەلسە, سول كىسىگە قالاي بولعاندا دا جاردەم بەرۋگە, جابىرقاعان جانىنا جىلۋ بولىپ قۇيىلۋعا تىرىساتىن. بىردە جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانىنان ورتا جاستاعى كىسى ۇيىنە ىزدەپ كەلىپ, جابىرقاي وتىرىپ جاعدايىن ايتتى.
– شىراعىم ۇزاق, جازعاندارىڭدى وقىپ, ءسۇيسىنىپ وتىراتىن اعالارىڭنىڭ ءبىرىمىن. ماقالالارىڭداعى ادامعا دەگەن جىلى سەزىم وزىڭە جەتەلەپ كەلدى. جان جارى كەشەگى سوعىستا وپات بولعان كورشىم بار ەدى. وتاعاسىنىڭ شاڭىراعىن قۇلاتپايمىن, وتىن سوندىرمەيمىن دەپ, جالعىز ۇلىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ جۇرگەن. سول ۇلى تالاپ ەتىپ, ينستيتۋتتا وقىپ ءجۇر ەدى, ەندى وقۋدان شىعىپ قالۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. جۇقسىز بىرەۋ بولسا ارا تۇسپەيمىن عوي, بولاشاقتا ءتاۋىر ازامات بولا ما دەگەن سول تالاپتى جاس جاڭساق شەشىمنىڭ قۇربانى بوپ كەتپەكشى. وسىنىڭ اق-قاراسىن ايىرىپ, ناقاق بولسا, ارا تۇسسەڭ دەگەن وتىنىشپەن كەلىپ تۇرمىن, – دەدى.
كوز الدىمدا بولعان وسى ماسەلە قالاي شەشىلەر ەكەن دەپ, اق-قارانى انىقتاۋعا ۇزاق اعا قانداي ارەكەت ەتەر دەگەن الاڭ كوڭىلدە ءجۇردىم. ناتيجەسىندە گازەتكە ماقالا جازىلمادى, بىراق ينستيتۋت باسشىلىعى الدىندا ستۋدەنتتىڭ كىناسىزدىگىن دالەلدەپ شىقتى. كەيىن الگى ستۋدەنت جىلدار وتە كەلە حالقىمىزدىڭ بەلگىلى ازاماتتارىنىڭ ءبىرى بولدى. جاقسىنىڭ شاراپاتى دەگەن وسىنداي بولار.
ۇزاق اعا مەنەن اندا-ساندا “قالاي وقىپ ءجۇرسىڭ؟” دەپ سۇراپ قويادى. ءبىرىنشى سەمەستردى بىتىرگەن كەزدە سىناق كىتاپشامداعى كىلەڭ بەستىكتەردى كورىپ, ريزا بولدى.
– ءبىرىنشى كۋرستىڭ وزىندە ءبارىن بەسكە تاپسىرعان بولساڭ, ءبىلىمىڭ وتە جوعارى ەكەن, شىراعىم, – دەدى ءسۇيسىنىپ.
– مەكتەپتەگى ۇستازدارىم جاقسى وقىتتى عوي, اعا! مۇنداعىلار دا كىلەڭ ءوز سالاسىنىڭ بىلگىرلەرى ەكەن, – دەيمىن مەن.
– بارەكەلدى! “جاقسى وقيمىن” دەپ ءوزىڭدى ءور ساناماي ۇستازدارىڭنىڭ ەڭبەگىن باعالاعانىڭ سۇيسىنەرلىك ەكەن. ادامدى كوپ جەردە وكىندىرەتىن وزىمشىلدىك, ءوزىم عانا بىلەمدىك دەگەن قاسىرەتتى قاسيەت قوي. اللا ارقاشان جاقسى ۇستازدارعا جولىقتىرسىن! – دەدى.
“اللا ارقاشان ۇزدىك ۇستازدارعا جولىقتىرسىن” دەپ قىزىل يمپەريانىڭ تۇسىندا ىقپاي-بۇقپاي, باتىل ءسوز ايتۋى, كەيىن ويلاسام ەرلىككە پارا-پار ەكەن عوي.
