شىمكەنتىڭىزدەن شىعىسقا قاراتا شىقساڭىز, سايرام ايماعىن ارالاپ ءوتىپ, ماشاتتايىن مايساڭ اسۋدان اسارسىز. سودان ءسال بيىكتەپ بارىپ, سازتوبەنى بۇيىرلەي وڭعا بۇرىلساڭىز, قاراقشى اتىرابى باستالار. قاراقشىنىڭ قارا جەلى قۇتىرىنسا, جازدا دا جامان-اق. ال قىس ايلارىنداعى الاپات بورانىنا تاپ بولعاندار ەشقاشان ەستەن كەتىرە الماس. قاراقشى دەگەن اتاۋدى اركىم ءارتۇرلى تۇسىندىرەر. “ازەلگى كەزەڭدەردە ۇرىلار, قاراقشىلار, جول تورىعان جاۋىزدار كوپ ءجۇرەتىندىكتەن, وسىلاي اتالعان”, – دەيتىندەر از ەمەس. “جو-و-وق, ول – جاي ءسوز. انا-ا-اۋ دوڭەس تۇمسىقتى كوردىڭىز بە؟ پويىز يرەلەڭدەگەن؟ شويىن جول سالىنعانعا دەيىن سول تۇس قاراقشى دەيتىن قۇزار-تۇعىن. تۇركىسىب تەمىر جولى جەتكەندە تۇننەل جۇرگىزىلدى. كەيىننەن قاراقشى قۇزارى تۇگەل تالقاندالدى”, – دەيتىندەر دە بارشىلىق.
ەكىنشى پىكىردەگىلەردىڭ پايىمداۋىنا قۇلاق قويساڭىز, قاراقشى قۇزارى قالقايىپ, جابىققان جولاۋشىلار ءۇشىن داتكە قۋات بەرىپ تۇراتىن بولعان. نەبىر ءنوپىر اعىندى بورانداردا دا اداسپاقتان اراشالاپ, اق تۇتەكتىڭ اراسىنان قىلاڭىتا قاراۋىتىپ كورىنەدى ەكەن. بيىكتە بۇلاڭىتىپ, باعىت باعدارلاۋعا بولىسقان. قانشاما رەت قاراقشىنىڭ قارا جولىمەن ەرسىلى-قارسىلى ءوتىپ ءجۇرىپ, قايبىر جىلعى اقپاننىڭ اياعىندا بۇلعاقتى بورانىن باستان كەشكەنبىز. ونىڭ قاندايلىعىن ءسىز سۇراماڭىز, ءبىز بايانداماي-اق قويالىق. اتتەڭ, جۇرەك جۇتقان كينوگەرلەر تابىلىپ, ءتۇسىرىپ السا عوي. دەيسىڭ. گولليۆۋدىڭىز قايران قالار ەدى.
قاراقشى قۇزارى جوق قازىر. الايدا, قاراقشى ۇعىمى, قاراقشى ادامدار حاقىندا الۋان-الۋان اڭىز-اڭگىمەلەر ايتىلادى. قاراقشى دەگەن ءسوزدىڭ اۋەلگىدە جاعىمدى ماعىنادا ۇعىنىلعانىن دالەلدەگىسى كەلەتىندەر تابىلادى. قاراق دەگەنىڭىز, شىنىمەن-اق شىراقتايىن, قالقادايىن تۇسىنىكتەرمەن تۇبىرلەس, تامىرلاس. “كوزى قاراقتى” دەگەندى دە كوپ قولدانامىز. جىلى جاعىڭىزدا “تۇركى شايىر” اتانىپ جۇرگەن اقىن, زەرتتەۋشى سارسەنبەك ساحاباتتى تىڭداساڭىز, قاراقشىدايىن ۇعىمدى تۇتاس اقتاپ الماققا قۇمبىل. “جۇرت جانارىنىڭ قاراشىعى – قاراقشىسى, ەلدىڭ ەلدىگىن, اتا-بابانىڭ سالت-ءداستۇرىن ساقتايتىن ساردار-ساقشىسى”, – دەپ بوي بەرمەيدى.
تۇسىندىرمە سوزدىكتەرگە قاراساڭىز, قاراقشىنىڭ بىرنەشە ماعىناسىن مانىستەيدى. ءبىرىنشىسى – يت-قۇستى, ۇرى-قارىنى شوشىتۋ ءۇشىن قوتاننىڭ, باۋ-باقشانىڭ باسىنا قويىلاتىن ادام پوشىمداس بەينە. ەكىنشىسى – مەنشىكتى جەردىڭ شەكاراسىن بىلدىرەتىن ارنايى بەلگى. ءۇشىنشىسى – بايگەگە تۇسكەن اتتار جەتىپ توقتايتىن مارە. ءتورتىنشىسى – جول تورىپ, كەرۋەن توناۋشى. بەسىنشىسى – ەلدى توناۋشى, قانىپەزەر, جاۋىز.
كوردىڭىز بە, قالاي-قالاي؟ ادەتتە قاراقشىلار جانە قاراقشىلىق جايىنداعى اڭگىمەلەر ءجيى-ءجيى ايتىلىپ جاتادى. سونداي-سونداي اڭگىمەلەردىڭ, پىكىرتالاستاردىڭ نە باسىندا, نە اياعىندا مىندەتتى تۇردە قاراقشى جانە قاراقشىلىق تۋرالى ۇعىمدارعا انىقتامالار بەرىلمەي قالمايدى. “وي, ول كىسى ونداي ەمەس, شىن ءمانىندەگى تەكتى قاراقشى ەدى عوي”, “قاراقشىدا دا قاراقشى بار”, “پالەنشەڭىز باۋكەسپە ەمەس, حالىقتىڭ قامىنا قامقورشى بولعان قاراقشى ءدا”, “قويىڭدار-ەي, ول قاراقشى قايدا, بۇل قاراقشى قايدا؟” – دەگەندەيىن تالاستارعا تالايىڭىز كۋا بولعان شىعارسىزدار.
وسى وڭتۇستىگىڭىزدە, ونىڭ ىشىندە قاراتاۋ مەن قازىعۇرت, سايرامسۋ مەن سىر بويى, ءتىپتى تاشكەنتىڭىز توڭىرەگىندە اتتارى اڭىزعا اينالعان الاقشىلار مەن قاراقشىلار عۇمىر كەشكەن. الاقشىلارعا الاڭداماي-اق قويالىق. ازىرشە. ارينە, قاراقشىلارىڭىز حاقىنداعى حيكايالارىڭىز دا قايشىلىقتارعا تولى. بىرەۋلەر ولاردى وڭدىرماي داتتايدى. ەكىنشىلەرى تۇتاس-تۇگەل ماقتايدى. ۇشىنشىلەرى قارالاپ الىپ, اقتايدى. تورتىنشىلەرى تۇقىرتا تۇرا, كوپ جاعىنان جاقتايدى. تىڭداپ-تىڭداپ وتىرىپ, ويعا باتاسىز. قاراپ-قاراپ وتىرىپ, قورىتىندىلار توپشىلايسىز. قالاي قاراساڭىز-داعى, شىن قاراقشىلارىڭىز قارابايىر قىمقىرعىشتار مەن جىمقىرعىشتار ەمەس. قاراقشىلارىڭىزدىڭ باسىم بولىگىندە قارانيەتتىلىك پەن قارابايلىق, شىق بەرمەس شىعايبايلىق بولماعان سەكىلدى. نارمارتتىكتەن گورى جومارتتىق جاعىنا جاقىن سياقتى. بار-بارشاسىنىڭ قاراقشىلىعى ءا دەگەندە, اۋەلگىدە ادىلەتسىزدىككە توزبەۋشىلىكتەن تۋىنداعانداي. قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, قازاق قاراسوزىنىڭ زەيىن-زەرگەرى تاكەن الىمقۇلوۆ ىقىلاس, تاتتىمبەت, ماحامبەت, سەيتەك, اقان سەرى سىندى ساڭلاقتار تۋراسىنداعى تۋىندىلارىندا تالانتتار تابيعاتىن وزگەشە ورنەكتەگەن. “ەركە بولمىستىڭ تاۋەلسىزدىگى” اتتى اسىل ارنا – تاكەن الىمقۇلوۆ اشقان ايشىقتى جاڭالىق. كوركەمدىك قۇپياسى ارقىلى. مەيلى مۋزىكاڭىز, ونىڭ ىشىندە ءان مەن كۇي بولسىن, مەيلى اقىندىق بولسىن, قاي-قاي سالادا دا شىنايى ونەر يەسىنىڭ ەركە بولمىسى تاۋەلسىز بولمايىنشا, ول وڭدى دۇنيە جاراتا الماق ەمەس. مىنەكيىڭىز, جالپىلامالاۋ جايباعىستاعاندا, تاكەن توقىعان جانە توقىتپاققا تىرىسقان تىلسىمىڭىز وسى توڭىرەكتەن تابىلادى.
