ىسكەرلىك بايلانىستار
... شىرايلى شىعىسقا اكىم بولىپ كەلە سالىسىمەن بەردىبەك ساپارباەۆ باسقارما, دەپارتامەنت باسشىلارىن جيناپ الىپ, كەلەلى كەڭەس وتكىزدى. ەلباسىنىڭ ەلىمىزدە يندۋستريالىق, ساۋدا-ەكونوميكالىق, ىنتىماقتاستىق, مادەنيەت, ءوڭىرلەر اراسىنداعى تۋريزم, سپورت جانە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, بۇگىننەن باستاپ ەسەلەي ەڭبەك ەتۋ قاجەتتىگىن, دەمالىستىڭ ازايىپ, قاربالاس ىستەردىڭ كوبەيەتىنىن, اركىمنىڭ سوعان ۇلەس قوسۋى كەرەكتىگىن جەتكىزدى. سودان كەيىن ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ءماشبەك ۇلى التايدىڭ اۋداندارى مەن قالالارىن ارالاپ, ونداعى كەمشىلىكتەردى كوزگە شۇقىپ كورسەتىپ, اكىمدەرگە مازا بەرمەدى. تاپسىرما بەرىپ قانا قويماي, ارادا بىرەر ايدان كەيىن قايتا سوعىپ, تاپسىرمانىڭ ورىندالۋ بارىسىن تەكسەردى. قويشى, اۋدان, قالا اكىمدەرىنىڭ ءبىر قابات تەرىن سىعىپ العان سوڭ, ولار دا ءوز ىستەرىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن بولدى.
ارقىراپ التايدىڭ قىسى كەلدى. بۇل جولعى اقشۇناق اياز جاڭا اكىمنىڭ ءىس-قابىلەتىن سىناپ كورەيىنشى دەگەندەي, التى ايعا سوزىلدى. وڭىردە جارتى عاسىر بولماعان قالىڭ قار ءتۇسىپ, كوكتەمدە كۇرە جولدار ءتىپتى ءبىر اپتاعا دەيىن جابىلىپ قالدى. ونى تازالاۋعا قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان, قاراعاندى وبلىستارىنان جۇزگە تارتا الىپ تەحنيكا كەلىپ, قىسىلعان ساتتە كومەكتەرىن كورسەتتى. ول-ول ما, قيىنشىلىق ءالى الدا ەكەن. ناۋرىزدا وبلىستىڭ تارباعاتاي, زايسان, كۇرشىم, باسقا دا ەلۋگە تارتا ەلدى مەكەندەردە كۇن كۇرت جىلىپ, ارتى تاسقىن سۋعا ۇلاستى. اسىرەسە, سورلاپ قالعان – تارباعاتايلىقتار. اتالمىش اۋداننىڭ كوكجىرا جانە جانتىكەي اۋىلدارىندا ءتورت جۇزدەن استام تۇرعىن ءۇي قيرادى, مىڭداعان باس مال قىرىلدى. كۇرشىمنىڭ قاراتوعاي, زايساننىڭ تاسباستاۋ اۋىلدارىندا دا ۇيلەر جارامسىز بولىپ قالدى. قىسقاسى, ءوڭىر باسشىسى ءۇشىن “بەيبىت مايدان” باستالدى. توتەنشە جاعدايلار ءجونىندەگى وبلىستىق شتاب قۇرىلدى. ەلباسىنىڭ قامقورلىعى ءناتيجەسىندە سالالىق مينيسترلەر ۆ.بوجكو, ءا. قۇسايىنوۆ, باسقا دا باسشىلار وبلىستا بىرنەشە رەت بولىپ, كومەك قولدارىن سوزدى. تەك قىزىلوردا وبلىسى 50 ميلليون تەڭگە, ءبىر ۆاگون سىردىڭ اق كۇرىشىن جىبەردى. نەبارى ەكى-ءۇش ايدا بەردىبەك ماشبەك ۇلى تارباعاتاي اۋدانىندا 13 رەت ساپاردا بولىپتى. اقىرى ۇيىمشىل دا ىسكەر باسشى باستاعان كوماندا بۇل قيىنشىلىقتى دا جەڭىپ شىقتى. ەلباسى ن. نازارباەۆ جاقىندا شىرايلى شىعىستا بولعان ساپارىندا ارنايى اتباسىن بۇرىپ, كوكجىرا اۋىلىندا بولدى, تۇرعىندارمەن جۇزدەسىپ, جاڭا پاتەرلەرگە قونىستانىپ جاتقان قاريالارمەن اڭگىمەلەستى. كوكجىرا اۋىلىنداعى كەزدەسۋدە ەلباسى ن. نازارباەۆ سىن ساتتە ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتىپ, ۇيقى-كۇلكى كورمەي, ءوزىنىڭ تاپسىرماسىن ابىرويمەن ورىنداعان بەردىبەك ماشبەك ۇلىنا جۇرتشىلىق الدىندا العىسىن ايتىپ, قولىن قىستى. وعان كۋا بولدىق تا.
