نۇرسۇلتان نازارباەۆ: كونستيتۋتسيا بويىنشا ءومىر ءسۇرۋ – ازات ادامداردىڭ ارتىقشىلىعى

قۇرمەتتى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار!

قادىرلى قوناقتار!

قازاقستان حالقى وسىدان 15 جىل بۇرىن تاريحي تاڭداۋ جاساپ, باعىت-باعدارىن, جۇرەر جولىن ايقىندادى. ەلىمىز 1995 جىلى ءوزىنىڭ تالعام-تال­­قى­سىنان وتكەن باستى قۇجاتىن – ءتول كونس­تيتۋتسياسىن جۇرەك قالاۋىمەن قا­بىل­دادى. جاسامپازدىقتىڭ جاڭىلماس جارعىسى بولعان كونستيتۋتسيا ءبىزدىڭ بارشا جارقىن ىستەرىمىزدىڭ قاينار باستاۋىنا اينالدى. قاستەرلى قۇندىلىعىمىزدىڭ قاعيدات­تا­رىن بۇلجىتپاي ورىنداۋدىڭ ءناتي­جە­سىندە ءبىز قىسقا مەرزىمدە مىزعىمىس مەم­لەكەتتىگىمىزدى ورناتىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلى ەتتىك. اتا زاڭ تاۋەلسىزدىگىمىز بەن تۇتاستىعى­مىز­دىڭ كەپىلى رەتىندە ءبىزدىڭ بىرلىگىمىزدى بەكەمدەپ, ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن تاتۋ­لىقتىڭ بەرىك تۇتقاسى بولدى. كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاي­نار كوزى – حالىقتىڭ ءوزى ەكەنىن اي­قىن­دادى. جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ ارقىلى قازاقستان جاڭا داۋىرگە قادام باستى. وسى مەرەيلى مەجەگە بيىل 15 جىل تو­لىپ وتىر. بۇگىنگى كونفەرەنتسيانىڭ وسى اي­رىقشا مەرەكە قارساڭىندا وتكىزىلۋى ونىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەدى دەپ ەسەپتەيمىن. قۇرمەتتى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار! قىمباتتى شەتەلدىك قوناقتار! ەڭ الدىمەن مەن سىزدەردى, كون­فە­رەن­تسيانىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىن, اسىرەسە كونستيتۋتسيانىڭ 15 جىلدىق مەرەيتويىن مەرەكەلەۋگە كەلگەن ءبىزدىڭ شەتەلدىك قوناق­تاردى قۇتتىقتاعىم كەلەدى. بۇل وقيعانىڭ ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن زور ماڭىزى بار. نەگىزگى زاڭدى قابىلداۋ جونىندەگى ءبۇ­كىل­حالىقتىق رەفەرەندۋم جاڭا ەلدىڭ نە­گىزگى قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىن بەكىتكەن قازاقستان حالقى بىرلىگىنىڭ بىرەگەي تاريحي اكتىسىنە اينالدى. ارينە, ءبىزدىڭ كونستيتۋتسياعا الەمدەگى باعزى كونستيتۋتسيالار سەكىلدى عاسىرلىق مەرەيتويلارعا ءالى الىس, بىراق تا ورىن­دالعان مىندەتتەردىڭ اۋقىمى جاعىنان ءبىزدىڭ نەگىزگى زاڭدى ولارمەن سالىستىرۋعا ابدەن بولادى. ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ 15 جىلداعى بار­لىق جەتىستىكتەرى – بۇل كونستيتۋتسيانىڭ جانە سونىڭ نەگىزىندە قابىلدانعان زاڭنا­مانىڭ ءىس-ارەكەتىنىڭ ناقتى ناتيجەسى. نەگىزگى زاڭدا بارشا قازاقستاندىق­تار­عا تۇسىنىكتى دە ەتەنە ورتاق قۇندىلىقتار ناقتى زاڭ تىلىمەن باياندالعان. بۇل 140 ەتنوس پەن 46 ءدىني قاۋىم­داس­تىق كەلىسىم مەن دوستىقتا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قازاقستان جەرىنىڭ كيەلىلىگى, قول سۇعىلماستىعى جانە