بەلگىلى ءبىر مولشەردە قاراقشىلارىڭىزعا دا تاكەن الىمقۇلوۆ نەگىزدەگەن “ەركە بولمىستىڭ تاۋەلسىزدىگى” ماسەلەسى كەلىڭكىرەيتىندەي. قاراساڭىز, قاراقشىلارىڭىزعا دا تەكسىزدىككە توزبەۋشىلىك ءتان. اڭعارساڭىز, ولار-داعى ادالدىققا, تابيعي تازالىققا, ادامنىڭ ار-وجدانىنا جاسالاتىن جاۋىزدىققا شىداي المايدى. شارت كەتەدى. قيانات پەن قورلىققا, زورلىق-زومبىلىققا, باسىنۋشىلىققا, سايىپ كەلگەندە, ادىلەتسىزدىككە توزە المايدى. توزبەيدى. قارسى شىعادى. قارسى شابادى. كۇرەس جولىندا قاۋىپ-قاتەرلەرگە باس تىگەدى. ءبارى بىردەي بولماسا-داعى, باسىم بولىگى سونداي.
قارامان قاراقشى. پارمانقۇل قاراقشى. تاعى دا پارمانقۇل قاراقشى. داۋقان قاراقشى... دەپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. ولار ونشا كوپ تە ەمەس. از دا دەي المايسىز. سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – سۇلەيمەن قاراقشى. ەل اۋزىندا ەڭ كوپ ايتىلاتىن دا وسى سۇلەيمەن قاراقشى. اتى-ءجونى, ءىس-ارەكەتتەرى, ەرلىكتەرى جۇرت اۋزىندا اڭىز بوپ ءجۇر. جەرگىلىكتى جازۋشى مومبەك ابدىاكىم ۇلىنىڭ “سۇلەيمەن قاراقشى” دەگەن كىتابى شىققان. كولەمدى. وتىز باسپا تاباقتاي. 2008 جىلى. شىمكەنت شاھارىنداعى “عاسىر-ش” باسپاسىنان. حيكايات دەلىنەدى. العىسوزىن ايتۋلى اقىن ءابىلدا ايماق جازعان. وسى العىسوزدىڭ ءوزى ءبىراز نارسەنى بايقاتاتىنداي. كىرىسپەسىن ءابىلدا مىرزاڭىز “سۇلەيمەن – قاراقشى ما, الدە ەلگە قاراۋشى ما؟” دەپ اتاپتى. ءسويتىپ, وقىرمانعا ءبىرتالاي ماڭىزدى ماعلۇماتتار بەرەدى. اقىن ايماقتىڭ ايتۋىنشا, ءسۇلەيمەن 1898 جىلى شىمكەنت ويازدىعىنا قاراستى جوعارعى بادام بولىستىعىندا دۇنيەگە كەلىپ, 1967 جىلى باقيعا اتتانعان. بالعىن شاعىنان-اق بالا بالۋان اتانعان. العاشقى مۇشەلىنەن اسا بەرە جيىرماداعى جىگىتتەرىڭىز جاسقاناتىنعا اينالعان. جيىرما ءۇش جاسىندا ورىس شىركەۋىندەگى پوپتىڭ تاراپىنان جاسالعان قياناتقا شىداماي, ونى ءولتىرىپ قويعان. ابايسىزدا. “ورىستار “بانديت” دەگەن ات بەرسە, قازاقتار باتىر ساناعان. باتىر ساناي وتىرىپ, قاراقشى دەپ نىسپىلاعان. ەرەن كۇشتىڭ يەسى سۇلەيمەن ءوز عۇمىرىندا قازاق نامىسىن قورعاۋ جولىندا زورلىقشىلارمەن ايانباي كۇرەسكە تۇسكەن. بىرەۋدىڭ ايداۋىنا ءجۇرىپ, ايتاعىنا كونۋگە ارلانعان. سول سەبەپتى دە, كەڭەس وكىمەتى ورناعان كەزدە قىزىلداردىڭ تارتىبىنە باعىنباي, وزبەكستان مەن تاجىكستاننىڭ تاۋلارىنا كەتىپ قالادى. بىراق تاۋدا دا وعان جاۋلار تابىلادى”, – دەيدى ءابىلدا ايماق.
“سۇلەيمەن قاراقشى” اتتى قالىڭ كىتاپتى دۇنيەگە كەلتىرگەن مومبەك ءابدىاكىم ۇلى قازىعۇرت تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى اتاقتى اتبۇلاق اۋىلىندا, 1959 جىلى تۋعان. بەلگىلى شەجىرەشى. تالاي-تالاي شەجىرەلىك شىعارمالار مەن جيناقتار قۇراستىرعان. سونداي-اق, “زوبالاڭ”, “اقپان باتىر”, “قارامان قاراقشى”, “قازاقستاندىق “ناركوباروننىڭ” اقىرى”, “رازبورششيكتىڭ جان سىرى” سياقتى بىرقاتار كىتاپتارى جارىق كورگەن. “ەستەمەس بي” دەگەن تاريحي رومانىنا الاشتىڭ اقتاڭگەر سۋرەتكەرى مۇحتار ماعاۋين العىسوز جازعان. وسى كىتابى ءۇشىن مومبەك مىرزا 2007 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا “وبلىستىڭ ەڭ ۇزدىك جازۋشىسى” اتاعىن العان.
ايتىپ وتىرسا, وسى مومبەگىڭىزدىڭ ءوزى دە ءومىردىڭ نەبىر وتكەلەكتەرىنەن ءوتىپ, تاعدىردىڭ تەپەرىشتەرىن تارتقان. قيلى-قيلى قيىندىقتار كورگەن. ءتارتىپتىڭ تەزىنە كونگىسى كەلىڭكىرەمەي, كوپ بۇلقىنعان. اقىرىندا جازۋ جولىنا تۇسكەن. سۇلەيمەن قاراقشىنىڭ تاريحىن تانىماققا جيىرماشاقتى جىلىن ارناعان. تاۋ اسىپ, تاس باسقان. اۋىلدان اۋىل, قالادان قالا قويماعان. قازاقستان, وزبەكستان, تاجىكستان, تاعىسىن-تاعى ەلدەردى ەرىنبەي ارالاعان. تاشكەنت توڭىرەگىن, قوقان اينالاسىن, ءوزىمىزدىڭ وگەم مەن سايرام جىقپىلدارىن, اناۋ الاي مەن حوجەند تاۋلارىن جالىقپاي شارلاعان.
