قىزىلجار وڭىرىندە مال ازىعىن جەتكىلىكتى دايىنداۋدىڭ, ەگىندى تەحنولوگيالىق تالاپتارعا ساي كۇتىپ-باپتاۋدىڭ جولدارى جان-جاقتى قاراستىرىلعان.
بيىلعى قۇرعاقشىلىق قىزىلجار وڭىرىنە دە ۇلكەن ابىگەر الا كەلدى. سوڭعى 30 جىلدىڭ ىشىندە بولىپ كورمەگەن مي قايناتار اپتاپ ىستىق ءوڭىردىڭ بىرقاتار جەرلەرىن قۋاڭشىلىققا ۇرىندىرىپ, جاعدايدى قيىنداتتى. سينوپتيكتەردىڭ بولجامىنا قاراعاندا, شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعى تامىزدا دا جالعاساتىن ءتۇرى بار. جاڭبىر ارا-كىدىك ءار جەرلەردە جاۋىپ وتكەنى بولماسا, تۇتاستاي العاندا, ىلعال الدەقايدا از ءتۇسىپ, مالدىڭ دا, جاننىڭ دا قۇتىن قاشىرىپ جىبەردى. اۋا رايىنىڭ كۇردەلىلىگىنە بايلانىستى وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆ ءشوپ جيناۋدى شۇعىل ناۋقان رەتىندە جاريالاپ, ارنايى شارالار بەلگىلەگەن بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, قاجەتتى جەم-ءشوپ قورىنىڭ كەمىندە 80 پايىزىن جيناپ الۋ, ءىرى اگروقۇرىلىمداردىڭ جەكە مەنشىكتەن مالدى ساتىپ الىپ, ءوسىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ, شوپشىلەر بريگادالارىن ۇيىمداستىرىپ, وزەن-كول جيەكتەرىندەگى, ورمان-توعاي قويناۋلارىنداعى قۇنارلى ءشوپتى قول شالعىمەن شابۋدى ۇيىمداستىرۋ جۇكتەلدى. مۇنىڭ ءبارى – ورىندالاتىن شارۋا. الايدا, ۋاقىت تىعىز, جايباراقاتتىقتى كۇتپەيدى. وزدەرىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىك سالماعىن جەتە سەزىنگەن اۋداندار جاۋاپتى ناۋقانعا ساقاداي-ساي دايىندىقپەن جۇمىلا كىرىستى. مال باسىن ساقتاپ قالۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلىپ, اكىمدەردىڭ جۇمىسى ءبىرىنشى كەزەكتە جەم-ءشوپ دايىنداۋعا بايلانىستى باعالاناتىن بولدى. سەرىك سۇلتانعازى ۇلىنىڭ ءوزى ەلدى مەكەندەردى تىنىم تاپپاستان ارالاپ, ناۋقان بارىسىمەن كوزبە-كوز تانىستى.
– جاڭبىر جوق, ىلعال از دەپ قول قۋسىرىپ وتىرۋ – ەرىنشەك, جالقاۋ ادامنىڭ ادەتى. ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعىنداردىڭ ءالجۋاز توپتارىنا كومەكتەسۋگە ءتيىسپىز. قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ بىردە-ءبىرى مال ازىعىنسىز قالمايتىن بولسىن. جاعدايدىڭ قيىندىعىن ەسكەرىپ, ۇكىمەتتەن 11 مىڭ توننا ارزانداتىلعان جانار-جاعارماي ءبولۋدى سۇراپ وتىرمىز. كومەك بەرىلگەنشە قولداعى مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك,— دەدى ايماق باسشىسى اققايىڭ اۋدانى تۇرعىندارىمەن كەزدەسكەندە. “اگرو-سەۆەر” جشس تاپسىرمانى ورىنداپ, ءبىرجىلدىق ءشوپ وسىرىلگەن 400 گەكتار القاپقا شالعى ءتۇسىرىپتى. ماعجان جۇماباەۆ اۋدانىنىڭ اكىمى ۆلاديمير بۋبەنكو 57 مىڭ توننا ءشوپ جيناۋ مىندەتى تۇرعانىن, 3 مىڭ گەكتار جەرگە بىرجىلدىق ءشوپ سەبىلگەنىن, بىلتىردان قالعان جەمازىقتى قوسقاندا, تاپسىرمانىڭ ورىندالاتىنىن, قازىر 80 پايىزدى شامالاپ قالعانىن باياندادى. وبلىس اكىمى كۇزدە ساباندى ۇساقتاپ, تۋراپ تاستاۋعا جول بەرىلمەيتىنىن, ونىڭ مەيلىنشە مول قورى جاساقتالۋىن ەسكەرتتى. “جۆن” سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى نيكولاي جيگالوۆ كۇنباعىس, جۇگەرى ەگىپ, سۇرلەم سالاتىندىقتارىن, 1200 گەكتار جەرگە ءبىر جىلدىق ءشوپ ەككەندەرىن, شارۋاشىلىقتا جۇمىس ىستەيتىن ادامدارعا كومەكتەسىپ جاتقاندارىن اڭگىمەلەدى. ءۋاليحانوۆ اۋدانى دا قارقىندى ەسەلەي تۇسكەن. ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانىنا قاراستى “درۋجبا” شارۋاشىلىعى ۇلى وتان سوعىسى جانە ەڭبەك ارداگەرلەرىنە, از قامتىلعان جاندارعا, كوپ بالالى وتباسىلارعا جەم-ءشوپ جەتكىزىپ بەرگەن.