1962 جىلى ۇزاق اعا باعاەۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن قىزىلوردا وبلىستىق “لەنين جولى” گازەتىنە رەداكتور بولعانىن الدا ايتتىم. سول تۇستا مەن ماسكەۋگە اسپيرانتۋراعا اتتاندىم. وقتىن-وقتىن اعانىڭ ەلدەن جىبەرگەن سالەم-ساۋقاتىن الىپ تۇرامىن. اراسىندا قالاارالىق تەلەفون بايلانىسىنا شاقىرىپ, جاعدايىمدى, قانداي كومەك كەرەك ەكەنىن سۇرايدى.
– قاراجاتتان قىسىلىپ جۇرگەن جوقسىڭ با؟ بىردەڭە كەرەك بولسا, قىسىلما, ايت. قۇدايعا شۇكىر, سەنىڭ مۇقتاجىڭدى وتەۋگە مۇمكىندىگىمىز جەتەدى,– دەيدى.
وسى ءسوزدىڭ ءوزى قانات بىتىرەدى. ارقا سۇيەر اعا بار دەگىزەدى.
اعالىق قامقورلىعىن مولىنان كورسەتىپ جۇرگەن قادىرلى جانعا دەگەن ريزاشىلىعىمنىڭ ءبىر بەلگىسى رەتىندە مەن دە ءبىر ءتاۋىر سىيلىق جاساسام دەگەن ويعا كەلگەنىم بار. ءسويتىپ, ماسكەۋدەن ەلگە كەلگەن كەزەكتى ساپارىمدا ءدالدىڭ بىرنەشە تومدىق “تولكوۆىي سلوۆار رۋسسكوگو يازىكا” دەگەن كىتابىن اكەلىپ, تارتۋ ەتتىم. سونداعى اسىل اعانىڭ ريزا بولعانىن كورسەڭىز!
– اينالايىن, مىنا سورەلەردە تاپ وسى كىتاپتاردىڭ ورنى ولقى سوعىپ تۇر ەدى. قازاق اقىلدى توزبايتىن تون مەن تاۋسىلمايتىن كەنگە بالايتىن بولسا, مىنا سىيلىعىڭ دا سونداي تەڭدەسسىز دۇنيە بولدى! ورىس ءتىلىن ازىرگە دالدان ارتىق ءتۇسىندىرىپ بەرگەن ەشكىم بولا قويعان جوق. سەن ماعان ولشەۋسىز بايلىق سىيلادىڭ – دەپ, بوياۋ مەن جەلىم ءيىسى كەتە قويماعان جاڭا باسىلىمنىڭ بەتتەرىن پاراقتاپ وتىرىپ, ريزاشىلىعىن نۇرلى جانارىمەن بىلدىرگەن ەدى.
“سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىندە باسشىلىق قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەزىندە ءجيى ارالاستىق. تەلقوڭىرداي اعالى-ءىنىلى بولىپ جۇردىك. ۇزاق-ۇزاق سىرلاساتىنبىز. جازدىڭ كۇندەرى كوبىنەسە ساياجايدا بولاتىنبىز. كەشكە قاراي تازا اۋادا ءجۇرىپ, سەرۋەندەگەندە ايتىلار اڭگىمە ۇشان-تەڭىز ەدى. سول كۇندەر بۇگىن كوز ۇشىندا, كوڭىل كوكجيەگىنەن مىقتاپ ورىن العان سەكىلدى.
بىردە ۇزاق اعانىڭ قاسيەتتى تابالدىرىعىن:
– اسسالاۋماعالەيكۇم, جاقسىلار مەن جايساڭدار, قوناق كۇتكەن بە ەدىڭىزدەر؟! – دەپ جايراڭداي ك ۇلىپ, ويناقى ۇنمەن داۋىستاي سويلەپ, سىمباتتى جاس جىگىت اتتادى. ءنۇربيبى تاتەم:
– و, مىرزا جىگىت كەلدى! – دەدى ءجۇزى نۇرلانىپ. ورنىنان ۇشىپ تۇرعانىمەن, وزىنە قاراي قۇشاعىن جايا ۇمتىلىپ كەلە جاتقان بوزبالاعا:
– الدىمەن اعالارىڭا سالەم بەر! – دەدى. ۇنىنەن مەيىرىم توگىلىپ تۇردى. ىزەت ساقتاپ بىزگە قاراي باعىتتاپ جىبەردى.