بىرتۇتاستىعى. بۇل – جىنىسىنا, ناسىلىنە, ۇلتىنا, تىلىنە, ءدىنى مەن باسقا بەلگىلەرى بويىنشا ازاماتتاردى كەمسىتۋشىلىككە قاتاڭ تىيىم. وسى نەگىزدە باستى كونستيتۋتسيالىق قا­عيداتتار – بەيبىتشىلىك پەن تۇراق­تى­لىق, بۇكىل حالىق يگىلىگى جولىنداعى ەكونوميكالىق دامۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. فرانتسۋز ويشىلى شارل مونتەن “ەڭ جاقسى مەملەكەتتىك قۇرىلىم بۇل حالىقتى تۇتاس بىرلىك رەتىندە ساقتاي العان قۇرىلىم” ەكەنىن اتاپ وتكەن. حالىقتىڭ بىرلىگى – بۇل ەڭ الدىمەن مەم­لەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ بىرلىگى. بۇل ماق­ساتقا كونستيتۋتسيانىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلدى. قازاقستاندا حالىقتىڭ بارىنشا با­سىم قولداۋى جاعدايىندا كۇشتى پرەزي­دەنت­تىك بي­لىك ورنىقتى. مەملەكەتتىڭ قا­لىپتاسۋى, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاڭ­عىرتۋ جاعدايىندا جوعارى بيلىكتىڭ ءالسىز بولۋعا قۇقىعى جوق. مۇنى پوستكەڭەس­تىك كە­ڭىستىكتەگى كوپتەگەن ەلدەردىڭ ءساتسىز مەم­لەكەتتىك قۇرىلىس تاجىريبەسى كورسەتىپ بەردى. قازاقستاندا كونستيتۋتسيالىق دامۋدىڭ 15 جىلىندا بىردە-ءبىر ساياسي داعدارىس بولعان ەمەس. بارلىق ماسەلەلەر ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا ىقپالداستىعى تۋرالى قاتاڭ كونستيتۋ­تسيالىق قاعيداتتار نەگىزىندە شەشىلدى. كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى قامتا­ما­سىز ەتۋدە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ما­ڭىزدى ءرول اتقارادى. ونىڭ قىزمەتى – قازاقستان­دىق زاڭنامانىڭ نەگىزگى زاڭنىڭ رۋحى مەن قارپىنە سايكەستىگىنىڭ سەنىمدى كەپىلى. كونستيتۋتسيا قوعامنىڭ دەموكراتيا­لىق الەۋەتى ءوسۋىنىڭ سەنىمدى نەگىزى بولدى. قازاقستاندا ەكى مىڭ التى جۇزدەن استام بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, 18 مىڭنان اسا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ويداعىداي دا­مىپ وتىر. ءبىزدىڭ گازەتتەر مەن جۋرنالدار اعىلشىن, ءازىربايجان, نەمىس, كورەي, ۋك­راين, ۇيعىر, وزبەك, دۇنگەن, تاتار تىلدەرىن قوسا العاندا 11 تىلدە شىعادى, ال تەاتر­لاردا التى تىلدە ونەر كورسەتەدى. ولاردىڭ ءبارىن تولىقتاي مەملەكەت قارجىلان­دى­را­دى. مۇنداي تاجىريبە الەمدە ەش جەردە جوق. بۇل مەملەكەتتىڭ ىزگى نيەتى. بۇل – كوپ­ۇلتتى حالىققا, ونىڭ تىلدەرى, دىندەرى مەن مادەني قاجەتتىلىكتەرى تۋرالى قام­قورلىق. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – ماڭىزدى كونستيتۋتسيالىق ورگان, ول پار­لا­مەنتكە 9 دەپۋتات سايلايدى. بيىلعى جىلى ول دا 15 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتەدى. ونىڭ تابىستى تاجىريبەسىن الەمدە كەڭى­نەن زەرتتەۋدە. بۇل تاجىريبە – تىلدەر­دى, مادەنيەتتەردى وركەندەتۋ, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى تاربيەلەۋ, ۇلتارالىق كەلى­سىمدى نىعايتۋ جونىندەگى ۇلكەن دە سان قىر­لى