ءوڭىر ءومىرى
جاستارعا جول اشىق
ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن 2014 جىلعا دەيىن كەم دەگەندە ەكى ەسەگە دەيىن ۇلعايتۋ ءجونىندە مىندەت قويعانى ءمالىم. ونى ىسكە اسىرۋ جولىندا جاستاردىڭ ىسكەرلىگى مەن بەلسەندىلىگى ۇلكەن ارقاۋ بولۋعا ءتيىس. اباي قالاسىندا وسىمەن جەتىنشى رەت وتكەن اۋىل ورەندەرى وكىلدەرىنىڭ فورۋمىندا اتالعان ماسەلە جان-جاقتى تالقىلاندى.
جاستار جيىنىندا وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باستىعى گۇلنارايىم قاڭتاربەكوۆا ورتاعا سالعانداي, ءوز تۋعان ولكەلەرىن گۇلدەندىرۋگە دەگەن قۇلشىنىس جەرگىلىكتى قىزدار مەن جىگىتتەر تاراپىنان جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. بۇعان دەيىنگىدەي, قالالارعا اعىلۋ ازايدى. “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا اۋىلدا دا جۇمىس اۋقىمى كەڭەيدى. جەكە شارۋانى ءدوڭگەلەتىپ اكەتۋگە مۇمكىندىك ۇلكەيدى. اۋىلدار بەينەسىنىڭ كوركەيىپ, الەۋمەتتىك الۋەتى نىعايۋى جاس مامانداردى ەل ىشىنە ورالۋعا تارتىپ ءجۇر. ءوز ەرىكتەرىمەن مۇنداي جولدى قالاۋشىلار بىلتىر 288 بولسا, بيىل قاتارلارىنا 300-دەن استام قۇربى-قۇرداستارى كەلىپ قوسىلدى.
سوڭعى ۋاقىتتا, سونىمەن قاتار تۇرعىلىقتى تالاپكەر كاسىپكەرلەردىڭ بەلسەندىلىگى كۇشەيە تۇسكەندىگىن اتاۋعا بولادى. وسى ورايدا وبلىس اكىمى گرانتى ەنگىزىلىپ, بەرىلۋى بەس جىلعا اينالعان بۇل شارانىڭ ارقاسىندا ءبىراز ازاماتتىڭ ىستەرى وڭعارىلۋىنا جول اشىلدى. اتاپ ايتقاندا, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ارالاسۋشى 60 جايناقتىڭ سول ارقىلى العا قويعان ماقساتتارىن ورىنداۋعا قول ۇزاردى. اباي اۋدانىنداعى يۋبيلەينىي اۋىلىندا ويىن-ساۋىق ورتالىعىن اشقان جانات جۇماباەۆ پەن اقتوعاي اۋدانى قىزىلاراي اۋىلىندا كولىك جوندەۋ شەبەرحاناسىن قۇرعان ەرنات مۇقىشەۆ سەكىلدى ورتالارىنا سەرپىن ەسۋشىلەر جەر-جەردە از كەزدەسپەيدى.تەك وبلىستىق ەمەس, اۋداندىق اكىمدىكتەر دە كاسىپكەرلىككە تالاپتانۋشىلارعا جوعارىدا اتالعانداي گرانتتاردى بەرۋگە دايىن. اسىرەسە, اباي, ۇلىتاۋ اۋداندارىنداعى جاستار ۇمتىلىسىن وسىلايشا قولداۋ باسقا جەرلەرگە ۇلگىلى ءۇردىس بولىپ جاتىر.
فورۋمعا قاتىسۋشىلار “مەنىڭ ولكەمنىڭ وتكەنى, بۇگىنى جانە كەلەشەگى” اتتى تاقىرىپتاعى جوبا تۇساۋكەسەرىمەن تانىستى. ەكى كۇندىك باسقوسۋدا ولار ءبىر-ءبىرىمەن تاجىريبە الماسىپ, جاڭا وي-يدەيالارمەن باي ءتۇستى.
