«شەكسىز الەم»: ەرەكشە بالاعا – ايرىقشا قامقورلىق

ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىگى بار بالالاردىڭ قاتىسۋىمەن تۇركىستاندا وتكەن «شەكسىز الەم» اتتى ءىس-شارادا ونەرلى ءارى قايسار بالالار ءان شىرقاپ, بي بيلەپ, كورەرمەننىڭ قوشەمەتىنە بولەندى. قوناقتار ەرەكشە بالالاردىڭ قولونەر كورمەسىن تاماشالاپ, ولاردىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتى مەن ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىنا ءتانتى بولدى.

وبلىس اكىمى نۇرالحان كوشەروۆ قۇت­تىقتاۋ سوزىندە: «بالالاردىڭ ساپالى ءبىلىم الىپ, ەم قابىلداپ, شىعار­ماشىلىقپەن, سپورتپەن اينالىسۋىنا بارلىق جاعداي جاساۋ – ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز. بۇگىندە وب­لىسىمىزدا وڭالتۋ, «قامقورلىق» ورتا­لىقتارى جۇمىس ىستەپ, مىڭداعان بالاعا قىزمەت كورسەتىپ جاتىر», دەپ اتاپ ءوتتى.

دەگەنمەن مۇگەدەكتىگى بار جانداردى الەۋمەتتىك قولداۋ, وڭالتۋ, بىلىممەن قامتۋ باعىتىندا بىرقاتار جۇمىس اتقارىلىپ كەلە جاتقانىمەن, بۇل سالادا ءالى دە كۇل­بىلتەلى ماسەلەلەر بار­شىلىق. ايتالىق, ارنايى وڭالتۋ ورتالىقتارى جەتىسپەيدى, ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋگە بەيىمدەلگەن مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار سانى از, لوگوپەد, الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىك بىركەلكى ەمەس, مۇگەدەكتىگى بار بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلارعا كورسەتىلەتىن قولداۋ جەتكىلىكسىز. بىرقاتار ەمحانادا پەدياتر-دارىگەرلەر شتاتىنىڭ قىسقارتىلۋى دا ەرەكشە كۇتىمدى قاجەت ەتەتىن بالالارعا ەلەۋلى قيىندىق تۋدىرىپ وتىر. كوپتەگەن بالاباقشا اۋىر دياگنوزى بار بالالاردى قابىلدامايدى. وڭىردەگى اۋدان-قالالاردىڭ كوپشىلىگىندە مۇگەدەكتىگى بار بالالارعا ارنالعان ارنايى بالاباقشالار مۇلدە جوق. 2025–2026 وقۋ جىلىندا ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن 20 805 بالانىڭ شامامەن 5 مىڭى ينكليۋزيۆتى سىنىپتاردا ءبىلىم السا, 3104 بالا جەكە ۇيدە وقىتۋمەن قامتىلعان.

وسى ورايدا ءماجىلىس دەپۋتاتى ۇلاسبەك سادىبەكوۆ مۇنداي بالالار­مەن جۇمىس ىستەۋ ەرەكشە كاسىبي دايىندىق پەن شىدامدىلىقتى تالاپ ەتەتىندىكتەن, مۇعالىمدەر مەن ارنايى مامانداردىڭ ەڭبەكاقىسىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت دەپ سانايدى.