ءبىز-داعى مومبەك ابدىاكىم ۇلىنىڭ كىتابىن قايتالاپ وقىدىق. وزىمەن سۇحبات قۇردىق. قازىعۇرت باۋىرىنداعى اۋىلداردىڭ ادامدارىمەن تىلدەستىك. كيەلىتاستىڭ قىرلارىنا, تاۋ-تاستارىنا, بۇلاقتارىنا قاراپ, سۇلەيمەنىڭىزدىڭ سىرىنا قانىققانداي كۇي كەشتىك. سونىمەن, سۇلەيمەن قاراقشى كىم؟ ول قالايشا قاراقشىلىق جولعا ءتۇستى؟ قانداي قاراقشى ەدى؟ سۇلەيمەن ەسىمىنە ەل سۇيىسپەنشىلىگى نەلىكتەن باسىمىراق؟ وسىناۋ ساۋالدارعا از-كەم عانا جاۋاپتار كەلتىرسەك دەيمىز.
تولە ءبيدىڭ بەس ايەلىنەن ون ەكى ۇل, سەگىز قىز تۋعانىن, سول ون ەكى ۇلدىڭ سەگىزىنەن ۇرپاق قالىپ, ەڭ كەنجەلەرى قوجامجاردىڭ ءبىرىنشى ايەلىنەن دەربىسالى, ءمۇراتالى, سۇگىرالى, داۋىلباي اتتى پەرزەنتتەر ورگەنىن بىلگىر شەجىرەشى ابدىاكىم ۇلى مومبەك جوعارىدا اتالعان كىتابىندا تالداپ تاراتقان. داۋىلبايدان ولجاباي, قۇلجاباي, كەنجەباي اتتى ۇلدار دۇنيەگە كەلگەن. قۇلجابايدىڭ ءۇشىنشى ۇرپاعى مامەننەن سۇلەيمەن تۋعان.
سۇلەيمەننىڭ شەشەسى جۇماكۇلدىڭ جەرىك بولعانى دا بولەكشە. ءتورت ايۋدىڭ جۇرەگىنە دە قانباي قويىپتى. جەرىگى. اقىرىندا قىرىققىزدىڭ ۇستىندەگى قىرعىز اسۋىنان, قىسقى ۇيقىدان جاڭا ويانعان وجار-ودىرلاۋ ەركەك ايۋدىڭ ەرەكشەلەۋ جۇرەگىن جەتكىزەدى. جارىنا. مامەن باتىرىڭىز. جۇماكۇلدىڭ جەرىگى سوندا عانا بىردەن باسىلادى-اي. اتتەڭ-اي, اتتەڭ. باسقاشا تۋعان بۇ بالا ون جاسقا جەتپەي شەشەدەن, وننان اسار-اسپاستا اكەدەن ايىرىلادى. “جەتىم قوزى تاسباۋىر, وتىعار دا جەتىلەر” دەگەندى مالساق قازاق ءمانىستەگەن عوي. تۇلدىر جەتىمىڭىزدىڭ تاعدىرى بەلگىلى. نە-ە-ە كەجەگەسى كەيىن كەتكەن كەجىر, جاسىق, ىنجىق بوپ قالادى. نە-ە-ە نامىسىن تاپتاتپاس, وجەت-وجەڭ جولعا تۇسەدى.
سۇلەيمەننىڭ ءتۇپ ناعاشىسى كوبەك قاراقشى-تۇعىن. تيتتەيىنەن-اق ءتۇرى بولەك, دەنەسى ەرەك, سۇستى بوپ وسكەن سۇلەيمەندەي جيەنشارىنىڭ بولمىس-بىتىمىنە كوپ تاڭداناتىن كوبەك. جەتىمدىكتىڭ تاقسىرەتىن تارتىپ, اۋىلدىڭ اينالاسىنان شىعا الماي قالعان جيەنشارىنىڭ جارلى-جاقىبايلار قاتارىنا قوسىلعانىنا كۇرسىنەتىن كوبەك. “بالۋان بالا” اتاعىنا يە بولا باستاعاننان-اق نازارىنان تىس قالدىرعىسى كەلمەگەن كوبەك. جيەنشارىن جانىنا جيىرەك ەرتەتىن. بىراق, ءوزى سەكىلدى بارىمتاشى بولعانىن ءتىلەمەيتىن. باۋكەسپەلىككە باۋلىعىسى كەلمەيتىن. قاراقشىلىققا قاراتا يكەمدەلگەنىن قالامايتىن. الايدا, ناعاشىلى-جيەندىلەر تاڭداي قويارلىقتاي جوندەمدى جول دا جوق-تۇعىن. قالاي قاراساڭ-داعى, قورلىق پەن زورلىق. قاراشەكپەندىلەردىڭ قورلىعى. سولارعا جاعىمپازدانا جىلپوستانىپ, جالامىرلىق تانىتاتىنداردىڭ زورلىعى. كۇنشىلدىك پەن ىشتارلىقتىڭ زاردابى. ەڭ اقىرى سۇلەيمەنىڭىزدەي سورماڭدايدى دا كۇندەيدى. جەتىم قالا تۇرا نەگە بارىمىزدەن بويى بيىك؟ قالايشا ەلدەن ەرەك ءداۋ بوپ جەتىلدى, جەتىمەك؟ اكە جوق, شەشە جوق, سوندا دا نەگە عانا سۇمىرەيىپ, جاۋتەڭدەپ جۇرمەيدى؟ نەلىكتەن باسىن يمەيدى بۇ شىركىن؟ كىم بوسا سونىڭ ەسىگىندە, نە بوسا سونى ىستەپ نەگە قورلىق كورمەيدى؟ قالايشا سوندايعا كونبەيدى؟ دەپ كۇندەيدى. سۋىق تا, سۇستى سىقپىتىنان, تاۋ قوپارارداي تۇرپاتىنان قورقا تۇرا ىشتەرى كۇيەدى. ەت جاقىن تۋىستارىنىڭ دا. اساۋ تايلارىن, جابايىلانىپ كەتكەن جىلقىلارىن جۋاسىتىپ, ۇيرەتىپ بەرسە دە. جاقتىرمايتىندار باسىم.
ەلدىڭ ەلدىگىنەن كەنەۋ كەتكەن كەزەڭ ەكەن دە. بولىستار سۇلەيمەندەي قارا كۇشتىڭ يەسىن يلىكتىرىپ, ءوز مۇددەلەرىنە جۇمساماق نيەتتە. اتقوسشى ەتىپ, ايتقانىنا كوندىرىپ, ايداعانىنا جۇرگىزگىسى كەلەتىندەر كوپ. اقىرىندا اقىلى ايران, ويى ويران بولعان ون التى جاسار جىگىت ءتۇپ ناعاشىسى كوبەك قاراقشىعا ىلەسپەككە ماجبۇرلەنەدى. “جىلقىنى اينالا-توڭىرەكتەن ەمەس, الىستان ايداپ اكەلەدى ەكەن. ءتيىستى ۇلەستى الىپ, تىنىش جۇرەرمىن. قاتتى-قايىرىم قياناتقا, قاتىگەز قىلمىسقا بارماسپىن”, – دەگەندەي ءتۇيىن تۇيەدى. ونىڭ وسىنداي-وسىنداي ويلارىنا, كوڭىلىن كۇپتىلەگەن كۇدىكتەرىنە كوبەك تە: “جىلقى كۇزەتەتىندەردى ولتىرۋدەن قۇداي ساقتاسىن. جىمىن بىلدىرمەي باسسالىپ, قولعا تۇسىرە الساق, بايلاپ-ماتاپ كەتەمىز. ءجۇدا كونبەسە, توبىقتان قاعىپ, اتتان ۇشىراتىن كەزدەرىمىز دە بولادى...” – دەيدى.