ۇيرەنەرلىك ۇلگىلى ءۇردىس
ءومىردىڭ وڭالۋىنا انىق ايعاق وسى بولار, قازىر وبلىستا اجارى مەن بەينەسىنە سۇيسىنە قارارلىق اۋىلدار قاتارى از ەمەس. كەزىندە بار سانىنەن ايرىلىپ, ءجۇنى ج ۇلىنعان قۇستاي كۇيگە ۇشىراعان ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىرازى ەندى الىستان كوز تارتادى. نۇرا اۋدانىنداعى ششەرباكوۆ جانە يزەندى اۋىلدارى سولاردىڭ شوعىرىندا شوقتىعى بيىگى سانالادى. ءبىرىنشىسى “قاينار” جشس جەتەكشىسى سەيىتجاپپار نىعمەتوۆتىڭ شارۋاشىلىق شاڭىراعىن شايقالتپاي, تىنىسىن كەڭەيتۋ ارقاسىندا الەۋمەتتىك الۋەتى الدەنسە, ەكىنشىسى “وتقانجار” جشس باسشىسى قانات وتارباەۆتىڭ تۋعان, وسكەن ورتاسىنا دەگەن پەرزەنتتىك پارىز-قامقورلىعى شاپاعاتىنا بولەنىپ كوركەيۋ ۇستىندە.
وسى اۋىلدارداعى يگى ىستەرمەن تانىسىپ, ۇيرەنۋگە بۇگىندە جان-جاقتان كەلۋشىلەر كوپ. قارقارالى اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى ورال جۇكىباەۆ پەن اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك دۇيسەتاەۆ باستاعان قۇرامىنا اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىمدەرى جانە شارۋا قوجالىقتارى جەتەكشىلەرى قامتىلعان دەلەگاتسيا سولاردىڭ العاشقىسى بولدى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اۋقاتتى تۇرمىسى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان بۇل ەلدى مەكەندەر بەينەسى كوز ءسۇيسىنتەرلىكتەي. يزەندى تىنىس-ءتىرشىلىگىن كوركەيتۋ ۇدايى قامقورلىعىنداعى وسىنداعى “وتقانجار” سەرىكتەستىگى مەشىتتى, ينتەرنات ءۇيىن, ناۋبايحانانى, باقتيار ارتاەۆ اتىنداعى سپورت كەشەنىن, جازعى بي جانە بالالار ويىنى الاڭىن, قىمىزحانانى, تويحانانى ءوز كۇشتەرىمەن سالعان. سونىمەن قاتار ءبىر ورتالىقتان قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىندا ورنالاسقان كىتاپحانا, پوشتا, مەديتسينالىق پۋنكت اۋىل كوركى. بۇگىندە مۇندا مادەنيەت ءۇيىن جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالىپ كەلەدى.
سونداي-اق يزەندىدەگى كوشەلەر, اۋلالار تازالىعى دا قارقارالىلىقتار نازارىن اۋدارتتى. ولار ششەرباكوۆ اۋىلىندا “قايناردىڭ” كۇش-قاراجاتىمەن سالىنعان دارىگەرلىك امبۋلاتوريانى, مەيمانحانانى, قالپىنا كەلتىرىلگەن مادەنيەت ءۇيىن ارالاپ كوردى. وزات ديقاندارعا, مالشىلارعا تۇرعىن ءۇي تارتۋ ەتىلەتىن, تۇرعىندارعا وتىن, جەم-ءشوپ تەگىن تاراتىلاتىن ءۇردىس قىزىقتىردى.
وزدەرىندە ورنالاسقان شارۋاشىلىقتاردىڭ كومەك-قولداۋى ارقىلى گۇلدەنىپ, وركەندەگەن اتالعان اۋىلدار بەينەسىن كوزبە-كوز كورۋ قارقارالىلىقتارعا ۇلكەن اسەر ەتتى. بۇل ءۇردىس كورىكتى ولكە ىسكەر توپتارىنا ۇلگى بولماق.
ايقىن نەسىپباي, قاراعاندى وبلىسى.