جۇمىس. بۇل – ەكى جۇزدەن استام ەتنوس­تىق مەكتەپتەر, 195 جەكسەنبىلىك ءتىل ورتالىقتارى. كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن مەملەكەتتىڭ زايىرلى سيپاتى – قوعامدا تولەرانتتى­لىق­تى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى شارتى. ءبىزدىڭ باستامامىز بويىنشا استانادا الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەر­لەرىنىڭ ءۇش سەزى ويداعىداي ءوتتى. نەگىزگى زاڭ – ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءومىرىن رەتتەيتىن بۇكىل زاڭنامالىق بازا­نىڭ وزەكتى كونسترۋكتسياسى. قازاقستان تمد-دا ءبىرىنشى بولىپ سالىق, زەينەتاقى رەفورماسىن جۇرگىزدى, ولاردىڭ پوستكەڭەس­تىك كەڭىستىكتە بالامالارى جوق. “تسيفرلار الەمدى باسقارمايدى, بىراق تا ول قالاي باسقارىلاتىنىن كورسەتەدى” دەيتىن ءسوز بار. سوندىقتان دا قىزىل ءسوز ەمەس, فاكتىلەر مەن تسيفرلار بارىنشا وبەكتيۆتى. ۇلتتىق ەكونوميكاعا ءجۇز ميلليارد دول­لاردان استام تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەس­تيتسيا تارتىلدى. جاڭا ءححى عاسىردىڭ العاشقى جەتى جىلىندا عانا ءىجو كولەمى ەكى ەسەلەنىپ, ونەركاسىپ ونىمدەرىن شىعارۋ ەكى ەسەگە جانە اۋىلشارۋاشىلىق ءونىم­دەرىن شىعارۋ ءبىر جارىم ەسەگە ۇلعايدى. بۇل رەتتە جان باسىنا كەلەتىن ءىجو 15 جىلدا جەتى ءجۇز دوللاردان سەگىز مىڭ دول­لارعا دەيىن, ياعني 11 ەسە ۇلعايدى. ءتىپتى كوپتەگەن ەلدەردە دامۋ قارقىنىن تەجەگەن الەمدىك داعدارىس جاعدايىندا قا­زاقستاندىق ەكونوميكانىڭ وڭ سەرپىندىلىگى جوعالعان جوق. قازىر بىزدە قۋاتتى ەكونو­مي­كالىق ءوسۋ جالعاسۋدا. ءبىرىنشى جارتى­جىلدىقتىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ءبىز ءىجو كولەمىن 8 پايىزعا ۇلعايتتىق, باسقا ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر دە وسۋدە. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك سيپاتى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق قاعيدات جاھان­دىق داعدارىس سالدارىنا قارسى كۇرەستىڭ قيىن ۋاقىتىندا بارىنشا تولىعىنان كو­رىندى. ەڭ باستىسى, ادامدارعا كومەك كورسەتىلدى. داعدارىسقا قارسى باعدارلاما اياسىندا وتكەن جىلى عانا 400 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. داعدارىستىڭ ەڭ شىرقاۋ كەزىندە ءبىز جۇمىسسىزدىقتى ازايتتىق. وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن تاعى دا 200 مىڭ جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلاتىن بولادى. بۇكىل ەلىمىز بويىنشا جۇزدەگەن جاڭا كاسىپورىندار, مەكتەپتەر, جوو-لار, اۋرۋ­حانالار مەن باسقا دا الەۋمەتتىك نىساندار اشىلدى, جولدار جوندەلدى. تۇتاستاي ال­عاندا, 1996 جىلمەن سالىستىرعاندا حا­لىقتىڭ تابىس دەڭگەيى 14 ەسە ارتتى. بالا تۋ 4 ەسە ۇلعايىپ, ورتاشا ءومىر ۇزاقتىعى ءوستى. نەگىزگى زاڭدى قاتاڭ باسشىلىققا الۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جاڭا پەرسپەكتيۆالار اشىپ بەرەدى. بيىلعى جىلى قازاقستاندىقتار 2020 جىلعا دەيىنگى جاڭا ونجىلدىقتىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىن ورىنداۋعا كىرىستى. جەدەل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قا­بىل­داندى. ونى ىسكە اسىرۋ اياسىندا بيىل­عى جىلى عانا 140-تان استام باسەكەگە قابى­لەتتى جاڭا ونەركاسىپ ورىندارى ىسكە قوسىلادى. ءبىز قۇقىقتىق جۇيەنى جەتىلدىرۋدەمىز. مەنىڭ جارلىعىما سايكەس قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن رەفورمالاۋ جونىندەگى ءمىن­دەتتەر انىقتالدى. رەفورمانىڭ باستى ماق­ساتى – قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەن­دىرۋ, كريمينالسىزداندىرۋ. نەگىزگى زاڭ قازاقستاننىڭ سىرتقى سايا­ساتىنىڭ باستى قاعيداتتارىن – تەڭدەس­تىرۋ­شىلىكتى, ساليقالىلىقتى, كوپۆەكتور­لىقتى ورنىقتىردى. ءبىزدىڭ ەلىمىز الەمدە ءبىرىنشى بولىپ جانە ءبىر ءوزى اتوم قارۋىنان باس تارتتى, الەمدەگى اسا ءىرى سەمەي پوليگونىن جاۋىپ, جا­ھاندىق يادرولىق ۇنقاتىسۋدىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالدى. قازاقستان بۇگىندە بۇۇ-عا ارناۋلى يادرولىق قارۋسىز الەم تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداۋدى ۇسىنىپ وتىر. ەكى كۇننەن كەيىن, 29 تا­مىزدا, الەم العاش رەت ءبىزدىڭ باستامامىز بويىنشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى بەكىت­كەن يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارا­لىق ءىس-قيمىل كۇنىن كەڭىنەن اتاپ وتەدى. ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندە كەڭەستى شاقىرۋ تۋرالى ءبىزدىڭ باستامامىز حالىقارالىق قاتىناس­تاردىڭ ءتيىمدى ينستيتۋتىنا اينالدى. بيىلعى جىلى ەقىۇ-عا باسشىلىق ەتىپ وتىرعان قازاقستان ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ كونتينەنتالدىق تۇعىرنا­ما­سى تۋرالى يدەيانى ۇسىندى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, 1-2 جەلتوقساندا استانادا ەقىۇ مەملەكەتتەرى باسشى­لارى­نىڭ ءسامميتى بولادى. ونى وتكىزۋ تۋرالى ءبىراۋىزدى شەشىم – ەقىۇ-عا قازاقستان­دىق توراعالىق تابىستىلىعىنىڭ دالەلى. قۇرمەتتى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار! قازاقستان كونستيتۋتسياسى – بۇل زاڭ قارپىندە ورنەكتەلگەن جالپىۇلتتىق يدەيا. ول ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ كوپتەگەن ۇرپاقتارىنىڭ ازاتتىق جانە ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋ مۇمكىندىگى تۋرالى, بيلىك بارشا حالىقتىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن مەم­لەكەت تۋرالى, بۇكىل الەمگە بەلگىلى ءارى قۇر­مەت­تەلەتىن تاۋەلسىز ەل تۋرالى ارمان­دارىنىڭ وسى زامانعى قۇقىقتىق تۇسىنىك­تە­رىن بەينەلەدى. ناق سوندىقتان دا ءبىز مىنە ەندى ەكىنشى جىل قاتارىنان كونستي­تۋتسيا كۇنىندە سالتاناتتى پاراد جانە بۇكىل ەلىمىز بويىنشا بۇقارالىق پاتريوت­تىق اكتسيالار وتكىزەمىز. جيىرما