سونىمەن, سۇلەيمەن مامەن ۇلى ءتۇپ ناعاشىسى كوبەكتەيىن قاراقشىعا ءبىراز-ءبىراز ىلەسەدى. ءبىراز-ءبىراز بارىمتا-قارىمتالارعا, جىلقى ۇيىرلەرىن ۇيىرمەلەپ ايداپ اكەلمەككە قاتىسادى. اتاقتى دوسالى ءبيدىڭ ۇيعارۋىمەن بالۋاندىققا باۋلىنىپ, ورىستارمەن بەلدەسەدى. جەڭىستەرگە جەتەدى. اتاق-داڭقى كەڭ جايىلا باستايدى. جاسى جيىرماعا جەتەر-جەتپەستىڭ وزىندە “سۇلەيمەن ءداۋ”, “سۇلەيمەن بالۋان” دەگەن اتى قازىعۇرت-قاراتاۋ, سايرام-وگەم, بيلىكول-جۋالى جاقتارىنا تاراپ ۇلگەرەدى. ءسويتىپ جۇرگەندە, جىلان جىلىنىڭ جۇتى جۇرتىن اشارشىلىققا ۇرىندىرادى. 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنىڭ قارساڭى عوي, باياعى. دوسالى بي بارشا بارىمتاشىلارىنا باسقاشالاۋ بۇيىمتايىن بىلدىرەدى. ءبيدىڭ ءسوزىن مومبەك ابدىاكىم ۇلى بىلايشا كەلتىرەدى:
– ال, كوبەك! بۇرىن “تويىپ سەكىرسەك, ەندى توڭىپ سەكىرەر” كۇن تۋدى. مىنا جۇتتان اشىققانداردى امان الىپ قالامىز دەپ, قامبادا استىق, قورادا مال تاۋسىلدى. ۇرىنىڭ كەيدە ءبىر ەلگە زيانى بولعانىمەن, ءبىر ەلگە پايداسى تيەدى. مىنا تاۋدىڭ ار جاعىنداعى قىرعىزدىڭ ناپاقاسىن قۇداي اسپاننان دا, جەردەن دە تارىقتىرماي, اۋىزدارىن اققا بوكتىرىپ وتىر. ەندى سول جاققا اتتانىپ, كۇرەڭتى مەن بوزعىل شاتقال توڭىرەگىندەگى باي-ماناپتارىنىڭ جىلقىلارىنان ءبىرازىن بەرى قۋىپ قايتىڭدار. قانشا جىلقى ايداپ اكەلسەڭدەر دە, ولاردىڭ ءبارىن مىنا اشتان سىلەسى قاتىپ وتىرعان جۇرتقا تاراتىپ بەرەمىز. ىرىزدىعىمىز ەلمەن بىرگە بولسىن. اتتانىڭدار! قۇداي جولدارىڭدى وڭداسىن!
تەكتى دوسالى ءبيدىڭ وسىناۋ امالسىز اماناتى سۇلەيمەننىڭ بۇكىل قاراقشىلىق ءومىر جولىنا ارقاۋ-ارنا بوپ تارتىلعان-تۇعىن. كەيىنگى اشارشىلىقتاردىڭ تۇسىندا دا سۇلەيمەن ىلعي دا ىڭىرانعان ەلىنە, ىڭىرشاعى اينالعان جۇرتىنا جانكەشتىلىكپەن جاناشىرلىق جاساپ, جانۇشىرا كومەكتەسكەن. بۇل, ارينە, بەرتىنىرەكتە. ال ون جەتىنشى جىلعى جۇت كەزىندە دە, ودان ءسال كەيىنىرەكتە دە سۇلەيمەن ءبىرجولاتا قاراقشىلىق جولعا ءتۇستىم دەپ ەسەپتەمەگەن ەدى. ىلعي دا ەكىۇدايلاۋ, ءارى-سارىلەۋ كۇي كەشۋمەن بولعان. ءجيى-ءجيى وي-تولعانىسقا بەرىلەر ەدى. زامان وزگەرمەككە كەتكەن. زامانىنا قاراي ادامى دا قۇبىلماققا كوشكەن.
بىردە دوسالى بي سۇلەيمەندى سالماقتى, ساليقالى سوزگە تارتىپ, اجەپتاۋىر اڭگىمە-دۇكەن قۇرعان. جاڭا وكىمەتتىڭ جاي-جاپسارىن جايباعىستاپ, تۇسىنىگىن كەڭەيتە تۇسكەن. باياعى وردابەكتىڭ نوعايى تاشكەنتتەن وقۋ وقىپ, وسىندا ورالىپتى. سول نوعاي سۇلەيمەن ءداۋدى ۇمىتپاپتى. “جولىقسىن. قالاسا, قاناتىمنىڭ استىنا الايىن” دەپتى. ءوزى اۋدان باسىنداعى ء“مىليسانىڭ ناشاندىگى” كورىنەدى.
مىنەكيىڭىز, سۇلەيمەن ءداۋىڭىز دوسالى ءبيدىڭ ۋاجىنە كونىپ, نوعايعا بارماققا بەكىنگەن. ء“بىر ىڭعايلىلاۋ قىزمەتكە تۇرعىزسا, ۇرى-قارىلىقتى ساپ تىيىپ, جىلقى باققاننان قۇتىلىپ, تام سالسام, قاتىن السام, بالا-شاعا وسىرسەم, شىركىن-اي. ساردار نوعايدىڭ ساربازى بوپ كەتسەم, نەسى بار, ادىلدىكتىڭ جولىندا ايانباس ەدىم عوي”, – دەپ ارمانداعانىن كەيىننەن سىر ەتىپ تالاي شەرتەر-اۋ.
اتتەڭ-اي, اتتەڭ! ارمانىنا جەتە المادى. الىپ دەنەلى اردا جىگىتتىڭ جولىن قىرسىق كەس-كەستەدى. قاراشەكپەندىلەردىڭ ۇرپاقتارى قاسكويلىك جاسادى. ورىستار مەكەنىنىڭ ماڭايىنا جاقىنداعاننان-اق قاراگەر وقىرانىپ, وعاش تاپىراقتاعان. ەلەمەگەن. يەسى. ەلەگەنمەن, اينالىپ وتەر جول جوق-تى. ارالارىندا ماستارى بار, ساۋلارى بار, ولار ءجون-جوسىقسىز كيلىكتى. تۇتقيىلدان ءتيىستى. مازاقتاپ, اۋىزدارىنا كەلگەندەرىن ايتتى. قورلاماق بولدى. پيعىلدارى تەرىس. تۇستەرى سۋىق. اتىڭدى بەرەسىڭ دەيدى. تاستاپ كەتەسىڭ دەيدى. ءوزىڭ يتتەي بوپ, جاياۋ-جالپىلىققا كونەسىڭ دەيدى. كونسەڭ انە, كونبەسەڭ, كورەسىڭ دەيدى. شىلاۋىنا جارماستى. اتتان اۋدارماققا ارەكەتتەندى. تۇك شىعارا المادى. ءداۋ قازاق بوي بەرمەيدى. ءبىرازىنا قامشى ءتيدى. بىرقاتارىن قاراگەردىڭ ومىراۋى قاعىپ قۇلاتتى. كەنەت الىپ قازاق قامشىسىن ءتۇسىرىپ الدى. قارسى جاق قۇتىرىندى. قاراگەردى يەمدەنبەي تىنار ەمەس. تاس اتقىلاپ, كەسەك لاقتىرىپ, قورشالاپ كەلە جاتقان.