– ءا, كەلىپ قالدىڭ با؟ – دەپ ۇزاق اعا ونىڭ ۇسىنعان قوس قولىن ەرەكشە ىقىلاسپەن الدى. وسىدان سوڭ اققۇبا, سىمباتتى جىگىت:
– نۇرعالي اعا, ءسالاماتسىز با؟ – دەپ ماعان بۇرىلدى. ءا دەگەندە, مەنى ەسىمىممەن اتاپ تۇرعان ونى شىرامىتقانىممەن, قايدان كورگەنىمدى ويىما تۇسىرە الماي قالدىم.
– ەرۇلان ءىنىڭدى بىلەتىن شىعارسىڭ؟ – دەدى ۇزاق اعا ك ۇلىمسىرەي ءتىل قاتىپ.
– ءا, ەرۇلان دەگەن ازامات ەكەن عوي؟! مەن كورگەندە, مەكتەپكە دە بارماعان ەدى. ءتىل كوزدەن اۋلاق, كوز سۇرىندىرەر جىگىت بولىپسىڭ! – دەپ قۇشاعىما تارتتىم.
ەرۇلان وسىدان كەيىن عانا ءنۇربيبى تاتەمە بەتتەدى...
وسى ءبىر قاس-قاعىم ساتتىك ىستىق ءجۇزدەسۋدە قانشاما ونەگە, ۇلگى جاتىر دەسەڭىزشى! ۇزاق اعا مەن ءنۇربيبى تاتەمنىڭ تۇڭعىشى ەرۇلاندى قازاقتىڭ ەجەلگى ءداستۇرى بويىنشا اجەسى باۋىرىنا باسىپ, بۇلار اعاسى مەن جەڭگەسى بولىپ ەسەپتەلەتىن. سوندىقتان بولار, ءوز اناسى ونىڭ اتىن اتامايتىن. ال ۇزاق اعا بولسا, ءىنىم دەيتىن. ەگەر بۇل داستۇرگە تيتتەي نۇقسان كەلەر بولسا, اناۋ اۋىلداعى انا, اعا مەن جەڭگە “قاھارىنا ۇشىرايتىنى” انىق. ءالگى ساتتەگى مولدىرەگەن جانارلار كوزبەن كورۋگە كەلمەيتىن ادەپ اتتى جىبەك بەلدەۋدەن اتتاپ وتپەي تۇرىپ قالۋى سودان شىعار.
– اماندىق بولسا, ەرۇلان ءىنىڭنىڭ مەن اسپاعان اسۋلاردى باعىندىراتىن ءتۇرى بار, – دەپ ەدى ۇزاق اعا جايعاسىپ وتىرعان سوڭ, – “جۇلدىز” “جالىن” جۋرنالدارىندا, گازەتتەردە ولەڭدەرى ءجيى باسىلىپ ءجۇر. تۇڭعىش جيناعىن دا شىعارىپ ءۇلگەردى. سىنشىلاردىڭ باعالاۋىنا قاراعاندا, قادامى ءساتتى باستالعان سياقتى.
ۇلىنىڭ اقىندىق دارىنىن بايقاعان ۇزاق اعا باقىتتى ەدى. بىراق, اللانىڭ ولشەپ بەرگەن ءومىرى ونىڭ شاپاعاتىنا ۇزاعىراق بولەنۋىنە مۇمكىندىك بەرمەدى. مەجەلەگەن ودان وزگە دە ارمان-ماقساتى ورىندالماي قالدى.
قالامگەردىڭ ارتىندا قالعان رۋحاني مۇراسى جانعا جىلۋ بەرىپ, مەدەت بولاتىنى الىمساقتان بەلگىلى. سونداي كىتاپتىڭ ءبىرى ۇزاق اعانىڭ “جان سۇلۋلىعى” دەپ اتالاتىن كوسەمسوزدەر جيناعى دەر ەدىم. كەيدە وسى كىتاپتى پاراقتاپ وتىرسام, ۇلىق وي, مارجانداي تىزىلگەن سوزدەرگە ءتانتى بولامىن. اسىرەسە, دالا اكادەميگى اتانعان ىبىراي جاقاەۆتىڭ تۇلعاسىن سومداعان كوركەم وچەركى ەرەكشە نازار اۋدارتادى.
