جازۋشى تابىل ق ۇلىياس ساتيرا-يۋمور جانرىمەن قاتار مۇراعات, مۇراجايلارداعى تاريحي دەرەكتەردى زەرتتەپ “قانجوسا عاسىر” كىتابىن شىعارعان بولاتىن. ەندى, مىنە, ول “قىرعىن”, “قان كەشۋ” اتتى كىتاپتارىن باسپاعا تاپسىرىپ وتىر. وندا 1922-1932 جىلدار كەزەڭىندە قازاق حالقى باستان كەشكەن جايتتەر باياندالادى. تومەندە ءبىز سول كىتاپتان ءۇزىندى جاريالاپ وتىرمىز.
بايتاق دالامىزدى قىزعىش قۇسشا قورىپ, دۇشپاننىڭ تابانىن تيگىزبەۋدە ءۇش ءجۇزدىڭ قازاعى ءبىر اتا, ءبىر انانىڭ بالاسىنداي جۇدىرىق بوپ جۇمىلىپ, تاتۋلىقتى تۋ ەتىپ, جىمىسقىنىڭ كوزىنە قۇم قۇيىپ, جاتتان جاتپاي-تۇرماي قورعانا بىلگەن. بىرەگەي باتىرلارى دۇشپانىن ايبارىمەن جاسىتا بىلگەن, سوعىسا قالسا جەر قاپتىرىپ ەرلىگىن اسىرا بىلگەندىگىن اقتاڭداعى مول تاريحىمىزدان ەندى-ەندى بىلە باستادىق. ارينە, كوپ دەرەكتەردى جارقىراتىپ اشۋعا كەيىندەپ قالعانىمىزعا ءتۇرلى كەزەڭ, پىسى باسقان ءامىرشىلدىك كىنالى. ورىنبورلىق تاريحشى, رەسەي اكادەميگى سايكين نيكولاي يۆانوۆيچ:
– ەل شەتىنە جاۋ تيگەندە بەس فرانتسيا سىياتىن كەڭ دالانىڭ ەرلەرى قالايشا تەز جينالا قالادى؟ – دەيدى. ول ءاربىر ون-ون بەس شاقىرىم جەردە جاۋشى تۇراتىنىن بىلمەيدى. سايگ ۇلىك مىنگەن ەرلەردىڭ حابار جەتكىزۋى اسا قيىن ەمەس ەدى. ات ءدۇبىرى شىقسا, جاۋشى قارالى تۋىن كوتەرسە, الىستان الاعايلاعان بەلگى كورىنسە – ەرلەر ساۋىت-سايمانىن ازىرلەپ اتقا قونۋعا ءازىر تۇرعان. ءسوزى دۋالى دالا دانالارى باتاسىن بەرىپ, اق جاۋلىقتى انالار اق جول تىلەگەن, نامىسىن قايراپ ەرلىككە جىگەرلەندىرگەن. تالاي كورگەن قاندى ازاپ, كەشىرمەيتىن كەك جەڭىس تۋىمەن عانا ولشەنگەن. سوندىقتان باتىرلارى سەن كىمسىڭ دەپ كەكيگەن جوق, ءبىرىن-ءبىرى باۋىر تۇتتى. جەڭگەن ەلدە حان دا قادىرلى, بيلەرى مەن باتىرلارى دا ءدارىپتى. “وشتىك, قاستىق پەن باقاستىق – ءومىر جاستى قىسقارتىپ, ىشكەن اس بويىڭا باتپايدى” دەگەن بيلەردەن تاراعان ءسوز بار. وعان حان دا, قارا دا توقتاعان. بايقاپ سويلەپ, اقىلمەن جوعىن جوقتاعان. عايبات ءورتى تۇتانسا, وت باسىندا سوندىرگەن. ءۇش ءجۇزدىڭ باسى بىرىككەن قالىڭ قازاعى ءبىر نيەتپەن ەل تىنىشتىعىن ساقتاعان. حالىق بىرلىگى – بەسىكتەگى تاربيەدەن باستالسا كەرەك. قىز الىپ, قىز بەرىسىپ قۇداندالى جەكجات بولعان ەلدىڭ باعا جەتپەس بايلىعى تاتۋلىق بولعاسىن, باتىرلىق اتاققا ىنتىقپايتىن ەر بولار ما؟ قايسارلىقتى حالىقتان الىپ, ەرجۇرەكتىلىكتى اتاعى اڭىز باتىرلاردان الىپ ساناسىنا سىڭىرگەن بابالارىمىز ەكى ءجۇز جىل بويى سوعىسىپ, تىنىشتىق بەرمەگەن. قالماقتارعا دا سۇيەم جەردى بەرمەي, نايزانىڭ ۇشى, ءبىلەكتىڭ كۇشىمەن ساقتاعان. بىرەسە جوڭعارلاردىڭ تۇتقيىلدان شاپقىنشىلىعى تىنىشتىق بەرمەي جاتسا, دۇشپاندار سوققى كورىپ جەڭىلىس تاپسا دا قازاق دالاسىن مەنشىكتەپ قالۋدان ءۇمىت ۇزبەگەن. ءبىر قازاق قالعانشا سوعىسۋدان تايمايتىن, جەڭىسكە جەتپەي تىنبايتىن بۇلاردى ىشتەن ءىرىتىپ, رۋ اراسىنا وت جاعىپ, ءوزارا قىرقىستىرىپ, ءجۇزبەن ءجۇزدى وشىكتىرىپ قۇرتۋ كەرەك دەگەن قاسكويلىك تە بولعان. “قازاق قالتاسىنان پىشاعىن شىعارماسىن, شىعارسا سالادى” دەگەن ءسوز قالعان. وعان دالەل, قازاقشا سايراپ كەلگەن جوڭعاردان دا, ورىس, قالماقتان دا ساقتانۋىنا باۋىرسۋدىڭ سوڭى جان سۇراۋ بولماسىن دەگەنىن بيلەر ايتىپ, قاس پەن دوستى قاباعىنان تانىپ بىلگەن ەمەس پە؟! اقىلدىلار قاشان سىڭىسكەنشە ىشكى سىرىن الدىرماي, ۇلتتىق قاسيەت, ار-نامىستان جاڭىلماعانى سودان. ىشتەن ب ۇلىك شىقپاي, دۇشپانداردىڭ ويرانداۋ ءۇمىتى اقتالماي, قازاقتاردىڭ بىرلىگى ارقاسىندا بايتاق دالا ساقتالدى. جەردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ اتادان بالاعا وسيەت بوپ قالدى. سوندىقتان سول زاماننىڭ حاندارى بولسىن, عاسىردان وزعان ويلى دانا بيلەرى بولسىن, قىرقىسقانىن قيىپ تۇسەتىن باتىرلارى بولسىن – ءبارىنىڭ تىلەگى – حالقىنىڭ باسى ءبۇتىن بوپ, جەرىنىڭ امان ساقتالۋى ەدى. ولاردىڭ ەسىمىن بولە-جارۋدىڭ قاجەتى جوق. حان ورتاق, بي ورتاق, باتىر قالىڭ قازاقتىڭ ورتاق ماقتانىشى.
مىسالى, ابىلاي حان زامانىنداعى قيان-كەسكى ۇرىستاردا تالاي باتىرلار ارىستانداي جۇرەكتىلىكپەن جەڭىسكە جەتە بىلسە, سول باتىرلاردىڭ ەسىمدەرى ءالى تۇگەندەلىپ بولعان جوق. وعان دالەل – بايتەرەك باتىردى الايىق. تاريحتان بەلگىلى, كىشى ءجۇزدىڭ باقتىسيىقتان تاراعان ۇرپاقتارىنىڭ اتا قونىسى كاسپي تەڭىزىنىڭ تەرىستىك شىعىس بەتى, ويىل, قيىل, جەم, ساعىز, جاقسىباي وزەندەرىنىڭ بويى. بەينەلەپ ايتقاندا, قۇندىزداي قۇلپىرعان ءوڭىر. بايتەرەك, قاراتاۋ, قالدىباي جانە باسقا دا تولىپ جاتقان ەرلەردىڭ ەسىمى قالماقتارمەن سوعىستارداعى جىرلاردا, اڭىزداردا ەل اۋزىندا ءالى