حوش, مۇنىڭ الدىندا ب. ساپارباەۆتىڭ باستاماسىمەن “تۋعان ەل – التىن بەسىگىم” اكتسياسى ومىرگە كەلگەن ەدى. وتكەن جىلى وبلىستىڭ بارلىق اۋداندارى مەن قالالارى وسكەمەنگە وزدەرى شىعارعان اۋىل شارۋاشىلىعى تاعامدارىن اكەلىپ, ارزان باعاعا ساۋدالاپ, قالالىقتاردى ءبىر جىرعاپ تاستادى. ىزدەنگىش, ىسكەر, ۇنەمى ءبىر جاڭالىقتاردى ويلاپ تاباتىن ازامات بەكەڭ بۇدان كەيىن قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وبلىستارى مەن الماتى قالاسىنا بارىپ, يندۋستريالىق, ساۋدا-ەكونوميكالىق, ىنتىماقتاستىق اياسىندا اسا ماڭىزدى قۇجاتتارعا ءوڭىر باسشىلارىمەن قول قويىپ, اسا ءتيىمدى شارانى ءدۇنيەگە كەلتىرگەن ەدى. سونىڭ ارقاسىندا وسكەمەن مەن سەمەيدە شىعارىلاتىن جەڭىل, اۆتوبۋس كولىكتەرى شەت ەلدەرگە ەمەس, وزىمىزگە تىكەلەي تارتىلا باستادى. ال ءوز كەزەگىندە قاجەتتى تاۋارلار التايعا اعىلا باستادى. “ەرۋلىگە قارۋلى” دەگەندەي, وتكەن جۇما, سەنبى كۇندەرى سىر ەلىنىڭ 138 ادامنان تۇراتىن ۇلكەن دەلەگاتسياسى كەندى التايعا كەلدى...
التاي مەن سىردىڭ اراسى – پايدالى ءىستىڭ جالعاسى
وزەندەر ورنەكتەگەن وسكەمەن اسەم-اق. قالا كوشەلەرى بويىنداعى گۇلزارلار ءالى ءوڭىن بەرە قويماعان. اسىرەسە, اۋەجاي ماڭى ەرەكشە قۇلپىرعان. سۋبۇرقاق كۇمىس ساۋلەلەرىن شاشادى. سالدەن كەيىن اق شاعالاداي سامساعان كۇمىس قانات “تۋ-154” ۇشاعى قاسيەتتى التاي جەرىنە قوندى. الاشتىڭ اناسى اتانعان سىر ەلىنەن اق ساقالدى اقىل يەلەرى, ابىز قاريالار ىشىندە ءانشى-كۇيشىلەرى, كاسىپكەرلەرى بار 138 ادام قوناققا كەلگەن ەكەن. ولاردى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ىسكەر دە تىندىرىمدى اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ باستاپ كەلدى.