ەر ەسىمى ەسكەرۋسىز قالمايدى
كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى اراسىندا جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ ەسىمى ەرەكشە اتالادى. قارا قىلدى قاق جارعان ادىلدىگىنەن, شىندىقتى بەتكە ايتقان تۋراشىلدىعىنان اينىماعان اسىل ازامات ءومىر بويى ۇلتىنا, ەلىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتتى. كەڭەستىك كەزەڭنىڭ تەمىر قۇرساۋىندا جۇرسە دە قازاق ەلىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالعان كۇرەسكەرلىك قاسيەتى ءالى كۇنگە دەيىن اڭىزداي ەستىلەدى. ونىڭ سانالى عۇمىرىنىڭ ءبىراز بولىگى قىزىلجار وڭىرىندە ءوتتى. 1948-52 جىلدارى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان تۇستارى دا ۇلتجاندىلىق, ادامگەرشىلىك تۇلعاسى ءتىپتى ەرەكشەلەندى.
الايدا, ونىمەن بىرگە قىزمەتتەس بولعان ادامدار, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى ايتۋلى تۇلعانى ۇلىقتاۋ, ەسكە الۋ جونىندە تالاي ۇسىنىس جاساعانمەن, ەسىمى بەرتىنگە دەيىن ەسكەرىلمەي, ەلەۋسىز قالىپ كەلدى. بيىل باستاما جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنان قولداۋ تاپتى. جۋىردا ول جۇمىس ىستەگەن بۇرىنعى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى عيماراتىنىڭ قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى فارحاد قۋانعانوۆ, مارقۇمنىڭ ۇلى, تاريح عىلىمدارىىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى مۇرات تاشەنوۆ, ەڭبەك ارداگەرى نيكولاي ساحاروۆ سويلەپ, مەملەكەت ءجانە قوعام قايراتكەرى جايلى اڭگىمەلەدى.
ءسوز اراسىندا جۇرتشىلىقتىڭ وبلىس ورتالىعىنداعى №20 قازاق مەكتەبىنە ج.تاشەنوۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ جونىندەگى ءوتىنىشى ءتيىستى ورىندارعا جىبەرىلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
ءومىر ەسقالي, پەتروپاۆل.
“جاسىل دەسانتتىڭ” جاقسى باستاماسى
جۋىردا شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا جاڭادا قۇرىلعان “جاسىل دەسانت” اتتى ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزىلدى. اتالعان ەكسپەديتسيانىڭ قۇرامىنداعى جيىرما شاقتى جاۋىنگەر وزەن بويىمەن جەتى كۇندىك ساپارعا اتتانىپ بارا جاتقاندىقتارىن مالىمدەدى.
ولار ساپار بارىسىندا وزەن تازالىعىن, جاعالاۋداعى توپىراق قۇرامىن, اعاشتار مەن وسىمدىكتەر جايىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جالپى ەرتىس بويىنداعى ەكولوگيالىق احۋالدى زەرتتەپ قايتپاق. وزەن بويىنداعى تازالىقتىڭ ەشقانداي قالىپقا سايكەس ەمەستىگىن بارشامىز كورىپ ءجۇرمىز. بۇگىندە ادامداردىڭ دەمالىپ وتىرعان جەرلەرىندە ارتىنا قوقىس قالدىرىپ جۇرە بەرەتىنى داعدىلى ىسكە اينالعانى وزىمىزگە بەلگىلى. ال پوليەتيلەن پاكەتتەر مەن ءتۇرلى سۋسىنداردان بوساعان بوتەلكەلەردىڭ جىلدار بويى جاتا بەرەتىنى, ءسويتىپ, ەكولوگياعا ورنى تولماس زيان كەلتىرەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ءسويتىپ, ولار سەمەيدەن وزەن بويىمەن كاتونقاراعاي اۋدانىن بەتكە الىپ ءجۇزىپ كەتتى. الداعى ۋاقىتتا مۇنداي ەكسپەديتسيا ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىلىپ تۇرادى.
داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي.
