تابيعاتى باي ءارى كەڭ بايتاق قازاق دالاسىندا جانۋارلاردىڭ كوپتەگەن ءتۇرى تىرشىلىك ەتۋدە. قاراتاۋ جوتاسى – ەجەلگى ءارى اسەم تابيعي كورىنىستەردىڭ ءبىرى. بۇل ءوڭىر ارحەولوگيالىق جانە ەتنوگرافيالىق ەسكەرتكىشتەرگە باي.
قاراتاۋ جوتاسى مىڭداعان جىلدار بويى تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاسى بولىپ كەلەدى. قاسيەتتى قاراتاۋ جەرىن ەجەلگى ادامدار مەكەن ەتىپ, اڭ اۋلاپ, تاسقا قاشاپ سۋرەت سالعان. ول – موڭعول جانە جوڭعار شاپقىنشىلىقتارىنان قازاق حالقىنا قورعان بولعان قالقان, كەڭەس وكىمەتىنىڭ قولدان جاساعان اشارشىلىعى مەن رەپرەسسياسىنىڭ ءتىلسىز كۋاگەرى. كەڭەس زامانىندا قاراتاۋدىڭ بوكتەرىندە ەكولوگيالىق جۇيەگە نۇقسان كەلتىرىلدى, مال جايىلىپ, تاۋ-قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, وزەندەر جاعاسىنداعى اعاش-بۇتالار شابىلدى.
ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا قاراتاۋ اۋماعىندا مەكەندەگەن تيان-شان ايۋى, تۇركىستان سىلەۋسىنى سياقتى جانۋارلار انتروپوگەندىك فاكتورلاردىڭ ىقپالىنان بۇل توڭىرەكتەن مۇلدەم جويىلىپ كەتتى. ادام بالاسى دا ءوز قولىمەن بيولوگيالىق الۋان تۇرلىلىككە زيان كەلتىرىپ, تابيعي ورنىققان تۇراقتىلىقتى بۇزىپ, سونىڭ سالدارىنان تۋىنداعان قاسىرەتتەن جاپا شەگىپ, زاردابىن تارتىپ جاتتى.
ەلىمىز كوپتەن اڭساعان تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ەلباسىنىڭ بىلىكتى دە ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا وركەندەپ, الەمنىڭ دامۋشى ەلدەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. مەملەكەتىمىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىمەن بىرلەسە وتىرىپ تابيعاتتى قورعاۋ باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋدا.
ەكونوميكالىق داعدارىسقا قاراماستان, ۇكىمەت تابيعات قورعاۋ ماسەلەسىنە كوپ كوڭىل بولۋدە. مەملەكەت قازىناسىنان ەكوجۇيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن قارجى جۇمسالۋدا. وسىنىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى – 2004 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ №249 قاۋلىسىمەن قاراتاۋ مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ قۇرىلۋى دەر ەدىك. بۇل قورىق قارت قاراتاۋ جوتاسىنىڭ ورتالىق بولىگىندە 34300 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. قورىق وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۇركىستان قالاسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. ول 2 ۋچاسكە جانە 7 اينالىمعا بولىنگەن. قاراتاۋ قورىعىنىڭ اۋماعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن قاراتاۋ ارقارىنىڭ جانە باسقا دا قۇرىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر كەڭىنەن تارالعان.
نەگىزىندە قازاقستاننىڭ بيولوگيالىق الۋاندىلىعىنىڭ باسىم بولىگى تاۋلى ايماقتاردا كەزدەسەدى. ەجەلگى قاراتاۋ جوتالارى قازاقستاننىڭ تابيعي-گەوگرافيالىق ايماقتارىنىڭ ىشىندە سيرەك كەزدەسەتىن تەڭدەسىز تۇرلەردىڭ مەكەنى بولىپ تابىلادى. مۇندا قاراتاۋ ارقارىنىڭ باسىم بولىگى تىرشىلىك ەتەدى. قاراتاۋ ارقارى – قازاقستاندا مەكەندەيتىن ارقارلاردىڭ ءتۇراستىسىنىڭ ءبىرى. ول ءىUSN (2000) قىزىل كىتابىنا ەڭ جوعارى جويىلۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان تۇرلەر ساناتىنا جاتقىزىلعان بولاتىن. دەنەسى ءىرى, ۇزىن سيراقتى جانۋار. ەرەسەك قۇلجالاردىڭ دەنە ۇزىندىعى 150-200 سانتيمەتر, بيىكتىگى 125 سانتيمەتردەي. كۇزگە قاراي سالماعى – 60-105 كيلوعا جەتەدى.
ارقاردىڭ انالىقتارى قۇلجاعا قاراعاندا, كىشىلەۋ بولىپ كەلەدى. دەنە ۇزىندىعى 100-120 سانتيمەتر, ول جوتاسىنىڭ بيىكتىگى 112 سانتيمەترگە جۋىق. سالماعى – 50-60 كيلو. موينى ءارى قىسقا, ءارى جۋان. قۇلجالارىنىڭ باسى ۇلكەن جانە ورالا بىتكەن قوشقار مۇيىزدەرى بولسا, انالىقتارىنىڭ دەنەسى جيناقى, مۇيىزدەرى جىڭىشكە, قىسقا, ءسال عانا ارتقا قايىرىلعان. تەرى جامىلعىسى قىلشىق پەن تۇبىتتەن تۇرادى. ءتۇسى اقشىل-قوڭىر نەمەسە سۇرشىل-قوڭىر ارالىعىندا الماسىپ وتىرادى.