ەل-جۇرتقا كەڭىنەن تارالىپ كەتكەن, ەكىنىڭ ءبىرى تاپتىشتەپ اڭگىمەلەيتىن وسىناۋ وقيعا جوعارىدا اتالعان “سۇلەيمەن قاراقشى” اتتى كىتاپتا دا جان-جاقتى سۋرەتتەلەدى. كەنەت شىركەۋدەن پوپ شىعادى. توبىعىنا دەيىن ۇزىن شاپانىنىڭ ەتەگى جاپقان. موينىنا كرەست تاققان. كۇركىرەي داۋىستايدى. قاسقا پوپ. جاعدايدى تۇسىنگەن سوڭ ول-داعى سۇلەيمەنگە سۇزىلە قاراپ, زورلىقشى ورىستاردىڭ ءسوزىن سويلەيدى. مىسقىلداي كۇلەدى. “اتىڭدى بەرەسىڭ, جاياۋ كەتەسىڭ”, – دەيدى. اڭقاۋ, ادال, اڭعال قازەكەڭ, جيىرمادان جاڭا اسقان جىگىتىڭىز قايران قالادى. “مۇندايدا قازاقتىڭ مولداسى قازىلىعىن ءبىلدىرىپ, ءجونىن كورسەتىپ, تەنتەگىن تىيىپ تاستار ەدى”, – دەگەن مازمۇندا ماعلۇمداما جاسايدى. پوپ ودان سايىن كەكەتەدى. ايقاس قايتا قىزادى. ورىستار قايتا جابىلادى. اشۋ-ىزاسى قوزسا, قارا كۇشى تاس قوپارارداي تاسقىندايتىن سۇلەيمەن توقال تامنىڭ بوعاتىنداعى جۋان اعاشتى قۇرىق قۇرلى كورمەستەن سۋىرىپ, سوعادى-اي كەلىپ. سودىرلاردى. شاتاقتى باسپاقتىڭ ورنىنا شاقشيا ىرجيىپ, سولاردىڭ اراسىندا جۇرگەن پوپتىڭ قاق باسىنان قاتتى سوققى تيەدى. ءتىل تارتپاي كەتكەن پوپتارىن كورگەن ورىستار العاش اڭتارىلىپ, ارتىنشا ازان-قازان ۋ-شۋىن بۇرىنعىدان بەتەر ۇدەتەدى. ەركەكتەرى وكىرىپ, قاتىندارى زارلاپ جىلاي باستايدى. ءار جەردەن مىلتىق داۋىسى ەستىلەدى. قاراگەر مەن قارا كۇشتىڭ ارقاسىندا قۇتىلعان سۇلەيمەنىڭىز دە, ارينە, ءماز ەمەس-ءتى. ادام ولتىرەمىن دەپ ويلادى دەيسىز بە؟!
پوپتىڭ قازاسى قازاقتىڭ قايتپاس-قايسار جىگىتىنە جەڭىل تيمەگەن. بۇكىل تاعدىرىن تۇگەلدەي باسقا باعىتقا بۇرعان. قامقورلىق جاساماققا شاقىرىپ, كۇتىپ جۇرگەن ء“مىليسا ناشاندىگى” نوعاي ەندى مۇنى قولداي قويماس. قولداعىسى كەلگەنمەن, قولداتپاس. كەرى ورالسا, وردابەك بولىس تا جاقتىرماس. بولىسقىسى كەلگەنمەن, بولىستىرماس. دوسالى ءبيدىڭ قولى دا قىسقارار. جاڭا وكىمەتتىڭ قاي جاققا, كىمدەرگە بۇيرەك بۇرارى بەلگىلى. “وزدەرى ءتيىسىپ, قورلاعان سوڭ قارسىلىق ءبىلدىردىم, ابايسىزدا ءولىپ تىندى”, – دەگەنىنە كىم يلانىپ, كىم سەنەر؟
قازىعۇرتتىڭ بادام جاق بيىگىندە, بۇلدىراعان الەمگە قاراپ تۇرىپ, كەۋدەسىن كۇرسىن كەرنەگەن سۇلەيمەنىڭىز ءسۇلەسوقتانىپ, ۇزاق ويلانعان. ازاپقا قاتتى بۋىلعان. اينالا-توڭىرەگىنەن تيەك تاپپاي سۋىنعان. تياناقسىز تاعدىرىنان تۇڭىلگەن. اقىرىندا قاتقىل قورىتىندى تۇيگەن. قاتىگەز بايلامعا توقتاعان. ءتۇن قاتىپ ءجۇرىپ, قاسقىرلاردىڭ قاماۋىنان ازەر قۇتىلىپ, تامىرلارى توپىش پەن قاسقابايلارعا قاراتا جول تارتقان. ولار باۋكەسپە بارىمتاشىلار-تۇعىن. كوبەكتىڭ كەزىندە تانىسىپ-تابىسقان. ۇعىسىپ-جۇعىسقان. ۋاقىتشا عانا شىعار دەپ ويلاۋشى ەدى. تاعى دا تاعدىر ايداعانىن قاراساڭىزشى. قاراقشىلىققا قاراتا. قاسقاباي قۋاندى. توپىش شاتتاندى. ءداۋ بالانىڭ قايتا ىزدەپ تاپقانىنا. سۇلەيمەننىڭ سىرىن ىقىلاسپەن تىڭداستى. الىپ ادامنىڭ ءوز ورتالارىندا وتىرعانىنا مەرەيلەرى تاسىدى. بىلايعىلارعا سۇس پەن سەس سەكىلدى. سۇلەيمەننىڭ سۇراۋىمەن توپىش ساپارعا اتتاندى. پوپتىڭ ولىمىنە بايلانىستى داۋ-دامايدىڭ قالاي قىزىپ, قانداي باعىتتارعا بۇرىلعانىن بىلمەك ماقسات قوي. ونشاقتى كۇننەن سوڭ ورالادى. توپىش. تالاي اڭگىمە ەستىپتى. كوپ جايتتەرگە قانىعىپتى. كوپ ادامعا جولىعىپتى. ورىستار وردابەك بولىسقا بارىپتى. داۋ سالىپتى. ء“مىليسا ناشاندىگى” نوعايعا دا تىنىشتىق بەرمەي ءجۇرىپتى. “سۇلەيمەندى تاۋىپ بەرىڭدەر” دەپ. ميليتسيالار ىزدەگەن بوپتى. بولىستار مەن بيلەر جاعى: “كوزگە تۇسكەن مەزەتتە بايلاپ-ماتاپ بەرەمىزدى” ايتىپ قۇتىلىپتى. داۋ ءبىر باسىلىپ, ءبىر ءورشىپ تۇرىپتى. “سۇلەيمەن قاراقشى” دەگەن لاقاپ ورتتەي لاۋلاپ كەتىپتى. جۇرت اۋزىندا. جاناشىرلارى: “ازىرشە ءىزىن بىلدىرمەي, دىمىن شىعارماي, سول جاقتا جۇرە بەرگەي”, – دەسىپتى.
ءوزىنىڭ قاراقشىلىق جولعا ءبىرجولاتا تۇسكەنىن ءتۇسىنىپ-تۇيسىنە تۇرا, الىستا قالىپ قويعان تۋعان جەرىندە, وسكەن تورىندە ء“سۇلەيمەن قاراقشى” اتانىپ ۇلگەرگەنىنە ولەردەي وكىنىپ, قاتتى قاپالانعان باتىر بالۋانىڭىز جەر باۋىرلاپ جاتىپ العان كورىنەدى. قاسقاباي مەن توپىش قوسا جابىلىپ جۇباتىپتى: “ۋا, سۇلەيمەن بالۋان! ونداي اتاق ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەيدى. كەز كەلگەنگە قونا قويمايدى. وسى ءبىزدىڭ ولكەمىزدىڭ وزىندە ارعى-بەرگى زامانداردا تۇراپ پەن سەڭگىر عانا قاراقشى اتاعىنا جەتكەن”, – دەسىپ, ازەر باسادى. ازىرشە ەلىنە ورالا الماسىن سەزگەن سۇلەيمەن ەلساپا دەيتىن ەردى ىزدەپ شىعادى. كوبەكپەن بىرگە جۇرگەندە ەرەكشە ۇناعان ەلساپا ەدى. ول, بىراق, باسماشىلارمەن بىرگە ەكەن. دەسەدى.
