بۇگىندە تەلەفونسىز, اسىرەسە, ىشىندە نە كەرەگىڭنىڭ ءبارى بار سمارتفوندار مەن پلانشەتتەرسىز ءومىردى كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىنعا اينالىپ بارا جاتقان سياقتى. كەرەك دەسەڭىز, تەلەفون قازىرگى ۋاقىتتا بايلانىس قۇرالى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, جاڭالىقتاردى جەتكىزەتىن اقپارات كوزىنىڭ, ءتىپتى ۋاقىت وتكىزەتىن «ويىنشىقتىڭ» دا ءرولىن اتقارا باستادى.
ونىڭ جۇمىس بابىندا پايدالاناتىن ۇلكەندەردى بىلاي قويىپ, بالالاردىڭ قولدارىنان تۇسپەيتىن دۇنيەگە اينالۋىنا دا وسى سوڭعى جاعداي سەبەپ. وسى جايتتاردىڭ ءوزى-اق قازىرگى زامانعى تەحنولوگيانىڭ جەتكىنشەكتەر ءۇشىن اسەرى قانداي دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورۋگە تولىق نەگىز بولا الاتىنداي.
«نيۋ-يورك تايمس» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى نيك بيلتون Apple كومپانياسىن باسقارىپ تۇرعان كەزدە ستيۆ دجوبسقا ء«سىزدىڭ بالالارىڭىز ايپادقا ەسى كەتىپ قۋاناتىن شىعار؟» دەگەن سۇراق قويعاندا, «ولار ونى پايدالانبايدى. ۇيدە ءبىز بالالاردىڭ ايپادپەن وتىرۋ ۋاقىتىنا شەكتەۋ قويامىز», دەگەن جاۋاپ الىپتى. مۇنداي جاۋاپتى, ارينە, جۋرناليست مۇلدە كۇتپەگەن بولاتىن. ول دجوبستىڭ ءۇيى الىپ سەنسورلىق ەكراندارعا تولى, ال ايپادتاردى كەلگەن قوناقتارعا كونفەتشە ۇلەستىرەدى دەپ ويلاعان بولسا كەرەك.
جالپى, وزىمىزگە ءمالىم بولعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا, تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ كوپتەگەن باسشىلارى مەن كرەمني جازىعىنىڭ كاسىپكەرلەرى ءوز بالالارىنىڭ كومپيۋتەر, سمارتفون, پلانشەت سياقتى قۇرالدارمەن اۋەستەنۋىنە شەكتەۋ قويادى ەكەن. ال دجوبستىڭ وتباسىندا گادجەتتەردى تۇنگىلىك جانە دەمالىس كۇندەرى پايدالانۋعا مۇلدە تىيىم سالىنىپتى. سوعان قاراعاندا ءىت تەحنولوگيامەن اينالىسقان ادامدار ەلەكتروندى قۇرالداردىڭ وسى تۇرلەرىنە قاتىستى قاراپايىم جۇرتشىلىق ۇعا بەرمەيتىن ءبىر قۇپيالاردى بىلەتىنگە ۇقسايدى.
سول سياقتى, Wired-ءتىڭ بۇرىنعى رەداكتورى, بۇگىندە 3D Robotics-ءتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى بولىپ تابىلاتىن كريس اندەرسەن دە ءوز وتباسىنىڭ گادجەتتەردى پايدالانۋىنا شەكتەۋ قويعان. «مەنىڭ بالالارىم تەحنولوگيانىڭ ىقپالىنا تىم الاڭداۋشىلىق بىلدىرەسىڭدەر دەپ مەنى جانە ايەلىمدى كىنالايدى. ويتكەنى, مەن ينتەرنەتپەن شەكتەن تىس اينالىسۋدىڭ قاۋىپتى ەكەنىن وزگەلەردەن گورى جاقسىراق تۇسىنەمىن. مەن ءوزىمنىڭ نەندەي پروبلەمالارمەن ۇشىراسقانىمدى بىلەمىن, سوندىقتان بالالارىمدا دا ءدال سونداي پروبلەمالاردىڭ تۋىنداعانىن قالامايمىن», دەپ تۇسىندىرگەن ول ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتىن. سويتسە ول «قاۋىپتى» دەۋ ارقىلى كونتەنتتەردەگى سايكەسسىزدىكتەردى, بالالاردىڭ كەيبىر ەرەسەكتەر سياقتى جاڭا تەحنولوگيالارعا تاۋەلدى بولىپ كەتۋىن, قازاقى تىلمەن ايتقاندا, سالىنىپ كەتۋىن ايتپاق بولسا كەرەك.