التى الاشقا اتى ءمالىم ارقالى اقىن اباش كاكەنوۆ دومبىراسىن يىعىنا ءىلىپ الىپ, ارناۋ ولەڭدەرىن ايتتى.
سالەم بەردىك سىزدەرگە شىعىستى ەلدەن,
شىعىسقا قوناق كەلسە, ىرىس كەلگەن.
ەل بىرلىگى دەگەنىڭ وسى ەمەس پە؟
قوناقتار كەلىپ جاتىر كۇرىشتى ەلدەن, – دەگەن ولەڭ جولدارى كوپشىلىكتى ءبىر سىلكىندىرىپ تاستادى. كوك تۇرىكتەردىڭ اتا مەكەنى التايعا قورقىت بابامىزدىڭ ءوزى كەلگەندەي ەرەكشە اسەردە قالدىق. وبلىس اكىمى ب. ساپارباەۆ ءوزىنىڭ شاقىرۋىنا وڭ قاباق تانىتىپ, قاسيەتتى سىر ەلىنىڭ ازاماتتارىن الىپ كەلگەن بولاتبەك قۋاندىقوۆ مىرزاعا العىسىن ايتتى. حوش, سونىمەن ەلىمىزگە تاعى ءبىر ەلدىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن تانىتقان, وتاندىق ءونىمدەردى قولداۋداعى ەرەكشە جاڭالىق – ەكى وبلىس تۇرعىندارى اراسىنداعى ەكونوميكالىق, ساۋدا, مادەني جالعاستىق ومىرگە كەلدى. ونىڭ اۆتورى دا بەردىبەك ماشبەك ۇلى دەسەك, قاتەلەسە قويمايمىز.
وزەندەر ورنەكتەگەن وسكەمەن قوناقتاردى قايران قالدىردى
“...وسكەمەننىڭ قاق تورىندە حاكىم ابايدىڭ الىپ ەسكەرتكىشى اسقاقتايدى. كوك تۇرىكتەردىڭ التىن بەسىگى اسقار التايعا حوش كەلدىڭىزدەر دەگەندەي, اقىن بابامىز جىميا قاراعانداي. وسكەمەندەگى اباي ەسكەرتكىشى قازاقتىڭ رۋحىن ءبىر اسقاقتاتىپ تاستادى. ءبىر كوشەنىڭ بويىندا ەكى ۇلى اقىن اباي مەن پۋشكينگە تاس تۇعىر ورناتقان دا ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ماشبەك ۇلى بولاتىن. جاقىندا ەلباسى ن. نازارباەۆ تا اباي ەسكەرتكىشى الدىنا كەلگەندە ۇلى اقىنمەن سىرلاسقانداي ءبىر ءسات ويلانا قالعان ەدى. ء“يا, ەسكەرتكىش كەرەمەت ەكەن” دەگەن ەدى ەلباسى ءوڭىر باسشىسىنا. ەندى, مىنە, الاشتىڭ اناسى اتانعان سىر ەلىنىڭ يگى-جاقسىلارى, ازاماتتارى اقىن رۋحىمەن پىكىر الىسقانداي.
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ پەن ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆ باستاعان توپ اباي ەسكەرتكىشىنە باس ءيىپ, گۇل شوقتارىن قويدى. سىر ەلىنەن كەلگەن قاريالار, كاسىپكەرلەر قالانى ارالاپ شىقتى. ەتنوگرافيالىق اۋىلعا تاياپ قالعان كەزدە قۇرىلىسى جالعاسىپ جاتقان ەڭسەلى دە كوركى كوز تارتاتىن مەشىتتى كورگەن كەزدە جينالعاندار “اللا قالاسا, بۇل قۇداي ءۇيى ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن مەشىت بولعالى تۇر ەكەن” دەستى.
– اتالمىش مەشىتتى قالا تۇرعىندارى مەن ىسكەر ادامداردىڭ قارجىسىنا تۇرعىزىپ جاتىرمىز. ايتقا دەيىن بىتىرە المادىق. كەلەر جىل ول تولىق اياقتالماق, – دەدى ءوڭىر باسشىسى ب. ساپارباەۆ.