تاۋدان-تاۋعا, شاتقالدان-شاتقالعا اۋىسىپ, العان بەتىنەن قايتپاعان. باسماشىلاردىڭ نەشە ءتۇرىن كورگەن. وزبەگىن دە, ءتاجىگىن دە. قىرعىزىن دا. سارت-ساۋانىن دا. ەلساپانى تاپپاعان. تۇتقىنعا دا تۇسكەن. زىندانعا دا جابىلعان. ۇڭگىرلەردى دە مەكەندەگەن. قاماۋلاردى بۇزىپ شىققان. قامالداردى جارىپ شىققان. ساتقىندىقتى دا كورگەن. وپاسىزداردان دا كۇيگەن. ادال سەرىكتەر, تەكتى قاراقشىلار دا تاپقان. سەنگىش سۇلەيمەنىڭىز قاتەلىكتەر دە جىبەرگەن. تالاي-تالايلاردىڭ قانىن دا توككەن. ناقاقتان-ناقاق ەمەس, الايدا. باسىنعانداردى, قارا بۇقاراعا تىزەسىن باتىرعانداردى, ساتقىندار مەن وپاسىزداردى اياماعان.
جىلدار جىلجىپ, ەلىنە ورالعان. وردابەك بولىستىڭ بولىسۋىمەن بالدىقىز اتتى قىزعا ۇيلەنگەن. قۇلاجانداي پەرزەنت كورگەن. ءبارىبىر, قۋانباعان. قۋانا المايتىن بولعان. وتىزدان اسقان شاعىندا توزعىنداپ كەتكەن تۋعان جەرىندە, وسكەن ەلىندە ەشقانداي قۋانىش جوق سەكىلدى-تۇعىن. دوسالى بي قايتىس بولىپ كەتكەن. جاپپاي ۇجىمداستىرۋىڭىزدى جاقتىرماعان. قۇلتان سياقتى شولاق بەلسەندىلەردىڭ زامانى تۋعان. ۇجىمداستىرۋ ناۋقانى قىزعان. بىراق مالدا دا, جاندا دا بەرەكە جوق. تەكتىلەر تۇگەل ءتاركىلەنىپ, ايداۋعا تۇسكەن. سۇلەيمەن, ارينە, قاراقشىلىعىن قويا المايدى. كۇنكورىس كەرەك-ءدۇر. بارىنەن قۇلتاندايىن شالتىرەڭ-شولاق بەلسەندىلەردىڭ ىزاسىنا شىداۋ قيىن. شىدامايدى. سۇلەيمەن. ات باۋىرىنا الادى. تاقىمىنا باسادى. اۋزى-مۇرنىن قان ەتەدى. قۇلتاننىڭ. قۇلتان سياقتىلاردىڭ. قامالادى. سۇلەيمەنىڭىز. شوشقابۇلاقتىڭ تۇرمەسىنە. تەرگەلەدى. سوتتالادى. ون جىلعا. بۇرىندى-سوڭدى قىلمىستارى “ەسكەرىلىپ”. شوشقابۇلاقتان شىمكەنت شاھارىنا قاراي اكەتىپ بارا جاتقاندا, جول-جونەكەي جاقتاستارى شابۋىل جاساپ, قۇتقارادى. قۇتىلىپ كەتەدى.
قايتادان تاۋلار. قايتادان شاتقالدار. قاراقشىنىڭ جان-دۇنيەسى ازاتتىقتى اڭسايدى. ەركىندىكتى جاراتادى. تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلادى. قاماۋ-قاپاستا وتىرا الماس. بىرەۋلەرگە باعىنىشتى بولماققا كونبەس. باسىنۋدى كوتەرمەس. “بالشەبەككە باعىنباسپىن” دەگەن قارسىلىق قارس ۇرادى. قاراقشىنىڭ كوكىرەگىندە. دۇلەيلىگى باسىمىراق دىلىندە. ازاتتىقتى اڭساپ, ازاپتى جولعا قايتادان بەلىن بۋدى. ول وسىندايدا عانا قۋاناتىن. قۋنايتىن. ەركە, ەركىن بولمىسى بۇعاۋدان بوساعاندا. قىسپاقتان قۇتىلعاندا. قاشىپ شىقتىم, پىسىپ بارام دەپ استە ويلاماس. بوستاندىققا ۇمتىلعانىنا شادىماندانار. سول جولى ول تاشكەنتتى ءتوڭىرەكتەپ, تورەكەلدى مەن ايازبەك سىندى سەنىمدى سەرىكتەرىمەن ساعىنىسا تابىسقان. سونسوڭ قوقانعا قاراي تارتقان. قوقانىڭىزدا قازاقتار از ەمەس-ءتى. بىراق كورگەن كۇندەرى كۇن ەمەس-ءتى. قوقانداعى قوقاڭداعان كۇشتىلەردىڭ, ۇرى-قارىلاردىڭ پاپىگىن باسۋعا قۇلشىنعان. سۇلەيمەن قاراقشى جانە ونىڭ سەرىكتەرى. بىراق يسلامقۇل قۇرباشى كوپكە دەيىن الدىرماعان. بۇكىل ءمىليسانى ۋىسىنا كىرگىزىپ, ءامىرىن جۇرگىزەدى ەكەن. الاياقتىعى مەن ايلاكەرلىگى سۇلەيمەننىڭ ىزاسىن ورشىتكەن. اقىرىندا ايازبەك, اجان, تورەكەلدىدەيىن باتىرلارمەن بىرگە يسلامقۇلعا دا اجال قۇشتىرعان. ەكى جىل بويى سۇلەيمەن قاراقشىڭىز قوقاندى ءھام تىتىرەتىپ تۇرعان. مومبەك ابدىاكىم ۇلى ابدەن زەرتتەگەن عوي. ەندى ءبارى بىتكەن-اق بولار, زورلىقشىلار تاۋسىلعان شىعار, ەلىمە جاقىندايىن, ءجونىمدى تابايىن دەپ ويلايدى عوي, سۇلەيمەن. سويتسە, سولاي ويلاعانى سول-اق ەكەن, قارا حالىققا جاۋداي تيگەن جانە ءبىر قانىشەر جاۋىز پايدا بولا كەتەتىن كورىنەدى. سوندايدىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ كەپ-كەپ بەرەدى سۇلەيمەنىڭىز. تاعى دا تاۋىس-ءتامام ەتكەندەي سەزىنىپ, الىستاعى اۋىلىن ساعىنىپ, قايتپاققا جينالىپ جاتسا, قاعىنعان قانىپەزەر بىرەۋلەر وزىنە جاۋلىق ويلاپ, قوقاننان ماسقارالاپ قۋماقشى دەگەندەيىن ءسوز گۋلەپ قويا بەرەدى. سۇكەڭ سۇيەكسىڭدى ادەتىنە باسىپ, قايتادان قالىپ قويادى. الگىندەيىن سۋماڭداعان ءسوزدىڭ ىنىنە سۋ قۇيماي, جاڭاعىدايىن جاۋىزداردىڭ قولدارىن قايىرىپ بايلاماي تىنبايدى.
