ادامدىق ايناسى
تاراز – تالاي جيھانكەزدەردى تامساندىرعان, تالاي عالىمداردىڭ اتىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان, تالاي سپورت ساڭلاقتارىن باپتاپ, قياعا ۇشىرعان شاھار! تاراز – التىن قۇرساقتى اناداي تالاي تالانتتاردىڭ ماڭدايىن جارقىراتىپ, دۇنيە جۇزىنە ءالى دە تانىتا بەرەتىن ارۋانا شاھار!
ال قازاق حالقىنىڭ باسى نوقتادان بوساعالى بەرى تاراز, ءتىپتى, جاسارىپ كەتكەندەي. ءال-فارابي بابامىزدىڭ “قايىرىمدى قالا باسشىسى تۋرالى” تراكتاتىن وقىپ تۋعانداي ءوزىن كىلەڭ كىسىلىگى مەن كىشىلىگى مول باسشىلار باسقاردى تاعى.
كىسىلىك پەن كىشىلىكتەن شىعادى, مىسالى, كەيبىر باسشىلارعا قىزمەت بابىمەن تەلەفون شالا قالساڭ, قۇلاعىنا ماقتا تىعىپ العانداي, قوڭىراۋىڭا بىلق ەتپەيدى, ال زاۋىمەن كەزدەسە قالىپ, الگى قىلىعىن بەتىنە باسساڭ, الباستىنىڭ الپىس التى ايلاسىنا سالىپ, “ەستىمەدىم”, ء“بىلمەدىمگە” كوشەدى. ءىرىلى-ۇساقتى بيلىك ءدالىزدەرىندەگى “توڭمويىندىق” دەپ اتالاتىن بۇل ەمى جوق اۋرۋ, ابىروي بولعاندا, ەرتارعىن استاەۆ مىرزاعا جۇقپاپتى. قاشان كورسەڭ ەلگەزەك, قاشان كورسەڭ قاراپايىم.
ارادا توعىز اي وتسە دە اسەرى ءالى ەستە... تارازدىقتار جاڭا جىلدى قارسى الۋعا دايىندالىپ جاتقان. دوستىق الاڭىنا ورناتىلعان شىرشا ماڭى ىعى-جىعى حالىق. ۇلكەنى دە, كىشىسى دە اياز اتانى اسىعا كۇتىپ تۇر. اسىرەسە, بۇلدىرشىندەردە تاعات جوق. ءبىر كەزدە قىزىل بورىكتى, اق شاپاندى, اق ساقالدى اياز اتا دا جەتتى-اۋ قورجىن-قوسقولاڭىن ارقالاپ! جەتە سالا ءوزىن اسىعا كۇتكەن حالىقپەن اڭقىلداي امانداسىپ, ساڭقىلداي سالەمدەسىپ, جاڭا جىل ءتۇنىنىڭ دۋمانىن قىزدىرىپ جىبەرگەنى. سىيلىقتارىندا دا قيساپ جوق. اياز اتامەن قول ۇستاسىپ, شىرشانى اينالا ءان سالعان ءبۇلدىرشىندەر, ءتىپتى, باقىتتى. ءبىر كەزدە بىرەۋ قۇلاعىما سىبىرلادى.
– اياز اتانىڭ كىم ەكەنىن تانىپ تۇرسىز با؟
– تەاتر ارتىستەرىنىڭ ءبىرى شىعار. جىلدا سولار بولۋشى ەدى عوي.
– جوق, قالانىڭ جاڭا اكىمى.
– راس پا؟!.
سىبىر ەتكەن ء“دال سولاي” دەگەندى كوزىمەن ايتىپ, قاباعىمەن ءتۇسىندىرىپ, جىلىستاپ كەتتى. مەن تاڭعالدىم. تاڭعالدىم دا, جاڭا اكىمنىڭ حالىق جۇرەگىنە جول تابۋدىڭ جاڭا ءتۇرىن ويلاپ تاپقانىنا ىشتەي ريزا بولدىم.
