تولعاندىرار تاقىرىپ
جالپى, ساحنا سالاسىنىڭ جاڭا بۋىنىن دايارلاۋ تەاتر ومىرىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى. اتالعان ماسەلەنى دە ەلباسى ۇدايى نازارىندا ۇستاپ, بىلتىرعى كەزدەسۋدە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە مادەنيەت مينيسترلىگىمەن ءبىرلەسىپ, شىعارماشىلىق جاستاردىڭ “بولاشاق” باعدارلاماسى اياسىندا الەمنىڭ تاڭداۋلى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ساحنالارىندا ءوز شەبەرلىگىن شىڭداۋعا مۇمكىندىك الۋىنا جاعداي جاساۋدى تاپسىرعان بولاتىن.
ەلباسى تاپسىرماسى تاپ-تۇيناقتاي ورىندالىپ, ونەر سالاسىنداعى دارىندى جاستاردىڭ مەملەكەتتىك “بولاشاق” باعدارلاماسى ارقىلى الىس جانە جاقىن شەت ەلدەردە 2009-2011 جىلدارى ۇزاق مەرزىمدە (4-5 جىل) ءبىلىم الۋلارىنىڭ جوسپارى بەكىتىلىپ, ونى تولىق كولەمدە قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلگەنى كوڭىل مارقايتۋدا. سونىڭ ىشىندە التى باسىم ماماندىقتار تىزبەسىندە كينەماتوگرافيا, رەجيسسۋرا, تەاترتانۋ, پروديۋسەرلىك ءىس (ارت-مەنەدجمەنت) ماماندىقتارىنىڭ ەنگىزىلۋى ۇلكەن جاقسىلىق.
بۇل توڭىرەكتە ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىندا جىل ساناپ مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى بويىنشا تەگىن ءبىلىم الاتىن جاستاردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلە جاتقانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. ماسەلەن, 2009-2010 وقۋ جىلىنا (شىعارماشىلىق ماماندىقتار بويىنشا) رەسپۋبليكا بويىنشا 600 ورىن بولىنسە, سونىڭ 250-ءى وسى وقۋ ورنىنىڭ ۇلەسىنە ءتيىپ وتىر. حالقىمىزدا “جۇيرىكتەن جۇيرىك وزار جارىسقاندا” دەگەن ءسوز بار. مەملەكەت تاراپىنان وسىنداي ءمۇمكىندىكتىڭ ۇسىنىلۋى, بىرىنشىدەن, جەر-جەرلەردەن دارىندى جاستاردىڭ ءبىر ورتاعا شوعىرلانۋىنا جول اشىپ بەرسە, ەكىنشىدەن ءوز ارالارىندا شىعارماشىلىق باسكەلەستىكتىڭ كۇشەيۋىنە جاعداي تۋعىزادى. ءناتيجەسىندە “جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار” شىعار حاس شەبەرلەردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى.
البەتتە, قاليبەك قۋانىشباەۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ءومىرزاقوۆ سىندى دارىندى ساڭلاقتار جول سالىپ بەرگەن كيەلى ونەردى جالعاستىرۋشى جاس بۋىننىڭ, سونىڭ ىشىندە كەلەشەك تەاتر رەجيسسەرلەرىنىڭ دايارلىق دەڭگەيىن ۇلت ءمادەنيەتىنىڭ كەلەشەك كوكجيەگىمەن سالىستىرۋعا بولادى. سوندىقتان تەاتر ماماندارىن دايارلاۋ ماسەلەسى بويىنشا بىرەر اۋىز ءسوز قوزعاي كەتكەن ورىندى.