كۇنگە ساقتالىپ كەلەدى. جەتى اتاعا دەيىنگى قاندىق, تەكتىك قۇپيانى بىلەتىن, شەجىرەنى زەرتتەۋدەگى ىزدەنگىشتىگى قاتەلىككە سوقپايتىن قاراتوبە اۋدانى ورتالىعىنداعى №21 مەكتەپتىڭ ديرەكتورى ابىلاي بورانوۆ: “بايتەرەك باتىردىڭ دەرەگىن ۇزاق جىل ىزدەپ, زەرتتەدىم. جالپى قازاقتاردىڭ قاندىق ساپاسىنىڭ جوعارى بولۋىن بابالارىمىز قاتتى ويلاعان عوي. “جامان, جاقسى بولسا دا, تارتپاي تۇرماس تەگىنە” دەگەن عىلىمدا تەڭدەسى جوق ءسوزدى قازاقتان باسقا كىمنەن ەستىدىڭ. نە ءتۇرلى قىلمىستى دا, نە ءتۇرلى جاماندىقتى دە تەگىنەن ىزدەگەن. جەتى اتاعا دەيىن قىز الىپ, قىز ۇزاتپاۋ ءوز الدىنا, تەكتى جەرمەن قۇدا بولىپ, اراداعى ءبىرلىكتى ايەلدەر ارقىلى ودان دا جاقىنداستىرا ءتۇسۋدىڭ قامىن ويلاعان. كۇيەۋ ءجۇز جىلدىق, قۇدا مىڭجىلدىق دەپ تاتۋلىقتى ساقتاۋى قازاقتان باسقا الەمدە قاي ۇلتتا بار؟
سونىمەن بايتەرەك, اعاسى ەسەن باتىرلار شەركەش, ىسىق, اداي ساربازدارىنان جاساقتالعان 10000 ەرجۇرەك جىگىتتەرىمەن 1745 جىلى ابىلاي حاننىڭ اسكەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلادى. بىرەۋلەر ابىلقايىردىڭ بيلىگىنەن نەگە شىعىپ كەتتى دەگەن سۇراق قويۋى دا ءمۇمكىن دەسەك, ەكى ءجۇزدىڭ حاندارىنىڭ ءتۇرلى كەزدەسۋلەرىندە الاكوزدىك, باقتالاستىق بولماعان عوي. قازاق دالاسى ورتاق دەپ ءتۇسىنبەگەن. “ورىس-قالماق قاتىناسى” جازبا دەرەگىنىڭ 147-بەتىندە ء“ابىلقايىر حان ۇلى ەرالىمەن تورعاي وڭىرىندە 1747-1748 جىلدارى قىستاپ شىققان” دەگەن سويلەم بۇل ءسوزىمىزدىڭ ءبىر ايعاعى. دەمەك, حاندار جەر ورتاق, حالقىمىز ءبىر نيەتتە دەپ ۇعىنعان. ال, بايتەرەك باتىر قاندايدا قيىن ۇرىستاردا جەڭىسكە جەتۋدىڭ شەبەرى, ساربازدارىن الىمدى, العىر ەتىپ ءتاربيەلەي بىلگەن. ءاربىر ساربازدىڭ جاسىنان قىلىشپەن قيىپ تۇسۋگە بەيىمدىگى سىناقتان وتەدى. قايرات, كۇش, شاپشاڭدىق, قورعانۋداعى شەبەرلىكتە قاتە بولمايتىنداي, بۇكىل جاتتىعۋ ساپاسى ارقىلى ىرىكتەلەدى. نايزاگەرلەر توبى دا وسىلاي تاۋلىك بويىنا دايىندىقتا, قاتەلىك بولماۋعا ءتيىستى. ات, ەر-تۇرمان, ساۋىت-سايمان جاتتىعۋ ساعاتتارىندا ءمۇلتىكسىز ۇرىس قيمىلىنا دايىندالادى. ابىلاي حان بايتەرەكتىڭ ءاسكەري توبىن “قاڭلى” دەپ اتاندىرىپ, مايدان دالاسىنداعى شۇعىل, توسىن شابۋىل ارقىلى دۇشپاندارىن جايراتىپ سالاتىن قۇراما دەپ باعالاعان ەكەن.