ارينە, مەن جۋرناليست, جازۋشى ەمەسپىن. سونىڭ وزىندە قالامگەر ۇزاق اعا باعاەۆتىڭ ءسوز ساپتاۋىن, ەشكىمگە ۇقسامايتىن قولتاڭباسىن بىردەن تانيمىن. مىسالى, “تۇلعاسى تۇتاس. كەلبەتى كوركەم. ءمىنەزى سىرباز. سابىرى دارحان. بىلەكتە قۋات. كوڭىلى شۋاق. سوزگە ساراڭ, ىسكە جومارت”.
بۇل قارا ءسوز بە, جىر دەستە مە! ەكەۋى دە قاتار ءورىلىپ تۇر. شەبەرلىك شىڭى دەپ وسىنى ايتساق جاراسار. كەيىپكەرىن “سوزگە ساراڭ” دەگەن اۆتوردىڭ ءوزى دە ءسوز كەستەسىن وڭدى-سولدى شاشىپ, جومارتتىق تانىتىپ تۇرعان جوق. بىراق, سۋساعان جاننىڭ تاڭدايىنا تارس-تۇرس تامعان تامشى سياقتى وسى ساناۋلى ءسوزدىڭ ءدامى مەن ءمانى قانداي كەرەمەت! تەرەڭ ويعا بويلاتادى, كوز الدىڭىزعا تولىققاندى تۇتاس وبرازدى اكەلىپ تارتادى. ودان ءارى بۇل كەيىپكەر نە ىستەر ەكەن, قانداي پاراسات-پايىمىمەن كورىنەر ەكەن, بەرەر ءتالىمى قانداي دەپ قادالا وقىساڭىز: “قيمىلىنا قاۋىم قايران قالعانداي. جىگەرىنە جەر دە ءتانتى بولعانداي! جۇرەگىنە مەيىرىمنەن نۇر قۇيىپ, دارىنىنا دانالىق قوسىپ العانداي” – دەپ, سۋ توگىلمەس تايپالعان جورعاداي الا جونەلەدى. ءسويتىپ وتىرىپ, سۋساپ كەلىپ, زامزامعا باس قويعانداي, شىعارمانى تۇتاسىمەن ء“سىمىرىپ” قويعانىڭىزدى سەزبەي قالاسىڭ! مىنە, ءتىل كوركەمدىگىمەن ورىلگەن وي كەڭدىگى, قالامگەر قۇدىرەتى!
ۇزاق اعانىڭ “ورىس حالقىنىڭ ماقال-ماتەلدەرى” اتتى اۋدارما كىتابىن ەرەكشە ايتا كەتۋدى پارىز سانايمىز. ءيا, “ماقال – ءسوزدىڭ مايەگى” دەيمىز. مايەكتىڭ مىقتىلىعى مىعىمدىققا جول اشادى. ءسوز مايەگى ول كىسىدە مول, ءارى تازا ەدى. ماعىنالى ءسوزدىڭ عاسىرلار سۇزگىسىنەن ءوتىپ, مەيلىنشە سۇرىپتالىپ جەتكەندەرىن كوپ بىلەتىن. جوعارىداعىداي بالتالاساڭ بۇزىلمايتىن ۇيقاستاردى ءجيى قولداناتىن. وسى ءتىل بايلىعىن اۋدارما ىسىندە دە ول مولىنان قولداندى. تۇپنۇسقاداعى جۇمىر دا شىمىر ويلاردى بۇزباي قازاقى قالىپقا ءتۇسىردى. مىسالى, ورىستىڭ: “ۆولكا بيۋت نە زا تو چتو ون سەر, زا تو چتو, ون ۆور” دەگەن ماقالىن “قاسقىردى سۇر بولعانى ءۇشىن ەمەس, ۇرى بولعانى ءۇشىن ۇرادى” دەسە, ماعىناسى ساقتالعانمەن, جۇمىرلىعى, ۇيقاسى مەن قۇيقاسىنىڭ ءوڭى قاشىپ كەتەر ەدى. ونى اۋدارماشى: “قاسقىردى سۇرلىعى ءۇشىن ەمەس, ۇرلىعى ءۇشىن سوعادى” دەپ العان. ماقال-ماتەل اۋدارۋدىڭ وسى سەكىلدى قاتاڭ تالابىن بۇلجىتپاي ورىنداپ شىققان. تاعى ءبىر مىسال: “اقىلدىمەن سويلەسسەڭ, اقىلىڭا اقىل قوسىلار. اقىماقپەن ءسويلەسسەڭ, ءوز اقىلىڭ توسىلار” نەمەسە: “كوزدەگەندە اتىپ قال, كەزى كەلگەندە ايتىپ سال”, بولماسا: “كاسىبى باردىڭ ءناسىبى بار”, “جاس كەزىندە – شيكى, قارتايعاندا – كۇيكى” – وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى.