ءسويتىپ جۇرگەندە, قازاق اشىعىپ, قىرىلا باستاپتى دەگەن قارالى حابار جەتكەن. سۇلەيمەننىڭ جانى شىرقىراعان. اڭدىعان قاس-دۇشپاندارىنا قارايلاۋعا مۇرشاسى جەتپەي, تاشكەنتكە تارتادى. سويتسە, قايران قازاعى قور بولعان. توز-توزى شىققان. تاشكەنتىڭىزدىڭ كوشەلەرىندەگى ءىسىپ-كەپكەن قازاقتاردى كورىپ شوشىندى. شاھاردىڭ اينالا-توڭىرەگىندەگى قىستاقتار مەن اۋىلداردا دا سورلاپ جۇرگەن سورلى قازاقتار. قاراقشىلار اشارشىلىققا قارسى اتوي سالدى. ءبىر قازاق بولسا-داعى, اسىرەسە, بالالاردى امان الىپ قالماق جولدا جانتالاستى. سۇلەيمەن قاراقشىڭىزدى تەك سول اشارشىلىق الاپاتىنا قارسى ارەكەتتەرى ءۇشىن عانا اقتاپ الۋعا ابدەن بولاتىن سياقتى.
اشارشىلىقتىڭ الاش بالاسىن جابىقتىرىپ, قازاق ۇلتىنىڭ رۋحىن جاسىتىپ, جادىنان جاڭىلدىرىپ كەتكەنىن ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇرمىز. جەر بەتىندەگى نەبىر ۇلتتاردىڭ باستارىنان نەبىر-نەبىر ناۋبەتتەر وتپەدى دەيسىز؟ بىرەۋلەرىن قان-قاساپ سوعىستار, ەكىنشىلەرىن ەناپات توپان سۋلى تاسقىندار مەن جويقىن-جويقىن جەر سىلكىنىستەرى, ۇشىنشىلەرىن جوقشىلىق جۋساتا جايپاعان. سونداي-سونداي سۇمدىقتاردان تولىقتاي نەمەسە جارتىلاي جويىلىپ كەتكەن جۇرتتار بار. حالىقتىق قادىر-قاسيەتتەرىن, ۇلتتىق وزگەشەلىكتەرىن مۇقىم-مۇلدە مۇنارلاندىرىپ, تۇتاس-تۇگەل تۇمانداندىرىپ العاندار از ەمەس. قازاعىڭىز شەككەن قاسىرەتتەردىڭ كوپشىلىگى, ونىڭ ىشىندە, وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى اشارشىلىق تا نەگىزىنەن قولدان, قاساقانا ۇيىمداستىرىلعانى بەلگىلى.
سۇلەيمەندەي حالىقشىلدار اشارشىلىقتىڭ سەبەپتەرىن سۇڭعىلالىقپەن سەزدى. جان-جاقتى, تەرەڭ ءتۇسىنىپ, تالداي الماسا-داعى, قايران ەلدىڭ رۋحىن جاسىتىپ, حالىقتىڭ سانىن ازايتىپ, قاساقانا قىرىپ-جويىپ جاتقان ساياساتتىڭ سايقالدىعىنان تۇڭىلە تىكسىندى. تاشكەنتتە دە, ونىڭ توڭىرەگىندە دە قولدان كەلگەندى دە, ءتىپتى كەلمەگەن ارەكەتتەردى دە ىستەدى.
تۋعان ايماعىنا دا جان ۇشىرىپ جەتتى. جانىنداعى جولداستارىمەن, سەنىمدى سەرىكتەرىمەن بىرگە. قازىعۇرت پەن قاراتاۋدىڭ باۋرايلارىنان دا, الاتاۋدىڭ بوكتەرلەرىنەن دە يەسىز, قاڭىراعان اۋىلداردى كوردى. كومۋسىز قالعان, ءىسىپ-كەپكەن ادامداردى كوردى. ەستەرىنەن تانعان, جادىلارىنان جاڭىلعان كەمپىر-شالداردى كوردى. قاراقشىڭىزدىڭ جان-جۇرەگى قان جىلادى. “جارىلقايمىن دەگەن جاڭا وكىمەت قايدا-ا-ا؟ قارا بۇقارانى ۇشپاققا شىعارامىن دەگەن ۋادەسى قانە-ە-؟!” – دەپ كۇركىرەدى. كۇڭىرەندى. ەلى توزعان. حالقى ازعان. ءىلىپ الار ىزگىلەردى, باس كوتەرەر بەدەلدىلەردى تۇگەلدەي قارالاعان. قاماعان. يتجەككەنگە ايداپ جاتىپتى. تەك تەكسىز تاڭكىلەر مەن قاشانعى قۇلتاندار قالقوزداردىڭ قايماعىن قالقىپ, اشارشىلىقتىڭ وزىنەن الاياقتىقپەن, ايارلىقپەن پايدا تاۋىپ ءجۇرىپتى. قاراپايىم, قالىڭ بۇقارا قايعىدان قايىسىپ, قان جۇتىپ, قىرىلىپ جاتقاندا قۇلتانداردىڭ قۇتىرىپ, تاڭكىلەردىڭ تايراڭداپ كەتەتىنى نەلىكتەن ەكەن؟ قاراقشىلىعىندا قارا داقتار-داعى جوق ەمەس, الايدا, ادالدىعى مەن اڭعالدىعى بولەكشە, ەركىندىك اڭساۋى ەرەكشە سۇلەيمەندەرىڭىز نە ىستەسىن ەندى؟ ارينە, “ارتەلدىكى” دەپ ءار جەرگە پەرمەلەتىپ, پەردەلەتىپ قويعان مالدى اشىققان اۋىلدارعا تاپا-تال تۇستە تاراتا باستايدى. شولاق بەلسەندىلەردىڭ سەمىز-سەمىز جىلقىلارىن جىعىپ سالىپ, پورشالاپ, بارشاعا ۇلەستىرەدى. انا جەردە دە, مىنا جەردە دە, قالقوزدىڭ قويى, سيىرى مەن جىلقىسى قاراقشىلاردىڭ ارقاسىندا قايتادان جەكەلەردىڭ جەتەگىندە كەتە باستايدى. تەكىرەك قاققان تاڭكىلەردى, كوكىرەك قاققان قۇلتانداردى ساباسىنا تۇسىرەدى. بىرەۋىن جالپى جۇرتقا جاريا جەردە بايلاپ قويعاندا, قالىڭ حالىق الگىنىڭ بەتىنە تۇكىرەدى.
از كۇن بولسا-داعى اشىققان اۋىلداردىڭ رەڭى كىرگەندەي ەدى. بالالار نانعا تويىنعانداي-تۇعىن. بىراق بۇل ارەكەت ۇزاققا بارمادى. كەزەكتى ءبىر پەرمەگە شابۋىل جاساپ جاتقاندا, قايران قاراگەرگە دە, تورەكەلدىنىڭ تۇلپارىنا دا وق تيەدى. ءسۇلەيمەن دە, سەرىكتەرى دە جارالانىپ, قولعا تۇسەدى.
تاعى دا تەرگەۋ. وسىنشاما الىپ ادامدى, سۇسى باسىم سۇلەيمەندى سۇراققا الماق تا وڭاي ەمەس. وگپۋ سۇرقيالارىنىڭ ءوزى سەسكەنىپ وتىرار. كوپ تەرگەمەدى. ۇزاق سۇرامادى. ءبارى ونسىز دا بەلگىلى عوي. كورىنىپ تۇر عوي. “اشىققان ادامدارعا, قىرىلىپ جاتقان حالىققا قول ۇشىن سوزدىق” دەگەن جاۋاپتارىن كىم تىڭدار؟! سۇلەيمەنگە دە, جانىنداعى ءۇش باتىرىنا دا جيىرما بەس جىلدان ۇكىم كەسىلگەن.