«كوپتەگەن اتا-انا بالالارىنا قا­جەت­تى ەم-شارالاردى الۋ ءۇشىن جەكە­مەن­شىك وڭالتۋ ورتالىقتارىنا جۇگىنۋگە ءماج­بۇر. بالالارعا كۇندەلىكتى ماسساج, لوگو­پە­ديالىق كومەك, ءاداپتيۆتى, ەمدىك دەنە­شى­نىقتىرۋ ماماندارىنىڭ قىزمەتى قاجەت. ايماقتا مۇنداي قىزمەت كورسەتەتىن مەم­لەكەتتىك مەكەمەلەر بولعانىمەن, ولار­دىڭ سانى وتە از ءارى كەزەك كۇتۋ مەرزىمى جىل­دارعا سوزىلىپ كەتەدى. بۇدان بولەك, مۇگە­دەكتىگى بار تۇرعىنداردى كۇتۋشىلەرگە, ياعني كۇندەلىكتى كۇتىم جاسايتىن ادامدارعا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قول­داۋدى كۇشەيتۋ ماڭىزدى. قازىرگى كەزدە مۇگە­دەكتىگى بار ادام اۋرۋحاناعا جاتسا نە­مەسە ساناتوريلىك-كۋرورتتىق ەم قابىل­داۋ كەزىندە كۇتۋشىلەرگە قاتىستى ناق­تى الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر تولىق قاراس­تى­رىلمايدى. كەي جاعدايلاردا كۇتۋ­شى بىر­گە ەم قابىلداعانىمەن, ونىڭ جالا­قى­سى قىسقارىپ كەتەتىن جاعدايلار كەزدە­سەدى. بۇل ماسەلە تەك تۇركىستان وبلىسىنا ءتان ەمەس, رەسپۋبليكا كولەمىندە وزەكتى الەۋ­مەتتىك ماسەلە بولىپ وتىر», دەيدى دەپۋتات.

جوعارىدا ايتىلعان وزەكتى ماسەلە­لەرگە قاتىستى جاۋاپتى مەكەمەلەر قانداي ءۋاج ايتادى؟ وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالارعا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا وڭىردە 18 ينكليۋزيۆتى قولداۋ كابينەتى جۇمىس ىستەيدى. 2025–2026 وقۋ جىلى جالپى ورتا مەكتەپتەردە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم الۋمەن 4 890 بالا, مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەدە 1 492 بالا قامتىلعان. وبلىستاعى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ سانى – 940. ونىڭ ىشىندە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋگە جاعداي جاسالعان مەكتەپتەردىڭ سانى – 874, بۇل – جالپى مەكتەپتەردىڭ 93%-ى. مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر سانى – 264. ونىڭ ىشىندە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋگە جاعداي جاسالعان مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر – 170 (64,4%). سونداي-اق وبلىس­تا 16 پسيحولوگيالىق-مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق كەڭەس بەرۋ مەكەمەلەرى, 17 پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەتۋ كابينەتى, 8 ارنايى مەكتەپ-ينتەرنات بار. ونىڭ ىشىندە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالاردى قامتيتىن 2 ارنايى بالاباقشا-مەكتەپ-ينتەرنات كەشەنى جۇمىس ىستەيدى. قازىردە وبلىس كولەمىندەگى جالپى ءبىلىم ۇيىمدارىندا 688 ارنايى پەداگوگ قىزمەت اتقارادى.

وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقار­­ماسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بالالارعا ارنالعان 5 وڭالتۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەي­دى. «مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋلارىندا الەۋ­مەتتىك ادىلەتتىلىك قاعيداتىن نىعايتۋ, حالىقتىڭ ءالجۋاز توپتارىن, سونىڭ ىشىندە مۇگەدەكتىگى بار جانداردى جان-جاقتى قولداۋ مەم­لەكەتتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. بىلتىرعى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا تۇركىستان قالالىق بالالار اۋرۋحاناسىندا جاڭا وڭالتۋ ورتالىعى اشىلدى. ودان بولەك, 2 «قامقورلىق» ورتالىعى قىزمەت كورسەتەدى. سونىمەن قاتار جەتىساي اۋداندىق اسىقاتا اۋرۋحاناسىنىڭ بازاسىندا ەرتە ارالاسۋ ورتالىعىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەيدى باسقارما باسشىسى اسحان بايدۋۆاليەۆ.