– بايتەرەكتىڭ اعاسى ەسەن دە ابىلاي حاننىڭ ەڭ سەنىمدى باتىرلارىنىڭ ءبىرى بولىپتى. ونىڭ ساربازدارىنىڭ ەرەكشەلىگى سول قازاق ەلىنىڭ سولتۇستىك شەكاراسىن قورعاۋعا باعىتتالىپتى, – دەدى زەرتتەۋشى عالىم ابىلاي بورانوۆ, – ورتا ءجۇزدىڭ العىرلارىنان قۇرالعان بۇل توپتىڭ اسكەري قامتىلۋى, شەبەرلىكتەرى وزگەلەردەن باسىم بولماسا, شەكارالىق دۇشپاندارىندا قانداي قارۋ بار, ودان قالاي قورعانۋ ءتاسىلى قاجەتتىگىن زەرتتەپ, بىلمەسە جەڭىس قيىن دەپ ۇعىنىپ, باسىمدىق بەرىلگەن كورىنەدى. از اداممەن كوپ قولدى توسىننان جايراتىپ سالۋدىڭ امالدارى قاراستىرىلعان. ۇلكەن دايىندىق, ساپالى سىناقتان وتكەن ساربازدار عانا شەكاراعا توپتاسقان. ويتكەنى, دۇشپان شەكارادان ءوتتى دەگەنشە ب ۇلىنشىلىكتى شۇعىل باسۋ وڭايعا تۇسپەسى انىق-تىن. 1745-1758 جىلدارى وسى اسكەري قۇرامانى شەبەر باسقارعان قولباسشى ەسەن 1704 جىلى ومىرگە كەلىپ, 1789 جىلى ءدۇنيەدەن وتكەن. سونداي-اق, بايتەرەك باتىردىڭ كىشى ءىنىسى كوبەكتىڭ ۇلى بەكتاۋ ءۇش ءجۇز بويىنشا ابىلاي حاننىڭ اسكەرىنە ساربازدار دايىنداپ, ولاردىڭ شەبەرلىگىنە ساي تاڭداۋدان وتكىزىپ, اسكەريلەردىڭ تۇرمىس-تىرلىگىن, ازىق-ت ۇلىك, قارۋ-جاراعىن قالتقىسىز قامتاماسىز ەتۋ توبىن باسقارعان. ونىڭ قۇرامىندا جاۋگەرشىلىكتىڭ كۇتپەگەن جاعدايدا شابۋىلى, شەكارادان باسىپ كىرۋى بايقالسا, ءۇش جۇزگە دابىل قاعىپ, حابار سالاتىن جاۋشىلار بولعان. ابىلاي حاننىڭ قىزىنان تۋعان بايتەرەكتىڭ ەكى ۇلى تەكەباي مەن شانشاردىڭ رەسەيدەن ءبىلىم الۋىنا بەكتاۋ قىزمەت ەتكەن. تەكەباي دا اسكەري قولباسشى, ابىلاي حاننىڭ ءبىر قىزىنا ۇيلەنگەنگە ۇقسايدى. ال, تەكەبايدىڭ كىندىگىنەن تاراعان بەسپاي, سەگىزەكتىڭ ۇرپاعى باتىس قازاقستان وبلىسىندا, ورىنبور وڭىرىندە تىرلىك ەتەدى.
– شەكارالىق مەملەكەتتەر, – دەدى ءسوزىن جالعاعان ابىلاي بورانوۆ, – قازاقتاردىڭ اسكەري جەڭىمپازدىق قۇپياسىنىڭ سىرىنا جەتە الماعان دا شىعار. قانتوگىسكە بارماس ءۇشىن باتىرلاردىڭ جەكپە-جەك شايقاسىندا دا ءسانتۇرلى بىلگىرلىك, ءادىس-امال-ايلا, كۇشتىلىكتىڭ مۇقالماس الماس قىلىشتاي وتكىر ءتاسىلدەرى بولعان عوي. وسىنداي جەڭىمپازدىق نامىسقا, رۋح مىقتىلىعىنا تىكەلەي بايلانىستى ەدى. سوسىن دا جۇزدەگەن باتىرلار قايىرلى قازاق دالاسىن قورعاي بىلگەن.