مەشىتتىڭ جانىنداعى مۇراجاي بۇرىن قوقىس ءتوگەتىن جەر بولعان. ەندى ادام تاونىماستاي قۇلپىرعان. 40 گەكتاردى الىپ جاتقان جەردە قورىق-مۇراجاي بوي كوتەرىپ كەلەدى. حايۋاناتتار باعى, دەندروباق, بوتانيكالىق باق, ءتىپتى اسكەري تەحنيكالار مەن كلاسسيكالىق ءۇلگىدەگى ساز اللەياسى دا بوي كوتەرمەك. ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ماشبەك ۇلى بوتانيكالىق باق جانىنان يسلام, جاپون باعىنىڭ دا بوي كوتەرەتىنىن حابارلادى. الداعى ۋاقىتتا قوسىمشا ءتورت باق اشۋ ويدا بار, دەدى وبلىس اكىمى.
ەتنوگرافيالىق اۋىلدى ارالاعان كەزدە كەلگەن قوناقتار ءسۇيىنىشتەرىن جاسىرا المادى. قاز-قاتار ءتىزىلگەن ادەمى دە ايشىقتى ۇيلەر جاڭا ۇلگىدە بوي كوتەرگەن. مىنە, مىناۋ ورىستىڭ, ال كەلەسىسى قازاقتىڭ, ودان كەيىن – ەۆرەي, وزبەك, كارىس, تاتاردىڭ ۇيلەرى. ولارداعى جاندار ءبىر-بىرىمەن تاتۋ, ىنتىماقتا تۇرماق.
– كەندى التايدا 130 ۇلتتىڭ وكىلدەرى تۇرادى. وسكەمەندەگى دوستىق ءۇيى ەلىمىزدە ءبىرىنشى بولىپ اشىلعان, ونىڭ اشىلۋىنا ەلباسى ن. نازارباەۆ كەلىپ قاتىسىپ, تۇساۋىن كەسكەن. قازىر بىزدە 75 مادەني-ۇلتتىق ورتالىقتار بار. ەتنواۋىلدى اشقانداعى ماقسات, ورتالىقتار وكىلدەرىنىڭ ءبىر جەردە باس قوسىپ, ماڭىزدى شارالاردى بىرگە وتكىزۋىنە جاعداي جاساۋ, ءوز تاجىريبەمىزدى ءبولىسۋ. بۇل جەردە 38 ۇلتتىق ۇيلەر قونىس تەبەدى, قازىر 14-ءى ءازىر تۇر, – دەدى بەردىبەك ماشبەك ۇلى.
– بۇل ەتنواۋىلدى قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارى وزدەرىنە سالىپ السا كەرەمەت بولار ەدى. بەردىبەك باۋىرىمنىڭ بۇرىندارى قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا اكىم بولعان كەزىندە تالاي قۇندى باستامالاردى دۇنيەگە اكەلگەنىن جاقسى بىلەمىن. شىرايلى شىعىستىڭ ءوركەندەۋى مەن گۇلدەنۋىنە دە ەرەكشە ۇلەس قوسىپ جاتىر ەكەن, – دەپ ءبىر ارەدىكتە قىزىلورادان كەلگەن جارىلقاسىن شاريپوۆ اعامىز اعىنان جارىلدى.
شاڭىراق كوتەرگەلى جاتقان جاندوس دەگەن ازامات جۇبايى اقبوتامەن بىرگە ەتنواۋىلدى ارالاپ ءجۇر ەكەن. ەكەۋى قوس اكىممەن ەسكەرتكىش سۋرەتكە ءتۇستى. بەردىبەك ماشبەك ۇلى مەن بولاتبەك بايان ۇلى جاس شاڭىراق يەلەرىنە باقىت تىلەدى...