شاقتى مەملەكەتتىڭ وكىلدەرىن جيناعان بۇل حالىقارالىق كونفەرەنتسيا قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس­تىڭ تابىستى تاجىريبەسىنە دەگەن باسقا ەلدەردىڭ ءجىتى نازارىن تانىتادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتارىڭىز ءۇشىن, كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسىنا قاتىس­قاندارىڭىز ءۇشىن سىزدەرگە ريزاشىلىق بىلدىرەمىز. وسى زالدا كونستيتۋتسيا جوباسىن جا­ساۋ جونىندەگى كۇردەلى جۇمىستا ماعان كو­مەكتەسكەن عالىمدار وتىر. مەن قازاق­ستاندىق كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ قالىپ­تاسۋى مەن دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان ءسىز­دەرگە تەرەڭ ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار! قۇرمەتتى دوستار! ءبىز جىل سايىن كونستيتۋتسيا كۇنىن ەلدىڭ نەگىزگى زاڭىنا دەگەن قۇرمەت ءۇشىن عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن, وزىمىزگە دەگەن قۇر­مەت ءۇشىن اتاپ وتەمىز. ءبىز, قازاقستان حال­قى, ءوز باسىمىزدان وتكەرىپ, ءوزىمىز انىق­تاعان ءومىر ەرەجەلەرى مەن نورمالارى ءۇشىن اتاپ وتەمىز. كونستيتۋتسيا بويىنشا, زاڭ بويىنشا ءومىر ءسۇرۋ – جاي عانا قاجەتتىلىك پەن ازا­ماتتىق مىندەتتىلىك ەمەس. بۇل – ازات ادام­داردىڭ ارتىقشىلىعى. ءوز قۇقىقتارىنىڭ باعاسىن ءبىلىپ, باسقالاردىڭ دا وسىنداي قۇقىقتارىن مويىندايتىن ادامداردىڭ ارتىقشىلىعى. وسىنداي جاعدايدا عانا ءبىز – جەكە ازاماتتار ەمەس, قازاقستان حال­قىمىز, تۇرعىندار ەمەس, قوعامبىز, ازا­ماتتىق قوعامبىز. گەوگرافيالىق كەڭىستىك ەمەس, ءبىزدى بىرىكتىرەتىن ەلمىز. كونستيتۋتسيا كۇنىندە ءبىز اتاجۇرت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىمىزدىڭ قانداي­لىق زور ەكەنىن ايرىقشا ۇعىنامىز. جانە, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىڭ قىزمە­تىن­دە تۇراتىنداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ۇعىنامىز. ەلدىڭ مەملەكەتتىك ماشينەسىن جۇمىس جاعدايىندا ۇستاپ تۇرۋعا, ونىڭ بوساڭسۋىنا, تىعىلۋىنا نەمەسە بوس اينالىمداردا جۇمىس ىستەۋىنە جول بەر­مەۋگە جانە, اقىر اياعىندا, وسىناۋ كۇردەلى دە قىمبات تۇراتىن ماشينەنىڭ شۇعىل ساياسي بۇرىلىستاردا اۋىپ قالماۋىنا كە­پىلدىك بەرۋگە تيىستىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ۇعىنامىز. ال ءبىزدىڭ ارقايسىمىز نە ءۇشىن قىزمەت ەتىپ جۇرگەنىمىزدى ايقىن سەزىنەمىز. ءبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ ازاتتىعى مەن قادىر-قاسيەتى شىن مانىندە ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ ماسەلەسى ەكەندىگىن سەزىنەمىز. بۇل تاماشا داتانىڭ ءمانى وسىندا جاتىر. مەن سىزدەردى الداعى مەرەكەمەن – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيا­سىنىڭ 15 جىلدىعىمەن قۇتتىقتايمىن. كونفەرەنتسيانىڭ بارلىق قاتىسۋشى­لارىنا تابىستى دا جەمىستى جۇمىس تىلەي­مىن! نازارلارىڭىزعا راحمەت.