جوعارىدا دەپۋتات ۇ.سادىبەكوۆ ايتىپ وتكەندەي, بۇل – تەك تۇركىستان وبلىسىنا ەمەس, ەلىمىز كولەمىندەگى وزەكتى الەۋمەتتىك ماسەلە. ءماجىلىس دەپۋتات­تارىنىڭ ۇكىمەتكە ساۋال جولداۋى دا كوپ جايتتى اڭعارتادى. ۆيتسە-پرەمەر ايدا بالاەۆانىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالعا جاۋابىندا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىس تۋرالى ناقتى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. وتكەن جىلدىڭ قورى­تىندىسىندا ەلىمىزدە مۇگەدەكتىگى بار بالالاردىڭ جالپى سانى 120 013 بولعان. ولارعا مەملەكەت تاراپىنان بىرنەشە باعىتتا كومەك كورسەتىلەدى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا – 2025 جىلدان باستاپ مەديتسينالىق-ساني­تارلىق العاشقى كومەك ۇيىمدارى با­زا­­سىندا 6 جاسقا دەيىنگى بالالاردى قام­تي­تىن, ەرتە جاستاعى بالالاردىڭ دامۋىنداعى بۇزىلىستاردى ۋاقتىلى انىقتاۋعا باعىتتالعان 372 دامۋ جانە ەرتە ارالاسۋ ورتالىعى ىسكە قوسىلدى. بۇل – جوسپارلانعان ساننىڭ 57%-ى. ورتالىقتاردا 72 مىڭنان استام بالا كەڭەس العان.  ۆيتسە-پرەمەردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, الداعى ۋاقىتتا ورتالىقتار سانىن 655-كە دەيىن ۇلعايتۋ ارقىلى قامتۋ كورسەتكىشىن 100%-عا جەتكىزۋ جوس­پارلانىپ وتىر. قازىردە بالالارعا مەديتسينالىق وڭالتۋ كومەگىن كورسەتەتىن 81 مەديتسينالىق وڭالتۋ ورتالىعى, 20 ەرتە ارالاسۋ ورتالىعى (3 جاسقا دەيىنگى بالالار ءۇشىن) جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى 3 ورتالىق, 6 اۋدانارالىق مەديتسينالىق وڭالتۋ ورتالىعى بار.

وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا – مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردىڭ ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرىن باعالاۋ, وقىتۋ, تاربيە­لەۋ, ولارعا ارنايى پسيحولو­گيالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا 539 ارنايى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ ىشىندە 99 ارنايى مەكتەپ, 48 ار­نايى بالاباقشا, 126 پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق كونسۋلتاتسيا, 240 پسيحو­لوگيالىق-پەدا­گوگيكالىق تۇزەتۋ كابينەتى, 14 وڭالتۋ ورتالىعى, 12 ءاۋتيزمى بار بالالاردى قولداۋ ورتالىعى بار. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ۇيىمدار جەلىسى 35 بىر­لىككە ۇلعايعان. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى ەرتە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالاردى قولداۋ مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم­داردا, ونىڭ ىشىندە جالپى جانە ارنايى بالاباقشالاردا كورسەتىلەدى.

بۇگىندە ەلىمىزدىڭ 11 وڭىرىندە ءار­تۇرلى بۇزىلىستارى بار بالالاردى قابىلدايتىن 48 ارنايى بالاباقشا جۇمىس ىستەيدى. وندا تاربيەلەنۋشىلەر كونتينگەنتى 5 319 بالانى قۇرايدى, ارنايى كەشەندەر جانىنداعى بالاباق­شالاردا 193 بالا تاربيەلەنىپ جاتىر. وتكەن جىلى وڭىرلەردە 366 ورىنعا ارنالعان 3 ارنايى بالاباقشا اشىلعان. بۇگىندە بالاباقشالاردا 6 166 بالا تاربيەلەنەتىن 587 ارنايى توپ قۇرىلدى. 2025 جىلى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلگىلىك وقۋ جوسپارلارى اۋتيزم سپەكترى بۇزىلعان بالالارعا ارنالعان تۇزەتۋ كومپونەنتىمەن تولىقتىرىلدى.

ءيا, ومىرگە كەلگەن ءار جاننىڭ ءارتۇرلى تاعدىرى, ەشكىمگە ۇقسامايتىن ءوز جولى بار. عۇمىر كوشىندە ادامعا بەرىلەتىن باقىت تا, جانىنا باتاتىن سىناعى دا قاتار جۇرەدى. «شەكسىز الەم» كەشىندە ءبىز قيىندىققا بەرىلمەي, العا ۇمتىلاتىن رۋحى بيىك بالالاردى كوردىك. دەگەنمەن ماماندار كومەككە مۇقتاجداردىڭ سانى جىل سايىن ازايىپ, ەرەكشە بالالارعا كورسەتىلەتىن قولداۋ مەن قامقورلىقتىڭ ساپاسى ارتادى دەگەن ۇمىتتە.

تۇركىستان وبلىسى