تۇسكە دەيىن قوناقتار ساياباق جانىنا بوي كوتەرگەن “كازتسينك” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى سالىپ بەرگەن تەننيس كورتىن (بارلىعى التاۋ) تاماشالادى. ۇلى وتان سوعىسىندا قازا تاپقان بوزداقتارعا ارنالعان داڭق مەموريالىنا گۇل شوقتارىن قويىپ, تاعزىم جاسادى. قان مايداندا كەندى التايدىڭ 83 مىڭ جاۋىنگەرى ەلگە ورالماعان, 109 جەرلەسىمىز كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان. سول كۇنى تۇستەن كەيىن قىزىلوردالىق دەلەگاتسيا ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى, “كازتسينك” جانە “ازيا-اۆتو” زاۋىتتارىن ارالاپ, ولار شىعاراتىن ونىمدەردى كوردى.
– ءوندىرىسى وركەن جايعان وسكەمەن ءبىزدى ەرتەدەن قىزىقتىرعان. ەندى كەلدىك, كوزبەن كوردىك, كوپتەگەن ەكىجاقتى كەلىسىمدەرگە قول قويامىز, ول ەكى وبلىستىڭ عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق كارتاسىن وركەندەتۋدە ەرەكشە ورىن الماق, – دەدى ءوڭىر باسشىسى ب. قۋاندىقوۆ اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنە.
شىنىندا دا, قىزىلوردادا ەكى الىپ كاسىپورىنعا قاجەت شيكىزات قورى مول كورىنەدى. ۋران ءوندىرۋمەن اينالىساتىن قىزىلوردا بۇدان بىلاي ءىسكەرلىك قاتىناستى دامىتا تۇسپەك. شالقيا كەن ورنىندا مىرىشتىڭ مول قورى بار. ەكى جىل بويى توقتاپ قالعان كەنىشتىڭ جۇمىسىن قايتا جانداندىرۋ ويدا بار كورىنەدى. بيىل قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا 245 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 54 جوبا ۇسىنىلعان ەكەن. ونىڭ 12-ءسى بيىل ىسكە قوسىلماق. بۇدان كەيىن كەلگەن قوناقتار “قازاقمىس” كورپوراتسياسى قارجىسىنا كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن تاماشا “ۆوستوك” ستاديونىن تاماشالادى.
مەموراندۋم – مولشىلىق كەپىلى
...ءوزىمىز دە ويلاعانبىز, بۇل جولعى قىزىلوردالىقتاردىڭ بارىس-كەلىسى ەكونوميكانى ءوركەندەتۋگە, ەكى وبلىس اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جاقسارتىپ, ىنتىماقتى نىعايتا بەرەدى عوي دەپ. تۇيسىگىمىز الداماعان ەكەن. بۇدان بىلاي شىرايلى شىعىس شەت ەلدەردەن قىمبات باعالى كۇرىش پەن ءجۇن-تەرىنى, باسقا دا تاۋارلاردى ساتىپ الۋعا ءتاۋەلدى ەمەس. ءوز كەزەگىندە سىر ەلى بىزدەن جەڭىل-كولىكتەر مەن تراكتورلاردى, اۆتوبۋستاردى جەڭىلدىكپەن الماق. ءبىر عانا مىسال! ماسەلەن, وسكەمەندەگى “ازيا-اۆتو” زاۋىتى قازىر جەڭىل كولىكتەردىڭ ونعا تارتا ءتۇرىن شىعارىپ جاتىر. ولاردىڭ اراسىندا “شكودا”, “كيا”, “شەۆرولەت-كرۋزو”, ءتىپتى “كاديللاك” پەن “حاممەر” كولىكتەرى بار. ال سەمەيدەگى “سەماز” زاۋىتى دا “بەلارۋس” تراكتورلارى مەن “داەۆو” اۆتوبۋستارىن شىعارادى. ولاردىڭ باعاسى دا ارزان. ول ول ما, ءتۇستى مەتاللۋرگيا الىپتارى شىعاراتىن ونىمدەردى دە قىزىلوردالىقتاردىڭ جەڭىلدىكپەن الۋلارىنا جاعداي جاسالىنباق.
د. سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ “التاي” تەحنوپاركىندە قوس وبلىستىڭ اكىمدەرى ءوزارا ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدى. بۇل جەر قاسيەتتى جەر, جاقىندا عانا رەسەي مەن قازاقستان پرەزيدەنتتەرى د. مەدۆەدەۆ پەن ن. نازارباەۆ ەكى ەل اراسىندا ءوزارا ىنتىماقتى ارتتىرۋ جونىندە ونداعان كەلىسىمدەرگە قول قويعان.
كەزدەسۋ ناتيجەسىندە ب.ساپارباەۆ پەن ب.قۋاندىقوۆ شىعىس قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارى اكىمدىكتەرى اراسىنداعى يندۋستريالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق, مادەنيەت, وڭىرلەر اراسىنداعى تۋريزم, سپورت جانە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ سالاسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. وندا جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەر قامتىلعان. شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءتۇسىپحان ءتۇسىپبەكوۆ پەن قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مۇرات مۇحامەدوۆ ەكى وبلىس اكىمدىگى اراسىنداعى تۋريزم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى بەكىتتى. بۇل باسقوسۋدا “ازيا-اۆتو” جشس مەن “Best اۆتو” جشس ديرەكتورلارى ديلەرلىك ساتۋلار مەن قىزمەت كورسەتۋ,”اقتاس-ءى” شارۋا قوجالىعى مەن “سەمەي تەرى كومبيناتى” جشس ءىرى قارا مەن قوي تەرىسىن جەتكىزۋ, “ديحان” كۇرىش كومپانياسى جشس مەن جەكە كاسىپكەر بەيسەن يششانوۆ ىشكى رىنوكتى رەتتەۋ جانە كەندى التايعا كەلەتىن كۇرىش باعاسىنىڭ ءوسۋىن تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى كەلىسىمدەرگە قول قويدى.
– ءدال وسىنداي اۋقىمدى, كەڭ كولەمدەگى كەزدەسۋ مەن جىلى ءجۇزدى ءجۇزدەسۋلەر تۇڭعىش رەت ءوتىپ وتىر. ال بۇگىنگى قۇجاتتار ءسوز ءجۇزىندە قالماۋى كەرەك, بولاتبەك بايان ۇلى ەكەۋمىز دە مەموراندۋم شارتتارىنىڭ ورىندالۋىن قاداعالايمىز. وتكەن جىلى قىزىلورداعا بارعاندا بىرنەشە ءتيىمدى شارتتار جاسالىنعان. ول ناتيجەسىن بەردى. الداعى ۋاقتىتتا باسقا وبلىستارمەن دە ءوزارا ىنتىماقتاستىق جالعاسا بەرمەك, – دەدى بەردىبەك ماشبەك ۇلى.
– مۇنداي كەڭ اۋقىمدى پايدالى كەزدەسۋ وبلىس تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءوتىپ وتىر. سول ءۇشىن وبلىس اكىمى ب. ساپارباەۆقا ايتار العىسىم ەرەكشە. ءوز كەزەگىندە سىزدەردى دە قاسيەتتى سىر ەلىنە كەلۋگە شاقىرامىن. قالا ادام تانىماستاي وزگەرگەن, وركەندەي تۇسكەن. ءتۇستى مەتاللۋرگيانىڭ وتانى – شىعىستىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قوسقان ۇلەسى ەرەكشە. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا شىعىس وڭىرىندە كەرەمەت وزگەرىستەر بولىپ جاتىر, وعان كوز جەتكىزدىك. قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەي بەرۋى ابىرويىمىزدى اسقاقتاتا بەرمەك, – دەدى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى ب. قۋاندىقوۆ.
“اڭساتسا سىر ءوڭىرى, ءان تەربەر جۇرەگىڭدى...”