اۋدانداعى قاماقتان شىمكەنت تۇرمەسىنە جەتكىزدى. بۇل جولى جول-جونەكەي ەشكىم قۇتقارا المادى. سودان سىبىرگە اكەتتى. پويىزبەن. شالوندا دا زورلىق-زومبىلىق. كۇشتىنىڭ ءالسىزدى قورلاۋى. سۇلەيمەن قاراقشى شىداي ما؟ شىدامايدى, البەتتە. اتاماندىققا ۇمتىلعان جيرەن شاشتىلاردى جويقىن كۇشىمەن جايپاپ سالادى. جول-جونەكەي جانە ءبىرتالاي باسكەسەرلەردى بۇعان قارسى ادەيى ايداپ سالادى. بىرەۋلەر. ولارعا دا دەس بەرمەس. وسمان دەگەن وجاردى جەڭەدى. ازەر دەگەندە. قارا يۆاننىڭ قارا دۇلەيلىگىن شەگىندىرەدى. تۇرمەنىڭ تىلسىم زاڭىنا قانىعىپ, تۇڭعيىقتارىنان سىر تارتادى. ءسىبىردىڭ تۇرمەلەرىندە وتىرعان تالاي-تالاي تەكتى قازاقتاردى كورەدى. ءتىپتى ءوزىنىڭ باۋىرلارى قاتارىندا سانالاتىن بىلگىر بەكمىرزا مەن ءسوزى سالماقتى, كوزى قاراقتى قاپپارلارعا دەيىن سوندا ەكەن عوي.
سۇلەيمەنىڭىز سىبىرىڭىزدەن دە قۇتىلادى. تاشكەنتىڭىزدەن تابىلادى. بۇل ءسىبىردە قامالىپ جاتقان جىلدارى تاس قالانىڭ جىقپىلدى جاقتارىنا جارىق تۇسىرىڭكىرەگەن, جاپا شەككەندەرگە قورعان بولىڭقىراعان اتاقتى قاراقشىلار پارمانقۇل مەن قارامان-تۇعىن. كەلىپ سۇراستىرسا, ەكەۋى دە قامالىپ قاپتى. جويىتتەر دەيتىن جويقىنداردىڭ قوزىپ تۇرعان كەزى ەكەن. قازاقتىڭ قىزدارى مەن بالدىرعان بالعىندارىن قورلاپ, قاندارىن ىشەتىن كورىنەدى. كوپ ۇزاماي-اق سۇلەيمەننىڭ كوزى بۇعان ايقىن-انىق جەتەدى. قانى باسىنا شاپشىپ, شىداي الماي, اشىق ايقاسقا كىرىسىپ كەتەدى. سوناۋ قوقانداعى قوقاڭداعاندارمەن شايقاسىپ جۇرگەن شاعىندا-اق جويىتتەردىڭ جاۋىزدىعىنان حاباردار-تۇعىن. ولاردىڭ كوسەمى بەكابا جاۋىز جانسىزدارى ارقىلى وزىنە دەگەن وشپەندىلىگىن دە بىلدىرگەن. قاستاندىعى جۇزەگە اسپاي قالعان.
مەيىرىمدى ميليتسيا باستىقتارىنىڭ ءبىرى ماماجانداي ۇلكەن جۇرەكتى, ۇلتجاندى ازاماتتار بولىسپاسا, شىنايى جاناشىرلىق تانىتپاسا, ارينە, قانشاما قاھارلى قاراقشى, قارا كۇشتىڭ يەسى, كوزسىز باتىر بولعانىمەن, سۇلەيمەندەرگە, پارمانقۇلدارعا, قاراماندارعا قيىن سوعار ەدى. ماماجان بەردىبەك ۇلى – 1937 جىلى اتىلعان ابزالداردىڭ ءبىرى. سول ماماجاندارعا ارقا سۇيەگەن سۇلەيمەندەر, پارمانقۇلدار, قاراماندار تاشكەنتىڭىزدە, قوقانىڭىزدا قايتادان قاناتتانادى. بىرەسە تاس قالادا, بىرەسە حاس شاھاردا قايتادان سالتانات قۇرادى. وزدەرىنىڭ, قاراقان باستارىنىڭ قامى ءۇشىن ەمەس, ادىلدىكتىڭ, ادالدىقتىڭ, ادامدىقتىڭ از دا بولسا تەڭدىك العان سالتاناتىن مەڭزەپ وتىرىپپىز. جويىتتەردىڭ باسىندا قۇتىرىنىپ, قۇتىرتىپ وتىرعان, قانشاما قازاق قىزدارىنىڭ قانىن سورعان بەلگىلى بەكاباعا دا اجال قۇشتىرادى. “بۇل – مىڭداعان ءىستىڭ بىرەۋى عانا. سۇلەيمەننىڭ ايتىلماي, جازىلماي جاتقان ۇلكەن ەرلىگى بار. 1929 جىلى بوستاندىق ايماعىندا دا سوزاقتاعىداي كوتەرىلىس بۇرق ەتكەن. سول كوتەرىلىستە سۇلەيمەن ساردارلاردىڭ ءبىرى بولعان. قارامان قاراقشى دا”, – دەيدى مومبەك ابدىاكىم ۇلى.
بۇكىل ءومىرى, اسىرەسە, قىرىقتىڭ قىرقاسىنا دەيىنگى جىلدارى قاراقشىلىقپەن, قانقاساپ قىرقىسپەن, كۇرەسپەن وتكەن سۇلەيمەن مامەن ۇلىنىڭ تاعدىرى كۇردەلى. قيىن. قىزىق دەۋگە اۋزىڭىز بارماس. ءسۇلەيمەننىڭ ءوزى, سايىپ كەلگەندە, قاراقشى دەگەن ءسوزدى كوپ ەستىگىسى كەلمەگەن دەسەدى. قاباعىن قارس جاۋىپ, جاقتىرمايتىن مىنەز تانىتقان. كوپتەگەن جىلدار بويى قالقوز باسقارعان, كوزى قاراقتى, كوكىرەگى وياۋ دۇيسەنبەك ۇمبەتالى ۇلى دەيتىن كىسىگە كوبىرەك كەلگىشتەپ, سىر بولىسەتىن بولعان. ولەر شاعىندا دا سىرلاسىپتى. وتكەن ومىرىنە وكىنىپتى. وكىنە وتىرىپ, باسقاشا عۇمىر كەشە الماسىن مويىنداپتى.
جۇرتتىڭ اۋزىندا اڭىزدار از ەمەس. سۇلەيمەننىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى. جەڭبەگەن ادامى قالماعانى حاقىندا. كۇش اتاسى قاجىمۇقانمەن ابدەن قارتايعاندا ۇشىراسىپ, ۇستاسقان دەسەدى. قاجىمۇقاننىڭ ءوزى سۇلەيمەننىڭ تىم كەش كەزدەسكەنىنە قاتتى قاپالانىپ, بارماعىن شايناعان دەسەدى. باۋىرجان مومىش ۇلىنداي باتىرىڭىز-داعى سويتكەن ەكەن. “اشارشىلىقتا دا, ودان بۇرىن دا, كەيىن دە سۇلەيمەن قاراقشى تاشكەنتتە تاڭەرتەڭ قوس قورجىنباس تولى قارجىنى الىپ شىعىپ, قاراكەۋىم ىمىرتقا دەيىن تارىققاندارعا تاراتۋشى ەدى”, – دەگەندەيىن اڭىزدار كوپ.
“ەركە بولمىستىڭ تاۋەلسىزدىگىن”, ازاتتىقتى اڭساعان, سول جولدا الاپات ازاپتار مەن توزاقتاردى باستان كەشكەن, اداسقان, قاتەلەسكەن, قان توككەن, الايدا, ادالدىق پەن ادىلدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ كۇرە جولىن ۇنەمى قايتا تاۋىپ وتىرعان اردالاردىڭ اراسىنان سۇلەيمەن قاراقشىنىڭ تۇلعاسى تاۋ تۇرپاتتانىپ كورىنەدى.
مارحابات بايعۇت.
----------------------------------
سۋرەتتەردە: سۇلەيمەن قاراقشىنىڭ قارتايعان كەزى. كوپ مەكەندەگەن, كوپ جورتقان, جاقسى كورگەن جەرى – قىرىققىز.