ەكسپورت كولەمى – 8 ملن. توننا استىق
ۇستىمىزدەگى جىلى ورىن العان توتەنشە قۇرعاقشىلىق سالدارىنان الىناتىن استىقتىڭ ازايۋ ىقتيمالدىعىنا قاراماستان, قازاقستان ەسپورتقا شىعاراتىن بيدايدىڭ كولەمىن بۇرىن مەجەلەپ قويعان مەزىرەتتەن كەمىتكەلى وتىرعان جوق. ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ بۇل جوسپارىنا كەدەن وداعىنداعى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى – رەسەي ۇكىمەتىنىڭ سىرتقا استىق شىعارۋعا تىيىم سالىپ وتىرعانى دا اسەر ەتپەيتىن ءتۇرى بار.
اتالمىش سالا ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, مينيستر اقىلبەك كۇرىشباەۆ تاياۋدا اقمولا وبلىسىنا جاساعان ساپارىنىڭ بارىسىندا الداعى ەگىن جيناۋ ناۋقانىندا جينالىپ الىناتىن ءدان مەن اعىمداعى جىلى ەكسپورتقا جىبەرىلەتىن استىق تۋراسىنداعى ءوز بولجامدارىن بىلدىرگەن. جوبا بويىنشا وسى كۇزدە 13,5-14,5 ملن. توننا شاماسىندا استىق قامباعا قۇيىلىپ قالۋى ءتيىس. بۇدان جىل باسىندا بەلگىلەنگەن كولەمدە 8 ملن. توننا بيداي ساتۋ كوزدەلۋدە. سونىڭ ىشىندە 4 ملن. توننا استىق ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اۋعانستانعا ءجونەلتىلەتىن بولسا, تاعى 3 ملن. تونناسى كاۆكاز ەلدەرىنە, رەسەي فەدەراتسياسى مەن يرانعا اتتاندىرىلادى.
ءسوزدىڭ سىڭايىندا ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىنە ءال بەرىپ وتىرعان فاكتوردىڭ ءبىرى قامبالارىمىزدا وتكەن جىلدان ءبىراز استىقتىڭ قالعاندىعى ەكەنىن دە ايتۋىمىز كەرەك. ناقتىلاپ ايتقاندا, بىلتىردان اۋىسىپ كەلە جاتقان 6 ملن. توننا استىق قورى وسى سەنىمدىلىككە سەرپىن بەرىپ وتىر. ال 8 ملن. توننا استىقتى ەكسپورتقا شىعارۋ ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە بۇرىن-سوڭدى بولماعان رەكوردتىق كورسەتكىش بولعالى تۇر. بۇل ساۋدانىڭ سورابى وسى كەزدەردەن باستالىپ كەتتى. جاقىندا قازاقستاننىڭ كورشى قىرعىز ەلىنە, كولىك شىعىنىن قوسپاعاندا, شامامەن سوماسى 21,5 ملن. تەڭگە مولشەرىندەگى قارجىعا 150 مىڭ توننا ازىق-ت ۇلىكتىك بيداي ساتۋعا كەلىسىم بەرگەنى بەلگىلى بولدى. جالپى, قىرعىزستان جىل سايىن رەسەي مەن قازاقستاننان 300-350 مىڭ توننا بيداي ساتىپ الىپ تۇرادى ەكەن. جىل باسىنان بەرى ايىرقالپاقتىلار ەلى بىزدەن 160 مىڭ توننا استىق الىپ تا ۇلگەرىپتى. ال جوعارىداعى استىقتى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اكەتكىلەرى بار.
ءمينيستردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل جەردە سونىمەن بىرگە مىناداي دا پروبلەمانىڭ تۋى عاجاپ ەمەس. اڭگىمە ءبىزدىڭ كوپتەگەن شارۋا قوجالىقتارىمىزدىڭ ءونىم مولشەرىن ناقتىلى ساننان ارتىق كورسەتىپ, “قوسىپ جازۋعا” بەيىمدەلىپ قالعانىندا بولىپ وتىر. مۇنداي كوزبوياۋشىلىق تالاي جەردەن ءالى كەزىگۋى مۇمكىن. سوندىقتان 6 ملن. توننا استىقتىڭ تۇگەل قويمادا جاتقانىنا ءجۇز پايىزدىق سەنىم جوق. اتالعان ساپارى بارىسىندا اقىلبەك كۇرىشباەۆتىڭ كەيىنگى كەزدەرى بىرقاتار استىق وندىرۋشىلەردىڭ جيناپ العان ءداندى داقىلدارى جونىندە ناقتى تسيفر كورسەتۋدەن باس تارتا باستاعانىن اۋىزعا الۋىندا دا وسىنى دالەلدەيتىن نىشاندار بار. سول سەبەپتى مينيسترلىك مۇندايلارعا ءوز الۋەتىنشە قارسى ارەكەت ەتۋگە ۇيعارىم جاسادى. استىق كولەمىن ءدال كورسەتۋدەن باس تارتۋشىلار ەندىگى جەردە مەملەكەتتىك سۋبسيديالاردان تولىق قاعىلادى. مينيستر سونىمەن قاتار بۇدان بىلاي استىقتى ەسەپكە الۋ جونىندەگى مونيتورينگ جۇيەسىنىڭ ايرىقشا قاتاڭ تارتىپپەن جۇرەتىنىن دە اتاپ ءوتتى.
وسى جەردە توقتالماي وتپەيتىن تاعى ءبىر ءجايت بار. اقش-تىڭ اۋىلشارۋاشىلىق دەپارتامەنتى ءبىزدىڭ رەسپۋبليكادا بيىل جينالىپ الىناتىن استىقتىڭ اۋقىمى 11,5 ملن. توننا عانا بولاتىنىنا بولجام جاساۋدا. ال “ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى” ۇلتتىق كومپانياسى” اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ كوممەرتسيالىق ماسەلەلەر جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى داۋلەت ۋاشەۆتىڭ پىكىرىنشە, مۇحيتتىڭ ارعى جاعالاۋىنداعى ەلدىڭ ءتيىستى دەپارتامەنتى بارلىق جاعدايدا دەرلىك ءدال بولجام ءبىلدىرىپ ءجۇر. ونىڭ ايتۋىنشا, امەريكالىقتار جاساعان وسى 11,5 ملن. توننا استىققا ەندى وزىمىزدە بىلتىردان بەرى كەلە جاتقان 3,2 ملن. (!) توننا قوردى قوسساق, مينيسترلىك كورسەتكەن 14-15 ملن. شاماسىنداعى جالپى مولشەر شىعادى. بايقاپ قالعان بولساڭىزدار, كورپوراتسيا باسشىلارىنىڭ ءبىرى قويماداعى استىقتى 6 ملن. ەمەس, 3,2 ملن. توننا ەتىپ كورسەتىپ وتىر. بۇل ەلەۋلى ايىرىم. سول سەبەپتى دە ول ءبىزدىڭ بيىلعى جىلى 6 ملن. توننا اۋقىمىندا استىق شىعارا الاتىنىمىزدى العا تارتادى. ال اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ايتقان ءمولشەردە بيدايدى ەكسپورتقا شىعارا الاتىن بولساق, قازاقستان تاعى 1,5-2 ملن. توننا التىن ءداندى رەسەيدىڭ ازيالىق بولىگىنە – چەليابى, ومبى وبلىستارىنا جونەلتەر ەدى. مۇنىڭ ارعى جاعىندا 1,2-1,3 ملن. توننالىق ءازىربايجان, 800 مىڭ توننالىق گرۋزيا قاجەتتىلىكتەرى تۇر.
قازىر بىرقاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى الەمنىڭ كوپتەگەن مۇيىستەرىندە قۇرعاقشىلىق, ءورت پەن سۋ تاسقىنى ورىن الۋىنان استىق باعاسىنىڭ كۇرت ءوسىپ كەتۋىنە بايلانىستى ءبىزدىڭ استىق ءوندىرۋشى كومپانيالارىمىز ۇزىن اقشانىڭ سوڭىنان قۋىپ, جيناعان ونىمدەرىنىڭ بارلىعىن دەرلىك ەكسپورتقا شىعاراتىن شىعار دەگەن سىڭايدا قاۋىپ بىلدىرۋدە. كورپوراتسيا اتقارۋشى ديرەكتورى بولسا, ءوز سوزىندە مۇنداي قاتەردىڭ دە نەگىزى جوق ەكەنىن جۋرناليستەرگە بىردەن كەسىپ ايتتى. قازىردىڭ وزىندە ونداي جاعدايدىڭ ورىن الماۋ شارالارى قاراستىرىلىپ جاتقان كورىنەدى. بۇگىندە ايماقتاردا كورپوراتسيامەن مەموراندۋمعا وتىرۋ ءراسىمى باستالىپ كەتتى. ولاردا ءاربىر وبلىس وزىنە كەرەكتى استىقتىڭ مولشەرىن ناقتىلاپ اتاپ كورسەتەدى. سودان كەيىن وڭىرلەر جىل بويىنا وسى قۇجاتتا بەلگىلەنگەن تاپسىرىس مولشەرىندە ۇن الىپ تۇراتىن بولادى. كورپوراتسيانىڭ نەگىزگى مىندەتى وسىمەن تۇيىقتالادى. ول ىشكى رىنوكتاعى تۇتىنىمدى رەتتەپ وتىرادى. ال ىستىق پەن قۇرعاقشىلىقتىڭ قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەگەنى بەلگىلى. سوندىقتان استىقتىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرى سولتۇستىك وڭىرلەردەن اپتاپتىڭ زاردابىن كوبىرەك تارتقان باتىس ايماقتارعا اۋدارىلادى.
بيىلعى اۋا رايىنىڭ ىستىق بولۋىنىڭ استىققا تيگىزىپ جاتقان پايدالى جاقتارى دا بار ەكەن. ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, وسى ىستىق بيدايدىڭ قامىرلىلىعىن ەداۋىر كوتەرىپ جىبەرگەن. ماسەلەن, قوستانايداعى ەگىننىڭ ءبىرىنشى باستىرىلىمى مۇندا بيىل كلەيكوۆينانىڭ 30 پايىز قۇراعانىن كورسەتكەن. ال اقمولا وبلىسىندا 26-28 پايىزعا بارعان. سول سياقتى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بۇدان ءسال تومەندەۋ كورىنگەنىمەن, ءبارىبىر قالىپتاعى دەڭگەيدەن ەداۋىر جوعارى بولعان.
دەگەنمەن, الەمدىك رىنوكتا قازاقستان استىعىنىڭ الاتىن ورنى ونشالىقتى ۇلكەن بولا بەرمەيتىن سياقتى. مۇنىڭ ەسەسىنە ەكسپورتقا استىق شىعارۋ جونىنەن اقش بىلتىرعى (26,8 ملن.) دەڭگەيىنەن اسىپ جىعىلاتىن ءتۇرى بار. قالاي دەگەندە دە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەگىنشىلەرى قازىرگى قيىن جاعدايدىڭ وزىندە تۇيىقتان شىعىپ كەتۋدىڭ بارىنشا ءتيىمدى جولدارىن قاراستىرىپ ۇلگەردى. ەكسپورتقا استىق شىعارۋ – ەكىنشى كەزەكتە تۇرعان ماسەلە.
ءبىزدى تۇيىقتان جاقسى شىعا الاتىنىمىز قۋانتادى.
سەرىك ءپىرنازار.
“ەكو ءSERVىCE” مۇناي قالدىقتارىن كادەگە جاراتادى
ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلىمىزدى 2020 جىلعا دەيىنگى يندۋستريالاندىرۋ باعىتتارى ايقىندالدى. ونىڭ ىشىندە سىر وڭىرىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبالار دا از ەمەس. ولاردىڭ نەگىزى وڭتۇستىك تورعاي يىنىندە جەراستى قازبا بايلىقتارىن يگەرىپ جاتقان شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ وبلىس يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت جاسايتىن جوبالارىنا قاتىستى.