“سىر – الاشتىڭ اناسى” اتتى كونتسەرتتىك باعدارلامانى تاماشالايمىز دەگەندەر “مەستو” دەمالىس ورتالىعىنا سىيماي كەتتى. سەبەبى بەلگىلى, سىر ەلىنىڭ سۇلەيلەرى, جىرشى, جىراۋلارى, كۇمىس كومەي انشىلەرىنىڭ اتاق-داڭقى بۇكىل ەلگە بەلگىلى. ءتىپتى 88-دەگى التايدىڭ ابىز اقساقالى, ەڭبەك ەرى, اتاقتى كولحوزشى, اتبەگى بوشاي كىتاپباەۆ تا تاياعىنا سۇيەنىپ, كونتسەرتتى تاماشالاۋعا كەلىپتى. بوشەكەڭنىڭ جانىنا قىزىلوردادان كەلگەن قوناقتار جايعاسىپتى. سونىڭ ءبىرى – قىزىلوردالىق سىيلى قاريا ولجاباي ساپارباەۆ.
– بەردىبەك بالامىزدىڭ ءىس-ارەكەتتەرى “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى ارقىلى, تەلەديدار ارقىلى بىزگە جاقسى تانىس. التايداعى قاتال قىستان ءسۇرىندىرمەي الىپ شىقتى, ايتەۋىر حالىق امان. وسكەمەن كەرەمەتتەي وزگەرىپتى. كوزبەن كوردىك, ريزا بولدىق, – دەيدى ولجاباي اعامىز.
– بەردىبەك سياقتى ىسكەر, حالىقتىڭ ازاماتى ءالى دە ءۇش-ءتورت جىلداي التايدا ەڭبەك ەتسە, كوپ ىستەر تىندىرار ەدى, وسىنداي ۇل تاربيەلەگەن سىزدەرگە دە ۇلكەن العىس ايتامىن, – دەپ اعىنان جارىلدى بوشاي اقساقال.
حوش, سونىمەن كونتسەرت باستالىپ تا كەتتى.
ەكى ساعاتتىڭ قالاي وتە شىققانىن اڭعارماي دا قالدىق. ساحنا تورىنە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ كوتەرىلدى.
– ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىگى, ونىڭ قولداۋىنا يە بولعان ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ماشبەك ۇلىنىڭ شاقىرۋى بويىنشا الاش جۇرتىنىڭ اناسى اتانعان سىر ەلىنىڭ ونەرپازدارى التايدىڭ بوكتەرىنە كەلىپ, ءان مەن جىردان شاشۋ شاشۋدا. دەلەگاتسيا قۇرامىندا باسقارما باسشىلارى, مەكەمە, ۇجىم جەتەكشىلەرى بار. بۇگىن بىرقاتار كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. سىر ەلى مەن قاسيەتتى التاي قول ۇستاستى. وسكەمەندە بۇدان ەكى جىل بۇرىن بولعان ەدىم. ءبىر جارىم جىل ىشىندە وبلىس باسشىسى ب. ساپارباەۆتىڭ كوپ ىستەر تىندىرىپ, حالىقتىڭ العىسىنا يە بولعانىن كوزبەن كورىپ, ريزا بولدىق. سوناۋ 1995 جىلى بەردىبەك ماشبەك ۇلى قىزىلوردا وبلىسىن باسقارعان كەزدە ەلىمىز اۋىر كۇندەردى باستان كەشىپ جاتقان. حالىق ايلىعى مەن زەينەتاقىسىن ۋاقتىلى المايتىن, سول كەزدىڭ وزىندە بەكەڭ اعامىز قارىم-قابىلەتىن تانىتىپ, بۇل قيىندىقتى جەڭە بىلگەن. كەيىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىن باسقارعان كەزدە دە ونىڭ تابىسىنا قۋانىپ وتىردىق. وتكەن جىلى وبلىستىق ءماسليحات بەكەڭنىڭ ۇزاق جىلعى ەڭبەگىن ەسكەرىپ, وعان “قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى” دەگەن اتاقتى بەرگەن ەدى. سونى تابىستاۋدىڭ رەتى بۇگىن كەلىپ تۇر. جالپى, سىر ەلىنىڭ حالقى بەردىبەك ءماشبەك ۇلىن “ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىگى ءارى سىر ەلىنىڭ ازاماتى” دەپ ورىندى ماقتان تۇتادى. ەندەشە, قۇرمەتتى اتاقتى تابىستاۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر, دەپ اتا سالتىمەن قۇرمەتتى اتاقتى تابىس ەتىپ, يىعىنا شاپان جاپتى.