ال OutCast Agency كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى ءوزىنىڭ بەس جاسار بالاسىنىڭ جۇمىس كۇندەرىندە گادجەتتەردى مۇلدە قولدانبايتىنىن, 10 مەن 13 جاستاعى بىلايعى ەكى بالاسىنىڭ پلانشەتتەر مەن كومپيۋتەردى كۇنىنە 30 مينۋت قانا پايدالاناتىنىن ايتقان. ول از دەسەڭىز, Blogger مەن Twitter-ءدىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەۆان ۋيليامس تا ءوزىنىڭ ەكى بالاسىنىڭ ءىت تەحنولوگيامەن شۇعىلدانۋىنا شەكتەۋلەر قوياتىنىن, ولاردىڭ كۇنىنە ءبىر ساعات قانا اينالىسۋلارىنا مۇمكىندىك بەرىلەتىنىن, ونىڭ ەسەسىنە ۇيدە جۇزدەگەن كىتاپتىڭ بار ەكەنىن, ولاردى قالاۋىنشا وقۋعا رۇقسات ەتىلەتىنىن ايتقان. بۇگىندە جاڭا عانا ءتاي-ءتاي باسقان بالالارىمىزعا دەيىن قولدارىنان تاستامايتىن ۇيالى تەلەفوندار مەن پلانشەتتەرگە قاتىستى وسى سالا ماماندارىنىڭ ۇستانىمدارى, مىنە, وسىنداي.
جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر, اسىرەسە, ون جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ جاڭا تەحنولوگيالارعا وتە اۋەس كەلەتىنىن جانە ءىس جۇزىندە سولارعا تاۋەلدى بولىپ شىعاتىنىن كورسەتىپ بەرگەن. سوندىقتان دا زەرتتەۋشىلەر بالالار پلانشەتپەن كۇنىنە جارتى ساعات, سمارتفوندارمەن ەكى ساعاتتان اسپايتىن ۋاقىت قانا اينالىسۋلارى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ال, 10-14 جاستاعى بالالار بولسا, كومپيۋتەردىڭ الدىنا تەك مەكتەپتە بەرىلگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ءۇشىن عانا وتىرۋى ءتيىس.
وسى ورايدا مىنا ءبىر قىزىقتى دەرەكتى كەلتىرە كەتكەن دە ارتىق ەمەس. Twitter-ءدىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ديك كوستولو ءوزىنىڭ ءجاسوسپىرىم بالالارىنا گادجەتتەردى تەك قوناق بولمەدە عانا پايدالانىپ, جاتىن بولمەگە اكەلۋگە رۇقسات ەتپەيدى ەكەن.
جالپى, باتىستا, ونىڭ ىشىندە اسىرەسە امەريكادا ءىت تەحنولوگيالارمەن اۋەستەنۋگە تىيىم سالۋ بارعان سايىن كۇش الىپ كەلە جاتقان كورىنەدى. كەيبىر اتا-انالار ءوز جەتكىنشەكتەرىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەرگە كىرۋىنە دە رۇقسات ەتپەيدى ەكەن. ويتكەنى, ولاردىڭ پايىمداۋلارىنشا, جاس كەزدە ينتەرنەتتەن العان «تەرىس» تاربيەنىڭ وسكەندە ولاردىڭ ومىرلەرىنە ەلەۋلى نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن.
عالىمداردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, بالا 14 جاسقا تولعاندا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋعا قويىلاتىن شەكتەۋلەردىڭ ءبارىن دە الىپ تاستاۋعا بولادى.
ستيۆ دجوبس تۋرالى كىتاپتىڭ اۆتورى ونىڭ بالالارىنىڭ گادجەتتەرمەن شۇعىلدانۋىنا تىيىم سالا وتىرىپ, ولارمەن كىتاپ تۋرالى, تاريح تۋرالى اڭگىمەلەسۋگە كوبىرەك ۋاقىت بولگەنىن ايتادى. سونىڭ ارقاسىندا دجوبستىڭ بالالارى ينتەرنەتكە مۇلدە تاۋەلدى بولماي وسكەن.
ال ءبىزدىڭ بالالارىمىز شە؟..
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»