بيىل 491 مىڭ ءمۇيىزدى ءىرى قارانى, 359 مىڭ قوي-ەشكىنى, 121 مىڭ جىلقىنى, 336 مىڭ شوشقانى, 4,3 ميلليون قۇستى قىتىمىر قىستان امان-ەسەن شىعارۋ وڭايعا تۇسپەسى انىق. ول ءۇشىن قاجەتتىسى 550 مىڭ توننا جەمازىق. بۇگىنگە دەيىن ازىرلەنگەنى – 450 مىڭ توننا. ونىڭ قورى ءالى بىرجىلدىق شوپپەن جانە سابانمەن تولىعا تۇسسە, اجەپتاۋىر دەمەۋ بولارى ءسوزسىز. 599 ءشوپ بريگادالارى مەن 167 ارنايى زۆەنولار ساي-سالانىڭ, ورمان-توعايدىڭ, وزەن-كول جاعالاۋلارىنىڭ ءشوبىن شاۋىپ, تىنىم تابار ەمەس. تەحنيكا بارا المايتىن جەرلەردە قول شالعىشىلار جارىسقا تۇسكەن. وبلىس باسشىسى ءىسساپاردان سوڭ كەزەكتى سەلەكتورلىق كەڭەس وتكىزىپ, جاۋاپتى ناۋقاننىڭ العاشقى قورىتىندىلارىن شىعاردى. جەم-ءشوپتىڭ جەتىسپەۋى سالدارىنان مالدارىن جاپپاي سويىپ, وتكىزىپ جاتقان وقيعا تىركەلمەگەن. دەسەك تە, شەشىمىن تاباتىن ماسەلەلەر جوق ەمەس. ول ءشوپ باعاسىنىڭ ارقيلىلىعىنا بايلانىستى. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى ءبىر توننا ءشوپتىڭ باعاسى 4 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە دەگەن مالىمەت بەرسە, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى باعا ونىمەن قابىسپايدى. ماسەلەن, كەي اۋدانداردا ءشوپتىڭ باعاسى 2-3 ەسەگە دەيىن شارىقتاپ كەتكەن. اسىرەسە, دەلدالداردىڭ الشىسى وڭىنان ءتۇسىپ تۇر. اكىم ورىن العان كەمشىلىكتەردى شۇعىل تۇردە جويۋدى تالاپ ەتتى.
– وبلىستاعى مالدىڭ 85 پايىزىن جەكە ادامدار ءوسىرىپ وتىرعاندىقتان, ءبىرىنشى كەزەكتە ولارعا كومەكتەسۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر. تابيعاتتىڭ ەرەكشە قۇبىلىسىنا قاراماستان ازىقتىڭ مول قورىن جاساپ الۋعا ىشكى مۇمكىندىكتەرىمىز جەتكىلىكتى. اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنە 25 تامىزعا دەيىن ءار مال باسىنا ەكى توننادان جەم-ءشوپ دايىنداۋ تاپسىرماسى بەرىلدى. اۋىلدىقتاردىڭ نەگىزگى كۇنكورىسى – ءتورت ت ۇلىك مال. سوندىقتان مۇنداي شەشىمنىڭ ارعى جاعىندا اۋىلدى ساقتاپ قالۋ دەگەن ۇلكەن ماسەلە جاتقانىن اركىم تۇسىنەدى دەپ ويلايمىن. ءبىرىنشى جارتىجىلدىق قورىتىندىلارى بويىنشا بارلىق مال, قۇس باسىنىڭ جانە سالا ونىمدەرىن ءوندىرۋ تۇرلەرى ارتتى. جان باسىنا شاققاندا ءسۇت وندىرۋدەن ەلىمىزدە 1-ءشى, ەت جانە جۇمىرتقادان 2-ءشى ورىندا تۇرمىز. باستى ماقسات — وسى دەڭگەيدەن تومەندەمەۋ. بۇل ورايدا جازعى ناۋقانداردى ءوز مانىندە وتكىزۋدىڭ ماڭىزى زور ,— دەدى اڭگىمەلەسكەنىمىزدە وبلىس اكىمىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى جونىندەگى ورىنباسارى ا.ساپاروۆ.
ايداربەك سەيپىل ۇلى قۇرعاقشىلىق قانشا قىسقانىمەن دا قىزىلجار ءوڭىرى بيىل دا استىقسىز بولمايدى دەگەندى سەنىممەن ايتتى. ول 1 ميلليون گەكتاردان استام القاپتىڭ استىعى جاقسى, 2 ميلليون گەكتار القاپ قاناعاتتانارلىق, ال ەگىنجايدىڭ 16 پايىزىنىڭ جايى تومەن دەگەن مالىمەتتەردى كولدەنەڭ تارتا وتىرىپ, كەي شارۋاشىلىقتاردىڭ گەكتار تۇسىمدىلىگىن 30 تسەنتنەرگە دەيىن جەتكىزەتىنىن حاباردار ەتتى. وعان اگروتەحنيكالىق شارالاردى قاتاڭ قولدانۋدىڭ, ەگىنشىلىك مادەنيەتىن جەتىلدىرۋدىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلدى. جاڭا رەسۋرستاردى ساقتايتىن تەحنولوگيالار 3 ميلليون گەكتار القاپقا جۇرگىزىلدى. بارلىق ءداندى داقىلدار ەگىسى كولەمىنىڭ 70 پايىزى قازىرگى زامانعى تەحنيكالارمەن اتقارىلدى. ونداي ەگىس كەشەندەرىنىڭ سانى – 874. توپىراق قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىمەن 400 مىڭ گەكتار جەرگە 20 مىڭ توننادان استام مينەرالدى تىڭايتقىش ەنگىزىلدى. ارامشوپتەردەن, ءتۇرلى زيانكەس اۋرۋلاردان قورعاۋ, حيميالىق جولمەن تازارتۋ جۇمىستارى ۇقىپتى اتقارىلدى. ەندى الدا 3,9 ميلليون گەكتار القاپتى قامتيتىن ءداندى داقىلداردى ىسىراپسىز جيناپ الۋ مىندەتى تۇر. ەگىن وراعى جىلداعىدان ەرتە باستالادى دەپ كۇتىلگەندىكتەن, جانار-جاعارمايدى تاسىپ-جەتكىزۋگە ايرىقشا ءمان بەرىلىپ وتىر. سۋبسيديا ارقىلى ديزەل وتىنىنىڭ ءبىر ءليترىن 62 تەڭگەدەن الۋعا وپەراتورلار بەلگىلەنىپ, كەستەلىك تاپسىرمانىڭ ورىندالۋى باقىلاۋعا الىندى.
استىق باعاسىنىڭ 8-9 مىڭ تەڭگەگە كوتەرىلۋى ديقان قاۋىمى ءۇشىن ءسۇيىنىشتى ءجايت بولعانىمەن, تاسىمالداۋ, تازالاۋ جانە ساقتاۋدا شەتىن ماسەلەلەر جوق ەمەس. وبلىستاعى 47 استىق ەلەۆاتورىنىڭ سىيىمدىلىعى 3 ميلليون تونناعا جۋىق. شارۋاشىلىقتاردا 2 ميلليون تونناداي استىق ساقتالادى. اقجار اۋدانىندا “ەڭبەك-نان” جشس سىيىمدىلىعى 60 مىڭ توننالىق ەلەۆاتور سالىنۋدا. بۇدان تىسقارى تاعى 4 ەلەۆاتور بوي كوتەرۋدە. دەسە دە, استىق قويمالارى ءالى دە ازدىق ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە بىلتىرعى جىلدىڭ 2 ميلليون تونناعا جۋىق استىعى ەلەۆاتورلاردا ءالى جاتىر. ۇكىمەت باسشىسى وبلىستا بولعان جۇمىس ساپارىندا ونىڭ ءبىرشاما بولىگىن باتىس ايماقتاردا ورنالاستىرۋ جونىندە اۋىل شارۋاشىلىعى جانە قارجى مينيسترلىكتەرىنە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. ماسەلەنىڭ تەزىرەك شەشىلۋىن تاعاتسىزدانا كۇتىپ وتىرعاندار كوپ. سول سياقتى وڭتۇستىك ورال تەمىر جولىنىڭ پەتروپاۆل ءبولىمشەسى ارقىلى قازاقستان استىعىن تاسىمالداۋدا كەدەرگىلەر ءجيى كەزدەسىپ جاتاتىن. ەندى ەكى ەل كەدەن وداعىنا كىرگەننەن كەيىن پروبلەمالار جويىلسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
ءبىر-بىرىمەن ورايلاسىپ, قات-قابات قاۋىرت شارۋالارعا ۇلاسقان ناۋقاندىق جۇمىستار قىزىلجار ءوڭىرىن ەكپىندى ەڭبەك قۇشاعىنا بولەپ, سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ تىنىمسىز ءىس-ارەكەتىمەن جاندانا تۇسكەن.
ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
تورتقۇدىقتىڭ التىن-كۇمىسى قايتا جارقىرادى
ەكىباستۇزدىڭ اينالاسى تورتقۇدىق, مايقايىڭ, كەرەگەتاس, شىدەرتى, بوزشاكول, ۇشق ۇلىن, سۇلۋجون, شوپتىكول, قالقامان, مايكوبە سياقتى قازبا بايلىعى تۇنىپ تۇرعان كەندى اۋماق بولىپ سانالادى. وسى جەردەگى ءاربىر كەنىشتىڭ عاسىرلىق تاريحى, وتكەن شەجىرەسى ايتارلىقتاي. تورتقۇدىق كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ دا وزىندىك جولى بار. كەنىشتىڭ التىنى مەن كۇمىسى جەتەدى. دالادا جاتقان بايلىق جوق. تابيعاتتىڭ ءوزى بۇيىرتقان جەردىڭ نەسىبەسىن, يگىلىگىن كورگەنگە نە جەتسىن. جاڭا تەحنولوگيا, جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعان ۋاقىتتا سول بايلىقتى يگەرىپ, ءوندىرۋ كەرەك. سوناۋ 40-شى جىلدارى سوعىس ءورتى شارپىپ تۇرعان كەزدە اشىلعان كەن ورنىنىڭ بار بايلىعى ءالى ءبىر وزىندە. التىن مەن كۇمىستىڭ يگىلىگىن ەندى حالىق كورەتىن ۋاقىت جەتتى. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋدى ويعا العان ەكىباستۇزدىقتار ءوندىرىستى وركەندەتۋگە وسىلاي قول جەتكىزدى. ەكىباستۇز قالاسىنىڭ اكىمى نۇرلان نابيەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋعا 1 ملرد. تەڭگە كولەمىندە قارجى جۇمسالعان كورىنەدى. ءوندىرىس قايتا ىسكە قوسىلدى. بۇل كۇندەرى كەن بايىتۋ كومبيناتى ءبىر جىل ىشىندە كەن ورنىنان الىناتىن 500 مىڭ توننا كەن كوزىنەن 1 توننا التىن جانە 10 توننا كۇمىس ۇنتاقتارىن وندىرە الادى. كەن ورنىندا قازىر 60-قا تارتا كەنشى-جۇمىسشى ەڭبەك ەتۋدە. سونىمەن قاتار, ءوندىرىس ورنى تاۋ-تاۋ بولىپ ءدال قاستارىندا ءۇيىلىپ جاتقان قالدىقتاردى دا ىسكە جاراتىپ, پايدالانىپ وتىر. تورتقۇدىقتىڭ التىنى مەن كۇمىسى قايتا جارقىراعان تۇستا كەنشىلەر وبلىس اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆتى شاقىردى.
– ەلىمىزگە پايداسى تيەر وسىنداي ەكپىندى جاڭا جوبالار ومىرگە كەلىپ, تورتقۇدىق كەن كومبيناتىنىڭ قايتا جاڭعىرعانىنا قۋانىشتىمىز – دەدى وبلىس اكىمى, – ال جىل سوڭىنا دەيىن تاعى وسىنداي بىرنەشە سەرپىندى جوبالار ىسكە قوسىلاتىن بولادى.
تورتقۇدىق اۋىلىندا مىڭعا تارتا حالىق تۇرادى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگى كەن كومبيناتىندا ەڭبەك ەتەدى. كەنشىلەر اۋىل اقساقالدارىنىڭ تىلەگىن قابىل الىپ, جۋىردا مەشىت سالىپ بەردى.
فاريدا بىقاي, پاۆلودار وبلىسى.
ساپالى ءسۇتتى تۇتىنۋعا قاراي ءبىر قادام
ءيا, كۇنتىزبەمىزگە كىرگەن تامىز ايىنان باستاپ ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن تاڭبالاۋعا قاتىستى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر جونىندە رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسى كۇشىنە ەنىپ وتىر. بۇل ەڭ الدىمەن وتاندىق ءسۇت وندىرۋشىلەردى قولداۋ ماقساتىنان تۋعان قادام ەكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. ەكىنشىدەن, وسىعان وراي تۇتىنۋشىلاردىڭ بەلگىلى ءبىر ءونىم جونىندە جان-جاقتى اقپارات الۋىنا جول اشىلماق.
بۇگىندە رەسپۋبليكا تۇرعىندارى ازىق-ت ۇلىك پەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى بويىنشا تاپشىلىق كورىپ جۇرمەگەنى بەلگىلى. كەرىسىنشە, كەز كەلگەن جەردە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ نەشە ءبىر ءتۇرى سىقاپ تولىپ تۇر. سونىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگى قانداي دەڭگەيدە؟ مىنە, ماسەلەنىڭ ءمانىسى وسىندا. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, تۇتىنۋشى سىرتتان اعىلىپ كەلىپ جاتقان ونىمدەردىڭ كوپشىلىگىنەن وزىنە قاجەتتى اقپاراتتى تابا بەرمەيدى. وسى دۇرىس پا؟
– ارينە, دۇرىس ەمەس, – دەپ مالىمدەدى گازەت ءتىلشىسىنىڭ ساۋالىنا وراي تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتى باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى باحتان يساقوۆ. – قالاي بولعاندا دا, تۇتىنۋشىنىڭ ءوزى قانداي ءونىمدى تۇتىنىپ وتىرعانىن بىلۋگە تولىق قۇقىعى بار. بۇل تۇجىرىم ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىنە دە تىكەلەي قاتىستى. قانداي شيكىزاتتان ازىرلەنگەنىنە قاراماستان ءسۇت اتاۋلىنىڭ سىرتقى جاپسىرما قاعازىنا ءسۇت دەپ جازىلىپ ءجۇر. سوندىقتان تاڭبالارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا ەندىگى جەردە تۇتىنۋشى تابيعي ءسۇتتى الا ما, الدە قۇرعاق سۇتتەن جاسالعانىن قالاي ما, ونى ءوزى وقىپ تاڭدايتىن بولادى.
ماقالانى ازىرلەۋ بارىسىندا مامانداردىڭ وي-پىكىرلەرىنەن تاعى ءبىر تۇيسىنگەنىمىز, تاڭبالارعا وزگەرىس ەنۋىنە بايلانىستى جەرگىلىكتى وندىرىسشىلەر ءوز ونىمدەرىنىڭ وتىمدىلىگىن كوتەرۋگە ۇمتىلماق. مۇنداعى ماقسات وسى ارقىلى تابيعي, ەكولوگيالىق تۇرعىدان تازا, وتاندىق ونىمدەرگە دەگەن سۇرانىس دەڭگەيىن كوتەرۋ بولماق. بۇعان باتىس قازاقستان وبلىسى ءسۇت وندىرۋشىلەرىنىڭ بۇگىنگى مۇمكىندىگى نەگىز قالاي الا ما؟
تالداۋلار مەن قولدا بار دەرەكتەرگە قاراعاندا, مۇنداعى وندىرىسشىلەر نەگىزىنەن مالدىڭ تابيعي ءسۇتىن پايدالاناتىنى بايقالادى. تابيعي ءسۇت دەپ استىن ءۇش رەت سىزىپ ايرىقشالاپ, ەرەكشەلەپ ايتۋىمىزدىڭ سەبەبى جوعارىدا ايتىلعانداي, قازاقستاننىڭ تۇتىنۋ ورىندارىنا سىرتتان كەلگەن ءسۇت پەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ اراسىندا سويادان, نە وزگە دە جاساندى سۇتتەن جاسالعانى كەزدەسىپ قالىپ جاتادى. مۇنداي جاعدايدا تابيعي ءسۇتتىڭ ءباسى قاشاندا بيىك تۇرماق.
الايدا, سيىر دەگەن جانۋار جىل ون ەكى اي بويىنا سارىلداتىپ تەلەگەي-تەڭىز مول ءسۇت بەرە بەرمەيتىنى تاعى بەلگىلى. سوندىقتان دا سيىردىڭ ءسۇتى ازايىپ كەتەتىن كۇزگى جانە قىسقى ماۋسىمداردا باتىسقازاقستاندىق ءسۇت وندىرۋشىلەر دە قۇرعاق ءسۇتتى كادەگە جاراتۋعا ءماجبۇر. ال مۇنداي ءونىم ءتۇرى جەرگىلىكتى جەردە ءوندىرىلمەيدى. ول نەگىزىنەن كورشىلەس رەسەيدەن تاسىمالدانادى. جەرگىلىكتى جەردە وندىرىلگەن ءسۇتتى وتىز التى ساعاتتان ارتىق ۇستاۋعا كەلمەسە, سىرتتان كەلگەن قۇرعاق ءسۇتتى ۇزاق مەرزىمگە ساقتاۋعا بولادى. وسىدان-اق رەسەيلىك وندىرىسشىلەردىڭ ارتىقشىلىعى بىردەن بايقالادى. ماقسات ايقىن, نيەت دۇرىس بولعانىمەن قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر رەسەيلىك ءارىپتەستەرىنىڭ دەڭگەيىنە جەتە الماي كەلەدى. دەگەنمەن, وڭىردە ءسۇتتى ۇزاق ۋاقىت بويى پايدالانۋعا جارايتىنداي تەترا-پاكەتپەن شىعارۋ جونىندە جاسالعان جوبالار ۇلكەن ءىستىڭ باسى دەپ بىلەمىز.
ايتالىق, وبلىس تۇرعىندارىن جەرگىلىكتى ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتۋ ماقساتىن كوزدەگەن “اقاس” جشس 500 باسقا ارنالعان تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن قۇرۋدى اياقتادى. وعان ءسۇتتى باستاپقى جانە تەرەڭ وڭدەۋگە لايىقتالعان قۇرال-جابدىقتار مەن قوندىرعىلار ورناتىلدى. اتالعان جوبا “قازاگروقارجى” اق جەلىسى ارقىلى جانە وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلعان.
بۇل باعىتتا وزگە وندىرىسشىلەر دە تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋلارعا قۇلاش ۇرۋدا. مىسالى, وتكەن جىلى 750 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەپ, تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنعان “بەرەكە” ءسۇت كومبيناتى” اق وسىنداي ورەلى ءىستىڭ كوش باسىندا كەلەدى. ءبىر اۋىسىمدا 150 توننا ءسۇت وڭدەي الاتىن ىرگەلى كاسىپورىن ۇجىمى بۇگىندە ءوز قارجىلارى ەسەبىنەن ءوندىرىس تەحنولوگياسىن ءىشىنارا جاڭعىرتىپ ۇلگەرگەن.
سونداي-اق, وبلىستاعى “بايان” شارۋا قوجالىعى دا ءسۇتتى باستاپقى وڭدەۋگە قاجەتتى جەلى ساتىپ الىپ تۇتىنۋشىلارعا ءوز ونىمدەرىن ۇسىنۋعا ساقاداي-ساي ءازىر. ءسۇت ونىمدەرى دەمەكشى, سونىمەن بىرگە “جاستىق” سەرىكتەستىگى سۇزبە مەن ىرىمشىك ءوندىرۋگە, “كاركۋلا” شارۋا قوجالىعى بالمۇزداق شىعارۋعا قۇلشىنىس تانىتىپ وتىر.
مىنە, ورال ءوڭىرىندە ساپالى ءسۇت پەن ءسۇت ءونىمدەرىن ءوندىرىپ ونى دايىن تاۋار ءتۇرىندە تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزۋ جونىندە جاسالىپ جاتقان قادامدار وسىنداي. باتىسقازاقستاندىق ءسۇت وندىرۋشىلەر ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن تاڭبالاۋعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جونىندە كۇشىنە ەنگىزىلگەن رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسى ساپالى ءونىم ءوندىرۋ باعىتىندا جارىق كورگەن باعالى قۇجات, وسى تۇرعىدا جاسالعان ۇلكەن قادام دەپ ەسەپتەيدى.
تەمىر قۇسايىن, باتىس قازاقستان وبلىسى.
العاشقى جوبالار ىسكە قوسىلدى
ەل دامۋىنا نەگىز قالايتىن قازاقستاننىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا قىزىلوردا وبلىسىندا ىرىكتەلىنىپ الىنعان 54 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ 12-ءسى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلىپ, ونىڭ 7-ەۋى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جارتىجىلدىعىندا ىسكە قوسىلدى.
جوعارىدا پايدالانۋعا بەرىلگەن جوبانىڭ ءبىرى – “ۋاد” جشس يەلىگىندەگى بيتۋم زاۋىتى تاۋلىگىنە 500 توننا ءونىم شىعارادى. ايماق ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزعا يە بولىپ وتىرعان سەرىكتەستىك ءونىمىن بۇگىندە “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” كۇرەجولىنا قولدانۋدا. بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ وبلىس بيتۋمدى وزگە ەلدەردەن تاسىپ ابىگەرگە تۇسكەن ەدى. بۇل بىرىنشىدەن, جول شىعىنىن كوبەيتسە, ەكىنشىدەن, ءونىم ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتى.
نەگىزى بيتۋمدى تالاپقا سايكەس 700 شاقىرىم قاشىقتىقتان اساتىن جەردەن تاسىمالداۋعا رۇقسات بەرىلمەيدى. ويتكەنى, بۇل ارالىقتا ونىڭ قىزۋى باسىلىپ, قالىپتى دەڭگەيىن ساقتاي المايدى. سوندىقتان قايتا قىزدىرۋعا تۋرا كەلەدى. مۇنداي كەرەعارلىق بيتۋم بويىنداعى حيميالىق قۇرامنىڭ ساپاسىن تومەندەتەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە جەرگىلىكتى جەردەن ورىن العان بيتۋم زاۋىتىنىڭ ونىمىنە سۇرانىستىڭ ارتارى ءسوزسىز.
كەلەسى ءبىر جوبا – ەلباسى ەرەكشە ءمان بەرگەن اقشابۇلاق كەنىشىندەگى ىلەسپە گازدى وڭدەۋ كەشەنىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن ىسكە قوسۋ دا ساتىمەن جۇزەگە استى. وسى ارقىلى قورشاعان ورتانىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋعا جانە تۇرعىنداردىڭ جىلۋعا كەتەتىن شىعىندارىن ارزانداتۋعا, كاسىپكەرلىك سالانى وركەندەتۋگە ىزگى قادام جاسالىپ وتىر.
ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس, سوڭعى بەس جىلدىڭ بەدەرىندە مۇناي كەنىشتەرىندە “كوگىلدىر وتىن” ايدالاعا الاۋ بولىپ جانىپ جاتتى. مىنەكەي, ەندى ونى كەزەڭىمەن كادەگە جاراتۋ ءىسى قولعا الىنىپ, حالىق كوكەيىندەگى ماقسات ورىندالۋدا. بۇل رەتتە الپاۋىت مۇناي كومپانيالارى مەن جەرگىلىكتى بيلىك ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتۋىنىڭ ناتيجەسىندە تۇرعىندار ارزان سۇيىتىلعان گازدى تۇتىنۋعا قول جەتكىزدى. كەلەشەكتە كولىكتەردى گازعا كوشىرۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلۋ ۇستىندە.
جاڭاقورعان وڭىرىندە “شالقيا-نەرۋد كومپانياسى” جشس جىلدىق ەڭبەك ونىمدىلىگى 300 مىڭ توننادان اسىپ جىعىلاتىن تاس مايدالاۋ كەشەنىن پايدالانۋعا بەردى. قيىرشىق تاستى نورماعا سايكەستەندىرىپ دايىندايتىن ءوندىرىستىڭ ءونىمىن حالىقارالىق كولىك دالىزىنە جانە وبلىستىق, اۋداندىق ماڭىزداعى جولدارعا توسەۋ ماقساتى كوزدەلگەن. باسقارۋ ءپۋلتى ارقىلى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدى جوسپارلاعان كومپانيا ءبىر جىلدا 1 ملن. توننا قيىرشىق تاس وندىرمەكشى. زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ مۇنى تولىق ورىندايتىندىعىنا سەنىم زور.
بيىلعى جىلدىڭ باستى ەرەكشەلىگى, “شاپاعات ءسۇت” جشس قىزىلوردا قالاسىندا نان زاۋىتىن ىسكە قوسىپ, العاشقى ونىمدەرىن تۇتىنۋ رىنوگىنا شىعاردى. رەسەيلىك جانە چەحيالىق جابدىقتارمەن قامتىلعان زاۋىت تاۋلىگىنە 30 توننا ءتۇرلى نان ءونىمىن وندىرەدى. قىزىلوردا قالاسى تۇرعىندارىنىڭ 63,3 پايىزىن نان ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتەتىن “شاپاعات ءسۇت” جشس تابيعي سۇتتەن ءارتۇرلى تاعامدار دا ازىرلەيدى.
وسى ۋاقىت ارالىعىنا دەيىن وبلىس بويىنشا ىرگەلى نان زاۋىتى بوي كوتەرمەگەن ەدى. سوسىن ۋاقىت وزدىرماي اتالمىش زاۋىتتىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ قاجەتتىگى تۋدى. بۇل مىندەتتى ورىنداۋعا بەل بۋعان “شاپاعات ءسۇت” جشس ءىس-ارەكەتى ءساتتى اياقتالدى. ەندى ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن شاعىن تسەحتاردا وندىرىلگەن نان ونىمدەرىنە سۇرانىستىڭ ازاياتىنى بەلگىلى. مىنە, باسەكەلەستىك زاڭدىلىعىنىڭ تالابى وسىنداي.
يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن جوبالاردىڭ ىشىندەگى كريستالل مەنەدجمەنت” كومپانياسىنىڭ گاز-تۋربينالى ەلەكتر ستانساسى مەن “تاتۋ اگرو” جشس-ءنىڭ تومات ءوندىرۋ تسەحى كەلەر جىلى ىسكە قوسىلادى دەپ كۇتىلۋدە. العاشقى ايتىلعان ستانسا 87 مۆت/ساع. ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرە الادى. بۇل ءونىمدى بىردەن-ءبىر پايدالاناتىن “قازگەرمۇناي” كومپانياسى 20 مۆت/ساع. ەلەكتر قۋاتىن الۋدى جوسپارلاپ وتىر.
بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىندا “رزا” اق تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن, “ۋاد” جشس اسفالت زاۋىتىن جانە “پەتروقازاقستان قۇمكول رەسورسيز” اق گاز-تۋربينالى ستانسانى ىسكە قوسادى. مۇنىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىن ارتتىرىپ, جاڭادان جۇمىس ورنىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپكەر بولادى.
ءبىز الگىندە عانا قازالى اۋدانىنداعى “رزا” اق-تىڭ تاۋارلى ءسۇت فەرماسى تۋرالى اڭگىمە قوزعادىق. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بوي كوتەرگەن بۇل كەشەننىڭ ورنى بولەك. كەشەن تولىقتاي ىسكە قوسىلعاندا 660 باس اسىل تۇقىمدى سيىرلاردى ۇستاۋعا جول اشىلادى. سونداي-اق, جوبا اياسىندا 1200 باس ساۋىن زالى, تولدەتۋ ءبولىمى, بۇزاۋ قورا سالىنادى. ال ءسۇت زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى جەلتوقسان ايىندا اياقتالادى.
وبلىسىمىزعا اتى ءماشھۇر “رزا” اق وندىرەتىن اعارعاندارعا دامدەۋىشتەر قوسىلماۋى سەبەپتى تاعامدارى تابيعي قالپىنان اينىعان ەمەس. سوندىقتان ءارىسى ارال اۋدانى, بەرىسى عارىش ايلاعى دا وسى “رزالىقتاردىڭ” ءونىمىن تۇتىنۋدا.
ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدىلىگىن ەكى ەسەگە كوتەرۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى. وسى مىندەتتى ورىنداۋعا “رزا” اق-تىڭ كۇش-قۋاتى تولىق جەتەدى.
ءامىرحان الماعانبەتوۆ, قىزىلوردا وبلىسى.
العا باسقان العاباس
ءۇرجار اۋدانىندا بيىلعى قىستىڭ اۋىر بولعانى بەلگىلى. الايدا, ءبىر اۋىرتپالىقتىڭ سوڭىندا جەتىستىك بار دەگەندەي جەم-ءشوپ بىتىك ءوستى. جاقىندا اۋداندا بولعانىمىزدا ماۋلەتبەك قاليەۆ باسقاراتىن “العاباس” شارۋا قوجالىعىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستىق. ماۋلەتبەك بۇرىندارى قۇرىلىس سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن. 2003 جىلى اتالمىش شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ, 200 گەكتار جايىلىمدىق, 35 گەكتار ەگىستىكتى قاراماعىنا الادى. جوقتان باردى قۇراستىرىپ, 30 سيىر مەن 10 جىلقىنى باعىپ-قاعا باستادى. ءىستىڭ رەتىن بىلەتىن ازامات قۇلاشىن كەڭگە سەرمەپ, تەمىربانكتەن قوماقتى قارجىنى نەسيەگە الادى. وعان بىرنەشە اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن, قوستاناي وبلىسىنىڭ “اۋليەكول” اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتىنان ونداعان ءىرى قارا ساتىپ العان سوڭ, تاۋەكەل دەپ اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋگە بەت بۇردى.
مال باسى وسكەن سوڭ جايىلىمدىقتىڭ تارلىعى بىردەن كوزگە ۇردى. ءماۋلەتبەك ەگىستىك جانە جايىلىمدىق كولەمىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا اۋدان اكىمى باۋىرجان جاناقوۆتان كومەك سۇراپ بارادى. وبالى نەشىك, اۋدان اكىمى شارۋا قوجالىعىنىڭ تىلەگىن ورىنداپ, 1200 گەكتار ەگىستىك, ءبىر مىڭ گەكتار شابىندىق جەر بولگىزدىرىپ بەردى. ونىڭ سىرتىندا 8 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق تاعى بار. اۋدان اكىمى بىرنەشە جىل توقتاپ قالعان ەگىنسۋ سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاتىپ, قالپىنا كەلتىردى. قازىر سۋ قويماسىنىڭ سۋىن اۋداننىڭ بىرنەشە شارۋاشىلىعى قولدانۋدا.
– قازىر بىزدە 800-دەن استام ءىرى قارا, 1500 قوي, 250 جىلقى بار. 300 باس اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا ەتتى تەز جينايدى. ءوتكەن جىلى ءار ءجۇز سيىردان 90 بۇزاۋ, ءار ءجۇز ساۋلىقتان ءجۇز قوزىدان الدىق. الداعى ۋاقىتتا مال باسىن كوبەيتۋگە كوڭىل بولسەك دەيمىز, – دەيدى قوجالىق يەسى ماۋلەتبەك قاليەۆ.
ماۋلەتبەكتىڭ جۇبايى باقىتگۇل قوجالىق يەسىنىڭ ەسەپ-قيساپ جۇمىستارىن, ءىس-قاعازدارىن جۇرگىزىپ وتىرادى. كولىكتى ۇرشىقشا يىرەتىن, بەينەفيلم مەن سۋرەتكە تۇسىرەتىن دە قابىلەتى بار قارىنداسىمىز ءبىزدى ءشوپ شابۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان ون شاقىرىمداي جەردەگى شابىندىق القابىنا باستاي جونەلدى. تارباعاتاي تاۋىنىڭ ەتەگىندە بيىل كوپجىلدىق ءشوپ, جوڭىشقا بىتىك ءوسىپتى. بەلۋاردان اساتىن كوپجىلدىق ءشوپتى “بەلارۋس” تراكتورى جاتكاسىمەن جالعا جىققان سوڭ ول ىلە-شالا جينالىپ, تيەلەدى دە جاقىن ماڭداعى تەرەڭ شۇڭقىرعا توگىلىپ, سۇرلەم ازىرلەنەدى ەكەن. حاسەن نۇرعازين دەگەن مەحانيزاتور بيىل ءشوپتىڭ بىتىك ەكەنىن, گەكتارىنا 5 تونناعا دەيىن ازىق ءازىرلەنەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ال وتكەن جىلى قۋاڭشىلىق سالدارىنان گەكتارىنان نەبارى ءبىر تونناعا جۋىق ءشوپ ازىرلەنىپتى. 200 گەكتار كوپجىلدىق ءشوپ تۇگەلىمەن قىستاققا تاسىمالدانۋدا. بۇگىنگە دەيىن ماۋلەتبەكتىڭ جىگىتتەرى ءبىر مىڭ توننا پىشىندەمە, 600 تونناداي ءشوپتى ازىرلەپ قويدى. بيىلعى قىستان قىسىلماي, جەم-ءشوپتىڭ ءبىر جارىم جىلدىق قورىن جاساپ الدىق, دەيدى مەحانيزاتورلار.
م.قاليەۆتىڭ قوجالىعىندا بۇل كۇندەرى ەلۋگە تارتا ادام جۇمىس ىستەيدى. ءارقايسىسى 30 مىڭ تەڭگەدەن ايلىق تابادى. ولار اۋداندىق اكىمدىكپەن مەموراندۋمعا قول قويىپ, اپتا سايىن وتەتىن جارمەڭكەدە ەتتىڭ كيلوسىن 400 تەڭگەدەن ساۋدالايدى. بالالار ءۇيى مەن مەكتەپتەرگە قولعابىس جاساپ تۇرادى. “شاپاعات” دەگەن ۇيىمعا تۇراقتى دەمەۋشىلىك جاساپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا “العاباس” شارۋا قوجالىعى جىلقىنىڭ “جابى”, قويدىڭ “بايىس” اسىل تۇقىمدى مالىن كوبەيتۋدى مەجەلەۋدە. قالاي دەگەندە دە, “العاباس” شارۋا قوجالىعى تىندىرىپ جاتقان ىستەر باسقالارعا ۇلگى بولارلىقتاي.
وڭداسىن ەلۋباي, شىعىس قازاقستان وبلىسى, ءۇرجار اۋدانى.
ءوندىرىس وركەنى
* “قازاقجولقۇرىلىس” كومپانياسى جوسپاردى مەرزىمىنەن بۇرىن ورىنداپ وتىر. جامبىل وبلىسىندا “باتىس ەۋروپا — باتىس قىتاي” ترانسقۇرلىقتىق ماگيسترالى بەتون جامىلعىسىنىڭ ءبىرىنشى شاقىرىمىن توسەۋگە كىرىسكەن كومپانيا قۇرىلىسشىلارى جۇمىس كەستەسى بويىنشا الدا كەلەدى.
بۇل تۋرالى كومپانيا وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى لەونيد سترەلسكي ءمالىم ەتتى. ء“بىز بەلگىلەنگەن كەستەدەن ەكى اپتا الدا كەلەمىز”, – دەدى لەونيد سترەلسكي ءوز سوزىندە. نىسان قۇرىلىسىنا بۇگىنگى تاڭدا 3 مىڭنان استام ادام, 147 ارنايى تەحنيكا جانە 165 اۆتوكولىك جۇمىلدىرىلىپ وتىر.
“بەتون توسەۋ جۇمىستارىندا 16 جۇمىسشىدان جاساقتالعان اۋىسىم جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ بارلىعى جەرگىلىكتى تۇرعىندار. ولار ارنايى وقۋدان ءوتىپ, بەتون توسەۋ ۇدەرىسىن تولىق دەرلىك يگەرىپ الدى”, – دەيدى فيليالدىڭ ديرەكتورى.
* پەتروپاۆلدا جاڭا ەمحانا سالىنىپ جاتىر. “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا سالىنىپ جاتقان ول كۇنىنە 500 ادام قابىلداۋعا ەسەپتەلگەن. قۇرىلىسشىلار نىساندى بەلگىلەنگەن مەرزىمنەن ەرتەرەك تاپسىرۋدى جوسپارلاۋدا. باس مەردىگەر – “فيرما سترويتەل” جشس.
ەمحانانىڭ قۇرىلىسىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1 ميلليارد 360 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى بولىنگەن. قۇرىلىس جۇمىستارى 2008 جىلدىڭ قاراشا ايىندا باستالدى. جوسپارعا سايكەس, قۇرىلىس جۇمىستارى 2010 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا اياقتالۋى كەرەك. بىراق, جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, قۇرىلىسشىلار جۇمىستى ەرتەرەك اياقتاعالى وتىر.
وبلىستىق ورگانداردىڭ قولداۋىمەن قۇرىلىس جۇمىستارىنا ونشاقتى سۋبمەردىگەر ۇيىمدار تارتىلدى. قازىرگى تاڭدا ەمحانا قۇرىلىسىندا 190 ادام ەڭبەك ەتۋدە. نىساننىڭ كەيبىر كورپۋستارىنا جاڭا مەديتسينالىق جابدىقتار جەتكىزىلىپ تە قويىلدى. اعىمداعى جىلى بولىنگەن 250 ميلليون تەڭگەنىڭ قازىرگى تاڭدا 165 ميلليونى يگەرىلدى. نىسان تامىز ايىنىڭ سوڭىندا تاپسىرىلماق.
* استانادا الداعى جىلى 6 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلەدى. بۇل تۋرالى جۋرناليستەرمەن بولعان ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا استانا قالالىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باستىعى ءاسيما بيمەندينا ءمالىم ەتتى.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, استانادا وسى ۋاقىتتا 65 مەملەكەتتىك مەكتەپ بار. ولاردىڭ بارلىعى دا جاڭا وقۋ جىلىنا دايىن. سونىمەن قاتار اباي مەن تىلەنديەۆ داڭعىلدارىنىڭ بويىندا ورنالاسقان جاڭا مەكتەپ تە بيىل ىسكە قوسىلادى. بۇعان قوسا بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن كوكتال, يلينكا اۋىلدارى مەن تىلەنديەۆ داڭعىلىنىڭ وڭتۇستىگىندە, سونداي-اق ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىنداعى اكىمشىلىك ورتالىعىنىڭ ماڭايىندا ورنالاسقان 4 مەكتەپ تە پايدالانۋعا بەرىلەدى. “ەگەر جىل سوڭىنا دەيىن اتالعان مەكتەپتەردىڭ اكتىلەرى مەن قاجەتتى قۇجاتتارىنىڭ بارلىعى دايىندالاتىن بولسا, وقۋ جىلىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءبىز وسى ءبىلىم وشاقتارىندا بالالاردى وقىتۋ جۇمىسىن باستايمىز. بۇعان ءبىز قازىردىڭ وزىندە دايىنبىز”, دەدى باسقارما باستىعى.
* قوستانايدا 12,2 ميلليارد تەڭگەنىڭ جوبالارى جۇزەگە استى. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا قاتارعا قوسىلعان ولار 6 جوبانى قۇرايدى. ال جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جالپى قۇنى 7 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن تاعى 5 جوبا جۇزەگە اسپاقشى.
وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ارمان ابەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, اعىمداعى جىلى جالپى قۇنى 25 ميلليارد تەڭگەنىڭ 4 جاڭا جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ باستالدى. ول سونداي-اق, ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتاعى وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرى, بىلتىرعى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا وڭ ديناميكاعا يە ەكەنىن, وبلىس بويىنشا كوپتەگەن كورسەتكىشتەردىڭ ءوسۋ قارقىنى, رەسپۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىشتەن الدەقايدا جوعارى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
اعىمداعى جىلى نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى 54 ميلليارد تەڭگەدەن اسىپ وتىر, بۇل بىلتىرعى جىلعى دەڭگەيدىڭ 117,7 پايىزىن قۇرايدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنىڭ 8,8 ميلليارد تەڭگەسى يگەرىلىپ ءبىتتى, بۇل 2009 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىندەگىدەن 1,5 ەسەگە كوپ.
“ەگەمەن-اقپارات”.
جولاماننىڭ جولى امان, سۋى تۇششى
سەمەيدە قالامەن جاپسارلاس كەنتتەر بارشىلىق. سونىڭ كوبىندە نەگىزىنەن ءوزىمىزدىڭ قانداستارىمىز تۇرادى. ال كەشەگى كەڭەس زامانىندا سول ەلدى مەكەندەرگە سونشالىقتى كوڭىل بولىنبەگەنى شىندىق.
سونداي كەنتتەردىڭ ءبىرى “جولامان” دەپ اتالادى. ەرتەرەكتە مۇندا كەلىپ تۇراقتاعىسى كەلمەگەندەر ءازىل-شىنى ارالاس “جولامانعا جولامان” دەسەتىن. ءسويتىپ جۇرگەندە قۇداي وڭداپ ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت اتاندىق. ال تاۋەلسىزدىك جەڭىسى مەن جەمىسى كوپ ۇزاماي-اق سەزىلە باستاعان. ياعني, بۇرىن مۇنداعى جەتكىنشەكتەر جاڭاسەمەيدەگى قازاق مەكتەبىنە سونشالىقتى قيىنشىلىقپەن بارىپ, كەلىپ وقىسا, ەندىگى جەردە جولاماندا جاڭادان قازاق مەكتەبى تەزدەتىپ قاتارعا قوسىلعان. سونىڭ شاپاعاتىنا وسى ماڭداعى حولودنىي كليۋچ, كيرپيچنىي كەنتتەرىنىڭ جەتكىنشەكتەرى دە بولەنگەن.
ال ودان كەيىن جولاماندا ىلە-شالا اتالعان كەنتتىڭ تۋماسى, بەلگىلى كاسىپكەر مارات قۇرمانبايدىڭ قايىرىمدىلىق كومەگىمەن جاڭا مەشىت سالىنىپ, ىسكە كىرىسكەن. سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدىڭ جاڭالىعىنا كەلەتىن بولساق, مۇندا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي يگى ىستەر بارشىلىق. ايتالىق, قالاعا كىرە بەرىستەگى كەنتتىڭ جولى جوندەلىپ, جاياۋ جۇرگىنشىلەر ءۇشىن تروتۋار سالىندى, جول جاعالاي اعاش ەگىلدى, ايالداما جاڭادان بوي كوتەردى. ءسويتىپ, كەنتپەن بىرگە قالاعا كىرە بەرىستىڭ دە ءوڭى كىرىپ قالدى. بالالارعا ارنالعان ويىن الاڭى دا كەنتتىڭ اجارىن اشا ءتۇستى.
بىراق, سولاي دەيتۇرعانمەن, كەنت تۇرعىندارىنىڭ كوڭىلىندەگى ءبىر الاڭ جۋىردا عانا شەشىلدى. ول – اۋىز سۋ ماسەلەسى. بۇل ءوزى ارتىق-كەمى جوق الپىس جىلعا سوزىلعان, تاۋسىلىپ بىتپەيتىن جىر ەدى. سوعان ەندى قالا اكىمى مەيرامحات اينابەكوۆ نۇكتە قويىپ وتىر. كەنت تۇرعىندارى اكىمنىڭ جىل باسىنداعى ەسەبىندە وسى سۇراقتى العا تارتقان-دى. سوندا اكىم بۇل ماسەلە بيىلعى جازدا شەشىلىپ قالاتىندىعىنا سەندىرگەن. شىندىعىندا جولامانعا سۋ قۇبىرىن تارتۋ جوسپار بويىنشا 2012-2013 جىلدارعا بەلگىلەنگەن بولاتىن. سوندىقتان دا مۇنداعىلاردىڭ يگى ءىستىڭ بيىل اتقارىلاتىندىعىنا سەنىمدەرى از ەدى.
ابىروي بولعاندا, اكىم دە سوزىندە تۇردى. وسى جۇمىس وزدەرىنە سەنىپ تاپسىرىلعان “سەمەيۆودوكانال” مەكەمەسى سەنىم ۇدەسىنەن شىعا ءبىلدى. وسى ورايدا, جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ اتالعان شارۋاعا ءوز ەرىكتەرىمەن قولعابىس تيگىزگەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ياعني, ەنى وتە تار كوشەلەرگە تەحنيكا كۇشى جەتە الماعان كەزدە جولاماندىق جاستار قول كۇشىمەن كومەككە كەلگەن.
“جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل” دەگەن. ءسويتىپ, شىلىڭگىر شىلدەدە سۋساپ وتىرعان جولاماندىقتار اۋىز سۋعا جارىپ قالدى. مۇنى ەندى جەرگىلىكتى باسشىلىقتىڭ شەشىمدى ىسكەرلىگى, ەڭ باستىسى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسى دەمەسكە بولمايدى. وسىنداي بەرەكە-بىرلىكتەن سوڭ مۇنداعىلار بۇرىنعى رەنىشتى سوزدەرىنەن تىيىلىپ, ەندى “جولاماننىڭ جولى امان, سۋى تۇششى” دەپ اندەتەتىن بولدى.
داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي.
ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى www.government.kz
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى www.mvd.kz
قورعانىس مينيسترلىگى www.mod.kz
قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى www.eco.gov.kz
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى www.edu.gov.kz
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى www.mfa.kz
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى www.mz.gov.kz
كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى www.mtk.gov.kz
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى www.enbek.gov.kz
قارجى مينيسترلىگى www.ءmىnfىn.kz
ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى www.ءmىnplan.kz
ادىلەت مينيسترلىگى www.ءmىnjust.kz
توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى www.emer.kz
مادەنيەت مينيسترلىگى www.sana.gov.kz
بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى www.bam.gov.kz
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى www.ءmىnagrى.kz
ەكونوميكالىق دامۋ جانە www.ءmىnplan.kz
ساۋدا مينيسترلىگى - تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى www.mts.gov.kz
مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى www.memr.gov.kz
يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى www.ءmىt.kz
ستاتيستيكا اگەنتتىگى www.stat.kz