بۇل كەزدە ورىستار جەرىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا اسكەري كۇشتەرىن نىعايتا باستاعان. سونى تۇسىنگەن قازاق حاندارى, بيلەرى, باتىرلارى بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا بوپ, بيلىكتى قولدان بەرىپ, ەزىلىپ, تاپتالۋعا تۇسپەۋدىڭ نەتۇرلى قام-قارەكەتىن ىستەپ باققان. كۇش بىرلىگى, قانداي جويقىن سوعىستاردا جەڭىسكە جەتكەن ەرلىكتى قانعا ءسىڭىرىپ وتىرعان. جاتتىڭ بيلەپ-توستەۋدى ويلاعان مىنەزىن ايبارمەن ىعىستىرعان. ابىلاي حاننىڭ باتىرلاردى ءۇش ءجۇزدەن تاڭداپ, ىرىكتەپ, اسكەري ءتارتىپ پەن تاربيەنى نىق ۇستاۋىنىڭ ماڭىزدىلىعى دا وسىندا جاتىر. ۇلت بىرلىگى ءسال بوساڭسىپ بوجىراسا ورتانى توگىپ, تولىنى شايقايتىن دۇشپانى دايىن تۇردى. ونداي جىمىسقىلىقتى الدىن-الا بولجاپ ءبىلۋ – قانداي دۇلەي كۇشكە بويۇسىنباي, ءتاۋەلسىزدىك قالىپتى ساقتاۋدىڭ امالى ەدى. سونىڭ ارقاسىندا تاقىمداپ قۋعىسى كەلگەن قاسكويلىكتەردەن ۇلى دالامىزدى ساقتاپ قالدى. بىرلىكتىڭ بولاتتاي بەرىكتىگىن بىلگەن دۇشپان دا باتا المادى... مىنە, ءبىزدىڭ حاندارىمىزدىڭ, بيلەر مەن باتىرلارىمىز, وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى شەشەندەرىمىزدى تۇگەندەپ, تاريح بەتىنە التىن ارىپپەن جازاتىن تۇسى وسى بولسا كەرەك.
* * *
بايتەرەكتىڭ ءبىر تۇقىمى ۇرپەك الداجانوۆ ورىنبور, سانكت-پەتەربۋرگتان ءبىلىم الىپ, ورىس پاتشاسىمەن بىرگە تىرشىلىك ەتىپ, اسكەري-مەديتسينالىق قىزمەت اتقارىپ, دۆوريان اتاعىنا يە بولعان. ال, ۇرپەكتىڭ ىنىلەرى قۇلعازى, بەكقازى ورىنبور, سانكت-پەتەربۋرگتان ءبىلىم الىپ, “الاش” قوزعالىسىنا قاتىسىپ, وققا ۇشقان. ۇرپەكتىڭ ايتەن دەگەن ۇلى دا ورىنبور, سانكت-پەتەربۋرگتان ءبىلىم الىپ, باتىس ايماق بويىنشا “الاش” قوزعالىسىنىڭ اسكەري كۇشىن ۇيىمداستىرۋشى بولىپ ءبىراز قىزمەت ەتكەن. امال نە, بۇل قوزعالىستى جاۋ ساناپ تالقانداعان تۇستا ەرلى-زايىپتى ەكەۋىن 1923 جىلى ترويتسك ماڭىندا اتىپ ولتىرگەن. ايتەن “وترادنىي” سەلوسىنىڭ بيىك توبەسىنە جەرلەنگەن. ايتەننىڭ ءىنىسى ساقاش تا ورىنبور, سانكت-پەتەربۋرگتان ءبىلىم العان. ورىنبور قالاسىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىندە 1929 جىلى باتىردىڭ, بايدىڭ تۇقىمى دەپ وگپۋ قارماعىنا تۇسەرىن الدىنا-الا ەستىگەن ول ون ەكى جاسار ۇلى تاۋباي مەن التى جاسار قىزىن سەرعازيەۆ دەپ بالالار ۇيىنە وتكىزىپ ۇلگەرگەن. سول تاۋباي ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا لەنينگراد قالاسىندا ۇلكەن ەرلىك جاساپ “قىزىل جۇلدىز” وردەنىمەن ناگرادتالىپ, مايدان جولى كەنيگسبەرگ قالاسىنا دەيىن جالعاسقان. جەڭىس كۇنىنەن كەيىن بالتىق جاعالاۋىندا اسكەري كومەنداتۋرادا قىزمەت ەتكەن. ەلگە ورالعاننان كەيىن ورىنبور وبلىسىنىڭ تسۆيلينسك اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت ەتەدى.
توبىقتاي ءسوز ءتۇيىنى – كەدىر-بۇدىرى كوپ, جازباشا قالعان دەرەك, دايەگى از, وتارلىق ەزگىنىڭ زارىن شەكتىرگەن قاتىگەزدىكپەن ايقاسىپ, تۋعان جەردى امان ساقتاعان بابالار تاريحى تولىعا ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى. ىزدەسە اتادان بالاعا مۇرا بولىپ قالعان قۇجاتتار, ءتۇرلى جادىگەرلەر دە تابىلا بەرمەك.
تابىل ق ۇلىياس, جازۋشى. استانا.