ارقارلاردىڭ مەكەن ەتەتىن سۇيىكتى جەرلەرى – الاسا وسكەن دالالىق نەمەسە تاۋلى-دالالىق ءشوپتى وسىمدىكتەرمەن تۇتاسقان تاۋدىڭ تەگىس باۋرايلارى. ولار سۋاتتارى بار, ازىعى مول, مازالامايتىن, ۇرەي تۋعىزبايتىن مەكەندەردە تۇراقتى قونىستايدى. بىراق ءورت, مال جايۋ, توعىشار جاندىكتەر, قار قالىڭدىعى, سۋ كوزدەرىنىڭ تارتىلىپ قالۋى, ىندەتتىڭ كەڭ ەتەك الۋى – ارقاردىڭ ونداعان شاقىرىمدارعا قونىس اۋدارىپ كەتۋىنە باستى سەبەپ بولادى. قورەگى – بۇتالار مەن شوپتەسىن وسىمدىكتەر. راتسيونىنا شامامەن وسىمدىكتەردىڭ 70 ءتۇرى كىرەدى. قازان-قاراشا ايلارىندا كۇيلەيدى, 160-165 كۇن بۋاز بولىپ, ناۋرىزدىڭ اياعىندا تولدەي باستايدى. تولدەيتىن جەرلەرى تاۋ شاتقالدارى مەن جىرالار.
ال تازا قاراتاۋ ارقارى ءتۇراستى رەتىندە تەك قانا قاراتاۋ جوتالارىندا مەكەندەيدى. كەيبىر پىكىرلەرگە قاراعاندا, قاراتاۋدىڭ وڭتۇستىك-شىعىس سىلەمدەرىندە ارقاردىڭ بۋدان تۇرپاتى كەزدەسەدى ەكەن. بۇل قاراتاۋ ارقارى مەن تيانشاندىق ارقاردىڭ بۋداندارى بولۋى مۇمكىن. بۇل عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. 2004 جىلدىڭ كۇزىندەگى ساناق بويىنشا قورىق اۋماعىندا ارقاردىڭ 38 داراسى بار ەكەنىن انىقتالدى. تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە ولاردىڭ سانى بەس جىلدىڭ ىشىندە بەس ەسە كوبەيدى. قورىق قۇرىلعالى بەرى ونىڭ اۋماعىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلۋدە. جىل سايىن قورىق ينسپەكتورلارى جانە عىلىمي قىزمەتكەرلەر ماۋسىمدىق ساناقتار مەن مونيتورينگتىك باقىلاۋلاردى ۇزبەي جۇرگىزىپ كەلەدى. ال تەريوفاۋنانى زەرتتەۋ بارىسىندا سۇتقورەكتىلەردىڭ 20 ءتۇرى انىقتالعان. ونىڭ ىشىندە 3 ءتۇرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن – قاراتاۋ ارقارى, تاس سۋسارى, ءۇندى جايراسى.
بۇگىندە قورىقشىلاردىڭ الدىندا تۇرعان كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – كوبەيگەن ارقارلاردىڭ سانىن ساقتاپ قالۋ. ويتكەنى, قونىس اۋداراتىن جەرلەرى قورىقتىڭ شەكاراسىنان الىستاپ كەتەدى. قاراتاۋ جوتاسىنىڭ كولەمى 420 شاقىرىمعا سوزىلادى. ارقارلاردىڭ ءبىر بولىگى بورولداي تاۋلارىنا, ەكىنشى ءبىر ءبولىگى داۋقارا, تەمىراستاۋ سىلەمدەرى ارقىلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شيەلى اۋدانىنا قاراي قونىس اۋدارادى. تۇركىستان ورمان جانە جانۋارلار شارۋاشىلىعىنىڭ ايماعىنان شىققان بويدا ولار سۇعاناقتاردىڭ قۇرباندارى بولىپ كەتە بارادى. مۇنداي جاعدايلارعا جول بەرمەۋ ءۇشىن ارقارلاردىڭ قونىس اۋداراتىن جولدارىن زەرتتەپ, وقو-نىڭ ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي ايماقتارى – قورىقتار, ۇلتتىق پاركتەر, قاۋمالدار, ورمان شارۋاشىلىقتارى بىرلەسىپ, ەكولوگيالىق ءدالىزدەردى قۇرۋ ماسەلەسىن قولعا الۋلارى كەرەك.
وسى ماسەلەلەر بويىنشا قورىقتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى ءدۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعاتتى قورعاۋ قورىمەن بىرلەسىپ, قاراتاۋ ارقارىنىڭ قونىس اۋداراتىن جولدارىن ەكسپەديتسيا بارىسىندا انىقتاپ, ەكولوگيالىق ءدالىز جولدارىن قاراستىرىپ جاتىر. قاراتاۋ ارقارىنىڭ بولاشاعى تەك قورىقشىلاردىڭ قۇزىرىنداعى ماسەلە ەمەس دەپ ويلايمىن. نامىسشىل قازاق حالقى ولكەمىزدىڭ بايلىعىنا وڭ كوزىمەن قاراسا, ارقاردى قورعاۋ جولىندا كومەك قولىن سوزسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
ج.ادىلباەۆ, قاراتاۋ مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ ديرەكتورى.