– شىنىمدى ايتسام, تالاي مارتەبەلى جيىنداردا ورتاعا شىعىپ, ءسوز العان كەزدە ءدال قازىرگىدەي تولقىماعان ەدىم. شىرايلى شىعىسقا سىر ەلىنىڭ ازاماتتارى كەلىپ جاتىر. بۇگىن تالاي قۇندى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. ەلباسى ن. نازارباەۆ كەزدەسۋلەردە ۇنەمى وتاندىق تاۋاردى قورعاۋ, باسقالارعا جالتاقتاماي, ءبىر-بىرىمىزبەن قارىم-قاتىناس جاساۋدى تاپسىرادى. بۇگىن مۇندا ءوز اعالارىم, مىنە, ىدىرىس اعا دا كەلىپتى, سىزدەرگە راحمەت. كەشەگى قيىن كەزدە ءبىرىنشى بولىپ كومەك بەردىڭىزدەر, 50 ميلليون تەڭگە, ءبىر ۆاگون سىردىڭ اق مارجانىن جىبەردىڭىزدەر. ماعان كورسەتكەن زور قۇرمەتتەرىڭىز ءۇشىن ءوزىمنىڭ جەكە باسىمنىڭ جانە وتباسىنىڭ اتىنان بارلىق سىر ەلىنىڭ حالقىنا مىڭ دا ءبىر العىس ايتامىن, – دەپ تەبىرەندى جالعىز سىر ەلى عانا ەمەس, التايدىڭ دا اقيىق ازاماتى اتانعان بەردىبەك ماشبەك ۇلى.
نەسىن ايتاسىز, ەكى كۇن بويى وسكەمەننىڭ كوشەلەرىندە سىر ەلىنىڭ ءان-جىرى قالىقتاپ تۇردى. ەرتەڭىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ باستاعان توپ مەتاللۋرگتەر مادەنيەت سارايى الدىندا “تۋعان ەل – التىن بەسىگىم” اكتسياسى اياسىندا بورودۋليحا اۋدانى ەڭبەكشىلەرى وسىرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارى جارمەڭكەسىنە, كونتسەرتىنە قاتىستى. بورودۋليحا اۋدانىنىڭ اكىمى تالاپ قاسىموۆ بۇگىنگى جارمەڭكەگە 25 توننا ەت, 20 توننا كوكونىس, بال, سىر, قاۋىن-قاربىز اكەلگەندەرىن ايتتى. ەكى قازان پالاۋ, ىستىق ءشاي مەن باۋىرساق قالا حالقىنا تەگىن بەرىلدى. بيىلعى “تۋعان ەل – التىن بەسىگىم” اكتسياسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە ءوڭىر باسشىسى ب. ساپارباەۆ توقتالا كەتىپ, سەمەي مەن وسكەمەندە قاتار وتەتىنىنە ءمان بەردى. ماسەلەن, سەمەيدە زىريان قالاسى مەن كۇرشىم اۋدانىنىڭ, ال وسكەمەندە بەسقاراعاي مەن بورودۋليحا اۋداندارىنىڭ مادەني كۇندەرى ءوتتى. ول جىل اياعىنا دەيىن سوزىلماق. “بۇل اكتسيانى ءبىز دە قولدانارمىز” دەگەندى ايتىپ قالدى كەلگەن قوناقتار...
وڭداسىن ەلۋباي. وسكەمەن.
-----------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور.