قازاق قازاق بولىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى العان ساتتەن باستاپ ەسىمىزدى جيىپ, ەڭسەمىزدى تىكتەۋدە سىرتتاعى اعايىننىڭ ورنى وراسان زور ەكەنىن ايقىن اڭعاردىق. سەبەبى, تاۋەلسىزدىك – بارشامىز ءۇشىن ورتاق قۋانىش بولاتىن. ءبىزدىڭ دە كۇنىمىز تۋدى عوي دەپ, وزەگىمىز تالىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى ساعىنىسقان باۋىرلارمەن قاۋىشۋدىڭ امالىن ىزدەپ, قازاق بالاسىنىڭ باسىن قوسۋدى قولعا الدىق. مىنە, سونىڭ ناتيجەسىندە پرەزيدەنت باستاپ, ءبىز قوستاپ, 1992 جىلى قىركۇيەكتىڭ 29-ى كۇنى الماتىدا دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىن وتكىزدىك. ءبىز سول شاقتا تىلمەن ايتىپ جەتكىزگىسىز كەرەمەت كۇندەردى باسىمىزدان كەشتىك. ءالى ەسىمدە, جان-جاقتان كەلگەن اعايىنداردى اۋەجايدان قارسى العانىمىزدا ۇشاقتان تۇسە سالا جاتا قالىپ جەردى سۇيگەن قانداستارىمىزدى كورگەندە ءبارىمىز دە ەگىلدىك. مىنە, بۇل وتانعا دەگەن ناعىز ساعىنىشتىڭ, سۇيىسپەنشىلىكتىڭ كورىنىسى ەدى.
سول بابالار جەرىن كوكسەگەن قازاقتىڭ اتامەكەنگە ورالۋى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ, تەر توگىپ, تالاي ىرگەلى ءىستەردىڭ باسىن قايىرىپ جۇرگەن ىزەتتى ءىنىلەرىمىزدىڭ ءبىرى – اكىم ءابدىحايىم ۇلى ىسقاق ەلىمىزگە كەڭىنەن بەلگىلى ازامات. ءبىرىنشى شاقىرىلعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قىزمەتىن دە ابىرويمەن اتقاردى. تۇڭعىش انا تىلىمىزدە جازىلعان “حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى” زاڭنىڭ اۆتورى اتاندى. وسىلايشا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك قولدانىسقا جارامايدى, تەك تۇرمىستىق دەيگەيدەگى ءتىل دەگەندەرگە ناقتى ىسپەن تويتارىس بەرە ءبىلدى. شەتتەگى اعايىننىڭ اتامەكەنگە كەلۋى جولىندا شىن مانىندە قايراتكەرلىك تانىتتى.
ەرلىك – بىلەكتە ەمەس, جۇرەكتە. نامىس قاشاندا ەردىڭ جانى. وتاندى جان-تانىڭمەن سۇيە ءبىلۋ ناعىز ازاماتتىقتىڭ بەلگىسى. اكىم نامىس پەن اردى تۋ عىپ ۇستاپ, كەزدەسكەن كەدەرگىدە ءوزىن دالەلدەي ءبىلدى. پارلامەنتتەگى ءبىر جىلعا جۋىق تارتىستا اكىم ىسقاقتىڭ بالاما زاڭ جوباسى جەڭىسكە جەتتى. استانامىز اقمولاعا كوشكەندە ەلباسىمىز العاش قول قويعان اكىمنىڭ سول بوزتورعايداي شىرىلداپ قورعاعان “حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى” زاڭ بولاتىن.
ازاماتقا ءتان بەلسەندىلىگىمەن, شىنايى ۇلتجاندىلىعىمەن, قازاق تىلىنە جاناشىرلىعىمەن ەلدىڭ ەلەۋلىسىنە, حالىقتىڭ قالاۋلىسىنا اينالدى. سول قانعا بىتكەن قاسيەتىمەن تاباندىلىقپەن ءوزى قابىلداتقان زاڭنىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدە كوشى-قون جانە دەموگرافيا جونىندەگى اگەنتتىك قۇرىلدى, وبلىستاردا كوشى-قون باسقارمالارى شاڭىراق كوتەردى. ون ءۇش جىلدان بەرى قانداستارىمىزدىڭ وتانىنا ورالۋى, كۆوتا, باسپانا الۋ ماسەلەلەرى وسى زاڭمەن ىسكە اسىپ كەلەدى. الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەن قازاق ەلىنە قايتۋدى ارمانداپ, زارىعۋمەن جۇرگەن قانشاما قانداستارىمىز اتامەكەنىمەن قاۋىشتى دەسەڭىزشى. سول اعايىندار بۇگىندە جات جەردە جاتباۋىر بولىپ, وزگەگە تەلمىرمەي, ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە باقىتتى عۇمىر كەشۋدە.
جالپى, ەر جىگىتتىڭ بويىندا ءوز وتانىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى بولماسا, مۇنداي قايراتتى قادامعا بارا الماس ەدى. بۇل ءۇش ءجۇزدىڭ باسى قوسىلعان ورداباسىدا دۇنيەگە كەلگەن اكىمنىڭ ۇستازدار وتباسىندا تاربيەلەنىپ, اتالار اماناتىنا ادالدىق تانىتۋىنىڭ ارقاسى ەدى.
كوشى-قون ماسەلەسى ءار مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگى بەلگىلى. حالقىنىڭ سانى از, جەر كولەمى ۇلكەن قازاقستان ءۇشىن بۇل سالا قاشاندا ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىن جويماق ەمەس. الەمدە ءوز قانداستارىن شاقىرتىپ, جاعداي جاساپ وتىرعان مەملەكەتتەر ساناۋلى عانا. گەرمانيا, يزرايل سەكىلدى سونداي مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا بۇگىندە قازاقستان دا قوسىلىپ وتىر. قيىن- قىستاۋ زاماندا جەر-جەردە تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىمەن تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قانداستارىن جيناپ, ەلدىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتىپ جۇرگەن ەلباسى ساياساتىنىڭ كەمەلدىگىنە بۇل جەردە دە كوز جەتكىزۋگە بولادى.
1992 جىلى رەسمي دەلەگاتسياعا مۇشە بولىپ ەلباسىمەن بىرگە يرانعا بارعانىم ەسىمدە. وندا قازاقستان ۇكىمەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەدىم. سول جەردە نۇرەكەڭنىڭ تاپسىرماسىمەن مەن يران قازاقتارىمەن كەزدەستىم, ۇمىتپاسام 15 مىڭ قازاق تۇرادى ەكەن. 1993 جىلى يرانعا ەلشى بولىپ باردىم دا, ەلباسىنىڭ پارمەنىمەن سولاردىڭ ءۇش مىڭىن اتامەكەنگە كوشىردىم.
ەلدەن سىرتقا كەتىپ, تاريحي وتاننان ايرىلۋ وڭاي ەمەس. بوسقىنداردىڭ تاعدىرىن مەن يراندا جۇرگەندە ءوز كوزىممەن كوردىم. ول تۋرالى “قازاقتار قاڭباق ەمەس كوشە بەرەر” دەگەن ماقالا دا جازعانىم ەلدىڭ ەسىندە بولار دەپ ويلايمىن.
يرانداعى قانداسىمىز نۇرىمشات قاريانىڭ مىنا ءسوزى ءالى ەسىمدە. ءوزى سەكسەننىڭ جەتەۋىندە ەدى. ء“شىركىن, ەلگە جەتىپ قۇلاۋ مەن ءۇشىن ارمان, تاپ وسى جەردەن اتقا قونسام, ءبارى كەۋدەمدە سايراپ تۇر, توتەسىنەن تارتىپ, ءۇش كۇندە كىندىك قانىم تامعان جەرگە جەتەر ەدىم”, – دەپ ەدى جارىقتىق. ەلگە جەتىپ ولسەم ارمانىم جوق دەۋشى ەدى. كورمەگەن قورلىعى جوق سول قاريالارمەن سويلەسكەنىمدە: “نەسىن ايتاسىڭ, شىراعىم, يرانعا كەلگەندە ءتورت جىلداي كەلىندەر بالا كوتەرمەدى. قۇرىدىق دەدىك. جەرسىنبەي ءجۇر ەكەن, ءتورت جىلدان كەيىن عانا كەلىندەر بالا كوتەرە باستادى. يا قۇداي, بار ەكەنسىڭ عوي, دەپ كوككە قول كوتەرىپ جالبارىندىق”, – دەدى. ءبىر قاريانىڭ: “شىراعىم, مىرزاتاي, شەتتە ءجۇرىپ ولگەن قازاقتىڭ مۇردەدە دە سۇيەگى قىزىپ جاتاتىن شىعار”, – دەگەن ءسوزى دە جادىمنان استە كەتپەيدى.
سوندىقتان وتانعا ورالۋ شەتتە جۇرگەن بارشا قازاقتىڭ ارمانى, ال كىندىك قانى تامعان جەردە جۇرگەن قازاقتار ءوز وتانىنىڭ قادىرىن ءبىلۋى كەرەك. ويتكەنى, تۋعان جەردەن ىستىق دۇنيەدە ەشتەڭە بولمايدى.