البەتتە, جالپى قۇنى بىرنەشە ونداعان ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن بۇل جوبالار وبلىس ەكونوميكاسىن سەرپىندى دامىتىپ, ايماقتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋمەن بىرگە جەرگىلىكتى جەردەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا وڭدى ىقپال جاسايتىنى بەلگىلى.
– وبلىس ءۇشىن قىزمەت جاسايتىن بۇل جوبالار رەسپۋبليكانىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن, – دەيدى “ەكو ءServىce” فيرماسىنىڭ ديرەكتورى مۋسيف جارىلقاسىن ۇلى. – ال بۇل اۋقىمدى جوبالار ونداعان شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىن وزىنە تارتىپ, وڭىردە جاڭا سالالاردىڭ وركەندەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ جولداۋىندا اتاپ كورسەتكەنىندەي, ەلىمىزدە يندۋستريالاندىرۋدىڭ جاڭا باعىتتا قارقىندى دامىپ, شيكىزاتتىق ەمەس سالانىڭ دامۋىنا ەرەكشە مۇمكىندىك جاسايدى.
فيرما ديرەكتورى ءوز كاسىبىنىڭ قىر-سىرىنان بىلايشا مالىمەت بەرەدى. مىسالى, قىزىلوردا وڭىرىندە اقشابۇلاق كەنىشىندە گاز-تۋربينالى ستانسا سالىنۋدا. جوبا بويىنشا ىلەسپە گازدى وڭدەپ, تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزۋ شارالارى قولعا الىنۋدا. گاز وڭدەيتىن قوندىرعىنىڭ ەكىنشى كەزەگى پايدالانۋعا بەرىلگەندە سىر ءوڭىرىنىڭ ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىنە جول اشىلادى. وسىلاردىڭ نەگىزىندە وبلىس ورتالىعىنا تارتىلاتىن جوعارى ەلەكتر جەلىسى ەكولوگيالىق ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن فيرمالاردىڭ ءوز جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
ايتالىق, مۇناي ءوندىرۋدىڭ قازىرگى دەڭگەيىن ساقتاپ نەمەسە ونىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ جونىندەگى مەجەلەردى جۇزەگە اسىرۋ جاڭا مۇناي ۇڭعىمالارىن ۇدايى ىسكە قوسۋمەن ساباقتاسىپ جاتاتىنى زاڭدىلىق. ال مۇنداي جۇمىستاردى اتقارۋ كەزىندە جەرگىلىكتى جەردىڭ ەكولوگيالىق تالاپتارى بۇزىلۋى ابدەن ءمۇمكىن. قۇمكول كەن ورنىن العاشقى يگەرگەن جىلدارى مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە ونشالىقتى ءمان بەرىلە قويعان جوق. فيرما ديرەكتورىنىڭ پىكىرىنشە, قازىر ۇكىمەتتىڭ ەكولوگيالىق زاڭدىلىقتاردى ساقتاۋعا قاتىستى تالاپتارى كۇشەيە باستادى. وسىعان وراي مۇناي كومپانيالارى مۇناي قالدىقتارىنان ب ۇلىنگەن جەر بەدەرىن وسى زياندى زاتتاردان تازارتۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالارعا جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولۋدا.
– ال ءبىزدىڭ فيرما ناق وسىنداي مۇناي قالدىقتارىنان ب ۇلىنگەن جەرلەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەمەكشى, – دەيدى ول اڭگىمەسىن جالعاستىرىپ. – ءبىزدىڭ ماماندار ب ۇلىنگەن توپىراق قاباتتارىن مۇناي قالدىقتارىنان تازارتىپ قانا قويماي, ولاردى جەرگىلىكتى جەردىڭ ينفراقۇرىلىمىنا پايدالانۋعا مۇمكىندىك الماقشى. وسىعان وراي قىزىلوردا-قۇمكول اۆتوموبيل جولىنىڭ 175 شاقىرىمىندا ءبىز قۇرامىندا مۇناي ارالاس قالدىقتاردى زالالسىزداندىرىپ, ونى تازارتىپ, قايتا وڭدەيتىن قوندىرعىنى ورنالاستىرامىز. ءسويتىپ, ءبىز قازاقستاندا كروت-5 اتتى قوندىرعىنى پايدالانۋ ارقىلى مۇناي قالدىقتارىن وڭدەۋ تەحنولوگياسىن ءبىرىنشى رەت قولعا العالى وتىرمىز.