حالقىمىز قىرىق جاستى پاتشا جاسى دەپ اتايدى. بۇل قىرىق جاسقا كەلگەندە, ادامنىڭ اقىل-ويى تولىسىپ, كەمەلىنە كەلەدى دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. ءبىز بۇگىن ۇلكەن قۇرمەتپەن, مول ساعىنىشپەن ەسكە الىپ وتىرعان ۇزاق اعا باعاەۆتان جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وسى قىلىش قايرات قىرىق جاستىڭ قىرقاسىنا شىعا بەرگەندە كوز جازىپ قالدىق. امال نە, جازمىشتان وزمىش جوق! “جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى” دەگەن ءسوزدى قاستەرلەگەن حالقىمىز ءوزىنىڭ اياۋلى پەرزەنتىن ارقاشان ەستە ساقتايتىنىن كوڭىلگە مەدەت ەتەمىز. بۇعان دا مىسال كەلتىرە كەتەيىك, اسىل ازاماتتىڭ تۋعان اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپ ۇزاق اعا باعاەۆ اتىمەن اتالادى. الماتى, قىزىلوردا, تالدىقورعان قالالارىندا, رايىمبەك اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا ونىڭ ەسىمىن العان كوشەلەر بار. ارينە, الداعى ۋاقىتتا مۇنداي يگىلىكتى ءىس جالعاسىن تاۋىپ, مەرەيتويلارى اتالىپ ءوتىپ, كىتاپتارى قايتا باسىلىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. جانە بۇل جاڭارعان قوعامنىڭ جاستارىنا ۇلگى, الدىڭعى تولقىن اعالاردى تانىپ-بىلۋگە, ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ جالعاسا بەرۋىنە سەپتىگىن تيگىزەر ەدى.
ءسوز سونىندا, ۇزاق اعانىڭ ءالى ەش جەردە جاريالانباعان “ادام جانە ۋاقىت” دەگەن وي تولعامدارىنان ءبىر دايەك كەلتىرە كەتسەك دەيمىز:
“قازىر ۋاقىت ۇشقىر. بۇرىن ايلاپ ءجۇرەتىن جەردى ەندى ساعاتتاپ, اپتالاپ وتەمىز. سانا ءوستى, ءبىلىم بايىدى. اسەر الاتىن ءنارسە كوپ. وقۋعا, كورۋگە, تۇشىنۋعا ىنتىق ادام ەكىنىڭ ءبىرى...
ۋاقىتقا ەسەپ كۇشتى. كۇندى كۇر بوسقا ءوتكىزۋ دەگەن بۇگىندە تالاي قازىنانى بوسقا شاشقانمەن بىردەي. ءاربىر ازامات ساعاتقا ساناۋ قوياتىن بولدى. ۋاقىت ىسىرابىنا قارسى كۇرەس بۇگىندە ءاربىر سانالى ازاماتتىڭ ءۇن-ءتۇنسىز جۇرگىزەتىن ورتاق ىسىنە اينالدى. قالت ەتكەن بوس ۋاقىت بولا قالسا, ءبىر نارسە وقىپ السام, ءبىر جاڭالىق ەستىسەم, كورسەم, بىلسەم دەپ تۇراتىن بولدى حالىق.