“وتان – وتباسىڭنان باستالادى” دەيدى قازاق. ۇلى جول ءوز ءۇيىڭنىڭ تابالدىرىعىنان باستاۋ الادى. ورالماندار ءۇشىن ولشەۋسىز ەڭبەك ەتكەن اكىم ءىنىمىز دە كەزىندە ءوزىنىڭ تۋعان جەرى ورداباسى اۋدانى نەگىزسىز تاراتىلىپ كەتىپ بارا جاتقاندا دەپۋتاتتىق وكىلەتتىگىن پايدالانىپ اۋداندى, تاريحي ورداباسى اتاۋىن ساقتاپ قالعان پاراساتتى ازامات. بيلىكتەن دە, بەدەلدەن دە تۋعان جەرىنىڭ ابىرويىن, اتاۋىن ارتىق كوردى. كىندىك قانى تامعان جەرىن جانىنداي ءسۇيىپ, ادال پەرزەنتى رەتىندە ارداقتاپ كەلەدى. اكىمنىڭ ء“ۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان ورداباسىم” اتتى تاريحي-تانىمدىق كىتابى ەلجاندى ازاماتتىڭ تۋعان جەرىنە, وسكەن ەلىنە دەگەن مىڭ سان تاعزىمىنىڭ كۋاسى دەسەك بولادى. ءبىر جاعىنان قاشاندا قازاقىلىقتىڭ تۋىن جىقپاعان وڭتۇستىك وڭىرىندە دۇنيەگە كەلىپ, ۇلتىنىڭ ۋىزىنا جارىپ وسكەن اكىمنىڭ بۇلاي بولماۋى دا مۇمكىن ەمەس.
تۋىستارىمىز ەلىم دەپ ەمىرەنىپ, اتامەكەنگە جەتە الماي جۇرگەندە قاراكوز بۇلدىرشىندەردى شەتەلگە ساتۋ ادام بالاسىنىڭ اقىلىنا سىيمايتىن جاعداي. قالامگەر ءا.ىسقاق وسىناۋ وزەكتى ماسەلەنى ءوز ماقالالارىندا تالماي ءجيى كوتەرۋمەن كەلەدى. ماسەلەن, ونىڭ دەپۋتات بولىپ جۇرگەندە انگليا, امەريكا, تۇركيا سياقتى الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرگە ارنايى بارىپ, تاجىريبە الماسۋى, ونداعى قاراكوز قازاق بالالارىنىڭ ىزدەۋشىسى بولىپ, ولاردىڭ سان قىرلى تاعدىرىن ءوز كوزىمەن كورىپ قايتۋى ەلىنىڭ ەرتەڭىنە الاڭدايتىن وتانشىل ازامات ەكەندىگىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى. ءوز ماقالالارىندا “جەتىم قوزى تاسباۋىر, ماڭىرار دا وتىعار” دەگەندەي, ارمان, دجو اتتى قازاق بالالارىنىڭ تاعدىرى جايىندا جۇرەك تولقىتاتىن ەسسەلەر جازىپ, “قازاق جەتىمىن جىلاتىپ, جەسىرىن قاڭعىرتپاعان ەل” دەگەن ءتۇيىندى ءسوزدى ۇلتىم دەپ جانى اۋىرار زيالىلاردىڭ ەسىنە سالدى.
نەگىزى اكىم تابيعاتىنان جانى نازىك, مىنەزگە باي قارىمدى قالامگەر, كوسەمسوزدىڭ شەبەرى. ونىڭ تەرەڭ فيلوسوفيالىق پايىمداۋلارعا نەگىزدەلگەن “جۇرەكتەگى جازۋلار”, “ادام ىزدەپ ءجۇرمىن” اتتى ەسسە كىتاپتارى بۇگىندە كوپشىلىكتىڭ قولىنان تۇسپەيتىن ەڭبەككە اينالدى. وقىرمانداردىڭ سۇرانىسىمەن بىرنەشە مارتە باسىلىپ تا شىقتى. قولىنا قالام ۇستاعان شىعارماشىلىق يەسىنىڭ شىن مانىندەگى باقىتى وسى دەپ ويلايمىن.
وزىڭمەن ءوزىڭ وڭاشا قالعاندا, ءتۇپسىز ويلارعا ساپار شەككەنىڭدە جانىڭدى جەگىدەي جەگەن مازاسىزدىقتان ايىعۋ ءۇشىن بۇل تۋىندىلاردىڭ تاعىلىمى تەرەڭ دەپ بىلەمىن. اكىمنىڭ كىتاپتارىن قولعا الىپ پاراقتاعاندا-اق وزىڭىزگە ءبىر سىرلاس دوس تاپقانداي تىنىسىڭ اشىلىپ, جان سارايىڭ جادىراپ سالا بەرەدى.