جاقىندا تاعى ءبىر قىرىنان تانىدىم. داستارقان باسىنداعى كەيبىر باسشىلاردىڭ, ادەتتە, قاراپايىم حالىقتان كورىنەۋ ۇركىپ, كورىنەۋ شەتتەي بەرەتىنى بار. ءوزدەرىنىڭ “قارا توبىردان” جوعارى ەكەنىن جاريا تۇردە جارنامالاعانداي وقشاۋلانا وشارىلىپ, تەمەكى شەگىسەرىن قايتەرسىڭ ءتىپتى. ال ەلدەن وقشاۋلانۋ, جۇرتتان جىرىلۋ دەگەن جامان ادەت ويى تۇرماق تۇسىنە دە كىرمەيتىن ەرەكەڭ... بلوكتىڭ ولەڭىن جاتقا وقيدى. بەيىمبەتتىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيتىندەر “بلوكتىڭ, مىسالى, دوستىق, ادالدىق, ساتقىندىق تۋرالى مىنانداي ولەڭى بار” دەگەن كەزدە, ايتارعا ءسوز تاپپاي ساسادى اۋەلى. سول-اق, ءبىر قاراعاندا قاراپايىم, قاسقالاۋ كەلگەن ماڭدايىنا سۇيىقتاۋ كەلگەن شاشىن جاپسىرا تاراعان قىزىل شىرايلى قاعىلەز ادام كوپشىلىكتىڭ الدىندا رۋحاني تۇرعىدان بيىكتەي باستايدى. قالا “قورجىنىنا” قانشا قارجى ءتۇسىپ, قانشا قارجى شىققانىن, تۇرعىندار كاسىبى مەن ءناسىبىنىڭ ءحالى نەشىك بوپ جاتقانىن, بارەكەلدى, دەنساۋلىق پەن ءبىلىم, تازالىق پەن ءتارتىپ دەگەن سياقتى باسقالارىن دا ءبىر ءوزى ۇيلەستىرىپ, ۇيىمداستىرىپ, قاداعالاپ وتىراتىن باسشىنىڭ اقىنداردان, اناۋ-مىناۋ ەمەس, پوەزيا اسپانىنداعى جۇلدىزداردىڭ جىرلارىنان جاتقا ولەڭ وقىپ تۇرسا, قالاي تاڭعالمايسىڭ!
ءبىر بايقاعانىم, جاقسى ادامدار قاراپايىم بولادى ەكەن. ەرتارعىن دا قاراپايىم. بۇرىن قانشا جۇمىس ىستەسە دە بايقالا بەرمەيتىن, بىراق كەلە سالا كوپ ۇمىتكەر ىشىنەن وسى ازاماتتى ءدال تانىپ, تاراز قالاسىنىڭ اكىمى ەتىپ تاعايىنداعان جامبىل وبلىسىنىڭ جاس باسشىسى قانات بوزىمباەۆ بولدى. كوپتەگەن سالادا قىزمەت اتقارعان, اسىرەسە, قالا شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋدە تاجىريبەسى مول ەرتارعىن استاەۆ وعان دەيىن ورىنباسار بولىپ ءجۇردى. جازۋشى, جۋرناليست ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ “رەداكتور جينالىستا جۇرەدى, ورىنباسار قينالىستا جۇرەدى” دەيتىن ادەمى ءازىلى بار ەدى, ورىنباسار كەزىندە, نەسىن ايتاسىز, تاراز قالاسىنىڭ “وتىمەن كىرىپ, كۇلىمەن شىقتى”. ول “قىزمەتىنەن” اكىم بولعان كەزدە دە قۇتىلعان جوق. بۇل, ارينە, بەينەلى ءسوز. ونى راستاۋ ءۇشىن, قالانىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك جاعدايىن كوز الدىمىزعا اكەلەتىن ەسەپكە دە ەپتەپ جۇگىنىپ قويالىق.
مىسالعا, اعىمداعى جىلدىڭ سەگىز ايىن الىپ قاراڭىز. بىرەۋگە كوپ, بىرەۋگە از بولار, بىراق تاراز قالاسىندا 40 ميلليارد 965 ميلليون تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ونىمدەرى ءوندىرىلىپتى. بۇل شىندىق. “تارازكوجوبۋۆ” جشس تەرى جانە بىلعارى اياق كيىم ءوندىرۋدى دامىتۋ ءۇشىن يتاليالىق تەحنولوگيامەن جابدىقتالىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءسويتىپ, كوپ جىلدان بەرى توقتاپ تۇرعان كومبينات (80-جىلدىڭ سوڭىندا, 90-جىلدىڭ باسىندا بولار, ءبىر تۋفلي العانىم ەسىمدە) ىسكە قوسىلدى. ناتيجەسىندە 150 تارازدىق جۇمىستى بولدى.