“جاردەم” قورى كومەككە كەلدى
اقسۋ قالاسىنداعى وسى قوعامدىق قوردىڭ ديرەكتورى انار ايدارحانوۆا تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراعان كەيبىر ادامدارعا ارنايى ورتالىق اشۋدى كوپتەن بەرى ويلاپ جۇرگەن ەكەن. جالپى, قازىر قاي جەردە بولماسىن تۇراقتى مەكەن-جايلارى جوق, كوشەلەردە, ءۇي اۋلالارىندا قاڭعىپ جۇرەتىن جاندار از ەمەس.
بۇلاردىڭ وسىنداي كۇي كەشىپ جۇرگەندەرى ءوز الدىنا, بۇل كوپشىلىكتىڭ ورتاسىندا جاعىمسىز جايلار دا تۋدىرادى. سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانعىسى كەلەتىن حالىق, ارينە, اينالاسىنىڭ تازا, دەنساۋلىعى جاقسى, دۇرىس تۇرمىس تىرشىلىك كەشەتىن ادامداردىڭ بولعانىن قالايدى. ال, كۇل-قوقىستان تاماقتانىپ, ۇيلەردىڭ ءار بۇرىشىندا تۇنەپ جۇرەتىن قاڭعىباس جانداردان قوعامدى ارىلتۋدى, ولاردى ەڭبەككە بەيىمدەپ ءبىر ورتاعا جيناعاندى “جاردەم” اتالاتىن قوعامدىق قور مۇشەلەرى وسىلاي قولعا الدى. ءسويتىپ, ەلىمىزدەگى جاپونيا ەلشىلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءوتىپ جاتقان “اسىل شوپتەر تامىرى” اتتى گرانتتىق باعدارلاماسىنا قاتىستى.
باعدارلاما بويىنشا 87 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندەگى قاراجاتقا قالا ورتالىعىنان ءبىر ءۇيدى ساتىپ الىپ, كۇردەلى جوندەۋ جاساۋعا كىرىسىپ كەتتى. الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ورىنداۋعا ارنالعان بۇل باستامانى قولداۋعا قالالىق اكىمدىك, “اقسۋ – ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز” اتتى قوعامدىق قور قولداۋ كورسەتتى. قازىر انار ايدارحانوۆا كوپتەن بەرى ويلاعان ورتالىق تا اشىلدى. بۇل ءۇيدىڭ ءارى قاراي تۇراقتى جۇمىس جاساپ تۇرۋى ءۇشىن قوعامدىق قورلارمەن قاتار, جاي ادامدار دا قاتىسىپ كومەكتەرىن بەرە الادى. تاعدىر تالكەگىنە تۇسكەن بۇل ادامداردى ومىرگە قايتا بەيىمدەپ, ەڭبەككە تارتاتىن ورتالىق ءۇشىن “اقسۋ – ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز” دەيتىن تاعى ءبىر قوعامدىق قور دا قايىرىمدىلىق شاراسىن جاساپ, 1 ميلليون تەڭگەدەي قاراجات ءبولدى. اقسۋ قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرجان راقىمجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ورازا ايىندا قايىرىمدىلىق جاساۋ, نيەت پەن پەيىلگە ساي بولۋ – جاقسىلىق. الداعى ۋاقىتتا قالالىق اكىمدىك بۇل ورتالىقتى تولىقتاي قامتامسىز ەتۋ ءۇشىن 4 ميلليون تەڭگەدەي قاراجات قاراستىرماقشى. بۇل قاراجات ازىق-ت ۇلىك قورىنا, مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋگە جانە بەيىمدەۋ ورتالىعىندا ەڭبەك ەتەتىن ادامدارعا باعىتتالادى.
سونىمەن قاتار, ەرجان مەلس ۇلى بيىلعى جىلى قارتتار مەن مۇگەدەكتەر ءۇيىنىڭ دە جىلۋ, سۋ جۇيەلەرى جاڭارتىلىپ, ءبولمەلەرگە جەلدەتكىشتەر ورناتىلىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەنىن ايتىپ ءوتتى.
فاريدا بىقاي, پاۆلودار وبلىسى.