فيرما ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا “ەكونافت” تەحنولوگياسى تابيعي كومپونەنتتەردى پايدالانۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. سوندىقتان بۇل حيميالىق قوندىرعىنىڭ زيانى جوق. بۇل رەسەي عالىمدارىنىڭ كۋرسك قالاسىنداعى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ينستيتۋتىندا جاساپ شىعارعان تەحنولوگياسى بولىپ تابىلادى. اتالمىش تەحنولوگيانى ەنگىزۋ ءۇشىن فيرما ماماندارى كۋرسكىدەن دايىنداۋ تەحنولوگياسىن عانا الدىرادى. ال ونى وندىرۋگە قاجەتتى كومپونەنتتەر قازاقستاننىڭ ايماقتارىنان جەتكىزىلەدى. نەگىزگى كومپونەنت – مينەرالدى قىشقىلدار. بۇل سوندىرىلمەگەن اك نەمەسە دولوميت, حروم قىشقىلى بولۋى مۇمكىن. وسى ءۇش قۇرامنىڭ جيىنتىعى نەگىزگى كومپونەنتتىڭ ءوزىن قۇرايتىن بولادى. بىلعارى ءوندىرىسىنىڭ, ەت كومبيناتتارىنىڭ, ماي زاۋىتتارىنىڭ جانە وسىعان ۇقساس وندىرىستەردىڭ ماي قۇرامداس قالدىقتارى تەحنولوگيا ءۇشىن قاجەتتى شيكىزات بولىپ تابىلادى. فيرما ديرەكتورى جاڭا جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قاجەتتى شيكىزاتتار تابىلاتىن ءوندىرىس ورىندارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتقانىن مالىمدەدى.
فيرما سوندىرىلمەگەن اكتى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر. بىراق ونى جاڭاقورعان اۋدانىندا ءوندىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى دە قارالۋدا. ازىرگە جاڭاقورعان اۋدانىندا وزىندىك اك وندىرۋگە نەمەسە شيەلى اۋدانىندا دولوميتكە قول جەتكىزۋگە ەرتەرەك. بىراق, “ەكونافت” تەحنولوگياسىنىڭ تيىمدىلىگى سول, بۇل ءوندىرىستى ەرتە مە, كەش پە جەرگىلىكتى جەردىڭ شيكىزاتى ارقىلى جولعا قويۋعا ابدەن بولادى.
بيىلعى جىلى باستالعان “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” حالىقارالىق ءاۆتودالىزىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋعا جۇزدەگەن فيرمالار تارتىلۋدا. ال جوعارىدا ايتىلعان تەحنولوگيانى پايدالانا وتىرىپ, مۇناي قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ جولعا قاجەتتى قۇم-گراۆي قوسپاسىنا ارنالعان شيكىزاتتى ءوندىرىپ شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل اسفالت-بەتون جامىلعىسىنىڭ بەرىكتىگىن ەداۋىر ارتتىرادى. جاڭا تەحنولوگيانىڭ ءبىر قوندىرعىسى جىلىنا 15 مىڭ تەكشە مەتر قالدىقتى وڭدەي الادى.
ءسويتىپ, جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر مۇناي قالدىقتارىن وڭدەپ, ءوڭىرىمىزدىڭ تابيعي احۋالىن جاقسارتىپ قانا قويماي, ولاردى كادەگە جاراتۋ باعىتىندا دا جاڭا تەحنولوگيانى باتىل قولعا الىپ وتىر.
ءامىرحان الماعانبەتوۆ. قىزىلوردا وبلىسى.