جاقىندا عانا وبلىس ورتالىعىنا ەلباسى كەلىپ كەتتى. ەلدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنا باسا نازار اۋداردى. وبلىس, قالا باسشىلارىنىڭ ءوڭىر مەن ءونەركاسىپتى, دالا مەن قالانى وركەندەتىپ جاتقانىنا ريزا بولدى. تاراز قالاسىنىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بيىل ءۇش جوبا: “حيمپروم-2030” جشس مەن “زاپچاست” اق اۋماعىندا جاڭا مەتاللۋرگيالىق ءوندىرىستى ىسكە قوسۋ, “فابريكا پوش-تاراز” جشس-دا توپس ءوندىرۋ ء(جۇندى شۇيكەلەۋ) جۇزەگە اسىرىلا باستادى. بۇل يگىلىكتى ءىس بارىسىندا 2643 جۇمىس ورنى اشىلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, اسىرەسە, “فابريكا پوش-تاراز” جشس-نىڭ توپس ءوندىرۋ ءىسىن كورىپ, ءىس باسىنداعى ىسكەر ازاماتتارعا ساتتىلىك تىلەدى.
دامۋ باعدارلاماسى بۇلارمەن شەكتەلمەس. ونى تولىق جازۋ ءۇشىن كوپ كولەم كەرەك. سوندىقتان, ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, شاعىن بيزنەستىڭ سانى مەن ساپاسى وسكەنىن جانە قازىرگى تاڭدا ولاردىڭ ۇزىن سانى 1068 بولعانىن ايتىپ, اڭگىمەنى وسىمەن توقتاتا تۇرالىق.
ايتپاقشى, تاراز قالاسىنىڭ حالقى مەن اۋماعى دا ۇلعايىپ كەلەدى. “استانا”, “بايتەرەك” شاعىن اۋداندارى قالا ءساۋلەتىن اشا تۇسكەن. مۇندا قازىر كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارى جوعارى قارقىنمەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. قالانىڭ باس جوسپارىنا سايكەس الداعى ۋاقىتتا قالا كەلبەتى بۇرىنعىدان دا تۇرلەنە تۇسپەك.
ءسوز سوڭىندا ەرەكەڭنىڭ اقىنجاندىلىعى تاعى دا ەسكە ءتۇسىپ وتىر. نەگە؟ ەل جۋرناليستەرىنە سۇحبات بەرگەن سايىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا قويىلاتىن ءداستۇرلى ساۋالداردىڭ ءبىرى “قانداي كىتاپتار وقيسىز؟” دەگەن تۇرعىدا بولىپ كەلەدى. سوندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: “ستويك”, “فينانسيست”, “تيتان” (تەودور درايزەر) روماندارىن وقىدىم دەپ باستاپ, جۋرناليستەردىڭ وزدەرى ەستىپ-بىلمەگەن كلاسسيكتەردىڭ اتى-جوندەرىن تىزە جونەلەتىنى بار. ارىپتەس اعايىمىز سەيىتقازى ماتاەۆ توقسانىنشى جىلدارى ءباسپاسوز حاتشىسى بولىپ جۇرگەندە پرەزيدەنتتىڭ “اباي جولىن” سۇراتىپ الدىرعانىن ايتىپ قالعانى جانە بار. سوندىقتان, ۋاقىتىنىڭ تاپشىلىعىنا قاراماستان ەلباسىنىڭ الەمدىك ارعى-بەرگى ساياساتكەرلەردىڭ ەڭبەكتەرىمەن بىرگە كوركەم ادەبيەتتى دە قۇمارتا وقيتىنىنا ريزا بولىپ, ال كەيبىر ۇلكەندى-كىشىلى اكىمدەردىڭ مۇرىندارىنا وسى دۇنيەلەردىڭ ءيىسى دە بارمايتىنىنا قاتتى قىنجىلۋشى ەم. ال ەرەكەڭ, ايتتىم عوي, اباي, مۇقاعاليمەن باستايدى دا, ەسەنينمەن اياقتايدى. ارينە, پۋشكيندى دە ۇمىتپايدى...
ءبارىن ايت تا, ءبىرىن ايت, “اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول” دەگەن جاقسى تىلەكتى ايتقاندا, توردە وتىرعان تورەنىڭ ۇلدە مەن بۇلدەسىن عانا ەمەس, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى مەن رۋحاني بايلىعىن دا عيبارت ەتۋدى ۇمىتپاساق ەكەن, اعايىن.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.
سۋرەتتە: تاراز قالاسىنىڭ اكىمى ەرتارعىن استاەۆ.