ءا.ىسقاق قالامى جۇيرىك, كوسەمسوز شەبەرى بولۋىمەن بىرگە جاماندىققا جانى قاس, جان بىتكەندى تەك جاقسىلىقتان عانا تۇراتىن جاراستىقتى الەمگە جەتەلەيتىن اقىن. ونىڭ ولەڭدەرى ىزگىلىككە, مەيىرباندىلىققا تولى. ادال, شىنشىل, اتقارعان ىستەرىنەن دە, سويلەگەن ءسوزدەرىنەن دە, جازعان شىعارمالارىنان دا ىرىلىگى كورىنىپ تۇراتىن ابزال ازامات. بالا دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن, بالا پسيحولوگياسىن جەتىك مەڭگەرگەن, ۇرپاق دەگەندە ەت جۇرەگى ەلجىرەپ تۇراتىن قالامگەر. ونىڭ قالامىنان تۋعان بالالارعا ارنالعان ولەڭدەرى دە ءوزىنىڭ وڭىندەگى جىلىلىق پەن كوزىندەگى نۇر سياقتى ىلعي شۋاقتى, مەيىربان, بيازى بولىپ كەلەدى.
سونىمەن بىرگە, اكىمنىڭ جان ءدۇنيەسىندەگى نازىك ءيىرىمدى اسەم اۋەنمەن اۋەلەتكەن سازگەر ەكەنىن ونەر سۇيەر قاۋىم جاقسى بىلەدى. ول ءوزىندىك ورنەگى بار ەلۋدەن استام ءاننىڭ اۆتورى. اندەرى – تاڭعى شىقتاي تازا, تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي ءمولدىر ساعىنىشتى اۋەندەر. ەلىن, جەرىن, وتانىن سۇيەتىن ازاماتتىڭ نازىكتىككە تولى سىرشىل اۋەندەرى جانىڭدى الديلەپ, ماحابباتقا, جاستىققا, وتكەنىڭە باس ءيدىرىپ, ەرىكسىز جۇرەگىڭدى تەبىرەنتەدى. ءان تەك قۇلاقتىڭ قۇرىشىن قاندىراتىن مۋزىكالىق شىعارما عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ول جۇرەكتى قوزعايتىن, سەزىمدى سەرگىتەتىن, وي-ءورىسىڭدى وياتاتىن پوەزيالىق دۇنيە. اسىرەسە, پاتريوتتىق سەزىمدى قوزدىراتىن “كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى” اتتى ءانى دەنەڭدى شىمىرلاتىپ, مەرەيىڭدى وسىرە تۇسەدى. ال “كوڭىل قىمبات” دەگەن ءانى تۇرلاۋسىز ءومىردىڭ تۇڭعيىعىنان سىر شەرتەدى. ونىڭ سازدى ليريكاسى جان-جۇرەگىڭدى تەربەتەدى, تولعاندىرادى. اكىمنىڭ تۋعان جەرگە دەگەن شەكسىز ءسۇيىسپەنشىلىگى, قوعامدا بولىپ جاتقان قۇبىلىستارعا بەي-جاي قاراي المايتىن شىعارماشىلىق ادامىنا ءتان تەرەڭ ويلارىمەن اسپەتتەلگەن اندەرى ەرىكسىز تەبىرەنتەدى, ال ويناقى اۋەنگە تولى اندەرى ارقاشان جۇرەككە جىلى ءتيىپ جاتادى.
دۇنيە ۇلكەن كول,
زامانا سوققان جەل.
الدىڭعى تولقىن اعالار
كەيىنگى تولقىن ىنىلەر, – دەگەندە دانىشپان اباي ءومىردىڭ ۇنەمى قوزعالىستا, وزگەرىستە بولاتىنىن اڭعارتقان ەكەن.
تالاپتىڭ تۇلپارىن ەرتە ءمىنىپ, ەل ىسىنە ارالاسقان ىزەتتى ءىنىمىزدىڭ ءبىز بىلەتىن قايراتكەرلىك, قالامگەرلىك, كومپوزيتورلىق ءۇش قىرى وسىنداي. اكىمگە ءاردايىم باقىتىڭ بيىك, عۇمىرىڭ ۇزاق بولسىن, ەل ءۇشىن ەتكەن ەڭبەگىڭ جانىپ, ابىروي بيىگىنەن كورىنە بەر, شىراعىم, دەگەن تىلەك ايتقىم كەلەدى.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ,
پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.