ءسال ەرتەرەكتە بۇلاي ەمەس ەدى. زامان وسكەن سايىن ادام دا وزگەرىپ, ورلەپ, جاڭارىپ, جاسارىپ كەلەدى. “مادەنيەت” دەگەن قۇدىرەتتى ءسوز بەل الدى...
ۋاقىت ءبىر وتسە قايىرىلىپ سالەم بەرمەي كەتەتىن قايىرىمسىز بالە ەكەن! ونى تەك قۇرىقتاپ, جەلكەلەپ وتىرساڭ عانا ول ساعان قىزمەت ەتەدى. ال ارقاۋىڭدى بوساتساڭ, ۋاقىت سەنى تەز يگەرىپ الادى. كۇلكىڭدى كوبەيتەدى, ۇيقىڭدى ۇلعايتادى, كوڭىلىڭدى توققا, پەيىلىڭدى كەڭگە سالعىزادى. “ە, ءومىر بولسا, دەنساۋلىق بولسا, ءبارى دە بىتەر, تىنار” دەگىزەدى. بۇگىن تىنار ءىستى ەرتەڭگە ىعىستىرىپ بەرەدى. وسىنىڭ ءبارى ۋاقىتتىڭ ساعان تارتقان سىيى ەمەس, سىباعاسى دا ەمەس, سالعىرتتىعى; سالعىرتتىق بىرتە-بىرتە اياڭكوستىككە اكەلەدى; ال اياڭكوستىك ەرىنشەكتىكتىڭ اجىراماس دوسى. ال ەرىنشەك بولدىم دەگەنشە, ەڭبەكتەن قالدىم دەي بەر. ەڭبەكتەن قول ۇزگەنىڭ – بويىڭداعى بار قاسيەتتەن جۇرداي بولعانىڭ.
سونىمەن, زامانداس, ۋاقىتتى قادىرلە, ۋاقىتتىڭ باعاسىنا جەت. ۇيرەتەتىن دە, كۇيرەتەتىن دە ۋاقىت ەكەنىن ءبىر ءسات تە ەستەن شىعارمايىق...
ۋاقىت – ادامنىڭ دوسى – دۇشپانى, جاقىنى – الىسى! ۋاقىتتان ءداۋىر وسەدى. ۋاقىتتان ءومىر قۇرالادى.
ۇلى ادامدار ۋاقىتتى قۇدىرەت تۇتقان, ۇلى ادامداردىڭ اتىن ۋاقىت شىعارعان. ۋاقىت – ءادىل تارازى, اسىل قازى! ۋاقىت جاقسى ءىسىڭدى ۇمىتپايدى, ىسىراپ ەتسەڭ كەشىرمەيدى.
ەندەشە, ۋاقىتپەن دوستاس, ادام!”
زەردەلى جاستارعا وسى جولداردا قانشاما وسيەت, اقىل جاتىر.
مەيىرىمى مول جاقسى اعانىڭ وسى ءسوزدەرىنەن اسىرىپ, زامان, ۋاقىت تۋرالى نە ايتا الارسىڭ؟! ءومىردىڭ قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا ەكەنىن ادامدارعا اڭعارتۋ ءۇشىن جوعارىداعى ويدى ورتاعا سالعان بولار. الدە ءوزىنىڭ عۇمىرىنىڭ قىسقا بولاتىنىن وسىلايشا نۇسقالى ويمەن ايتىپ, ارتىنا ۇلگى رەتىندە قالدىرىپ كەتكىسى كەلدى مە ەكەن؟ قالاي دەسەك تە سانالى ءومىرىنىڭ ولشەۋلى كۇندەرىن ماعىنالى وتكىزىپ, ارتىنا ولمەس ونەگە, وشپەس رۋحاني قۇندىلىقتار قالدىرعان ۇزاق اعا باعاەۆتان الار ساباق, ۇيرەنەر ۇلگى از ەمەس ەكەنى ايداي انىق.
نۇرعالي مامىروۆ, اكادەميك.