ايتا كەتەر ءجايت, كەيىنگى كەزدە جاس رەجيسسەرلەردىڭ تەاترلاردا تۇراقتاماي جۇرگەنى دە شىندىق. جالپى تەاتردا “رەجيسسەر” دەگەن اتقا يە بولۋ ءۇشىن قولداعى ديپلومنىڭ, سونىڭ ىشىندە كوزى قاراقتى كورەرمەننىڭ تالعامى مەن تاڭداۋىنا ساي كەلەتىن سوقتالى دۇنيەلەر تۋدىرۋدا تەك تەوريالىق ءبىلىمنىڭ ازدىق ەتەتىنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. بۇرىندارى رەجيسسۋرا ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الۋعا وتىز جاستان اسقان ازاماتتار عانا الىنىپ كەلسە, قازىر ورتا مەكتەپتى جاڭا بىتىرگەن جاس وسكىندەر قابىلدانادى. ال, رەجيسسۋرا تابيعاتى وزىندىك كوزقاراسى بەكىگەن, ايتار ءسوزى, پايىمدار ويى بار كاسىپقوي شەبەرلەردى تالاپ ەتەدى. ياعني رەجيسسۋراعا قادام باسقان ءتاجىريبەسى از, ومىردەن كورىپ-ءتۇيگەندەرى شامالى جاستاردىڭ كوبىنە ەسترادالىق جانرلاردى تاڭداپ, ونەردىڭ وڭايلاۋ جاعىنا ويىسىپ كەتە بەرەتىنىنە وسى جايتتەر دە سەبەپ بولسا كەرەك دەپ ويلايمىن. سوندىقتان جاس رەجيسسەرلەر سوڭىنا ۇلت رۋحانياتىنا مۇرا بولار ءىز قالدىرامىن دەسە ءاۋ باستان ساحنانىڭ ىستىعى مەن سۋىعىنا قاتار توزۋگە بەيىمدەلۋى كەرەك دەر ەدىم.
كوپتەن قوزعالىپ كەلە جاتقان تاعى ءبىر تۇيتكىلدى ماسەلە, قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسى, قازاق ۇلتتىق مۋزىكا اكادەمياسى, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى جانە سول سياقتى وزگە دە ونەر كوللەدجدەرىن تامامداعان جاستاردى ءوز ماماندىقتارى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ءىسى ءالى دە بولسا جان-جاقتى قولعا الىنىپ, تۇكپىر-تۇكپىردەگى ماماندار تاپشى تەاترلارعا ارنايى جولداما بەرۋ ءىسىن ناقتى جولعا قويعان ءجون. كەيىنگى كەزدە مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ تەاتر ونەرى قايراتكەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق پراكتيكۋمىن وتكىزىپ, اكادەميانى ءبىتىرۋشى جاس رەجيسسەرلەردىڭ سپەكتاكلدەرىن سىنشىلارعا كورسەتىپ, تالقىعا سالۋ مۇمكىندىكتەرىن ۇسىنا باستاۋى ىلگەرى ءىستىڭ باستاۋىنا اينالۋدا. بۇل شارا رەسپۋبليكا تەاترلارىن ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە تەاتر پەداگوگيكاسىن وڭ باعىتقا بۇرۋ ىسىندەگى تىڭ ءۇردىس ەكەنىن ايتۋ كەرەك.
سونداي-اق, ونەر سالاسى وقۋ ورىندارىندا دايارلانىپ شىققان كادرلاردى وڭىرلەردەگى تەاترلارعا ورنالاستىرۋدا جەرگىلىكتى بيلىكپەن, سونىڭ ىشىندە وبلىستارداعى مادەنيەت باسقارمالارىمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتۋدىڭ تيىمدىلىگى زور. بۇگىندە بىرقاتار وبلىس باسشىلارى جوعارى وقۋ ورىندارىنا “ماقساتتى” تۇردە تاپسىرىستار بەرىپ, ماماندارىنىڭ ديپلوم العاننان كەيىن وبلىسقا قايتا ورالۋىنا كەپىل بولا باستادى. وسى ءۇردىس بارلىق وبلىستارعا جۇعىستى بولسا قۇبا-قۇپ.
تەاتر ماماندارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدا وزگە ەلدەرمەن تاجىريبە الماسۋ, تاعىلىمدامالاردان ءوتۋ ءداستۇرىن جالعاستىرۋدىڭ دا ماڭىزى زور. سوڭعى جىلدارى ۇلتتىق تەاتر رەجيسسەرلەرىنىڭ رەسەيدەگى تەاتر قايراتكەرلەرىنىڭ وداعىندا تاعىلىمدامادان وتە باستاۋى جاقسى نىشان. ويتكەنى, ورىستىڭ ساحنا ونەرىنىڭ ءداستۇرى الەمدىك وركەنيەتتەگى ۇزدىك ۇلگىلەردىڭ قاتارىندا تۇر. سوندىقتان جاقسىدان ۇيرەنۋدىڭ ەشقانداي سوكەتتىگى جوق. بۇعان قوسا, قازاقستاننىڭ يۋنەسكو جانىنداعى حالىقارالىق تەاتر ينستيتۋتىنا كىرۋ ماسەلەسىنىڭ قولعا الىنىپ, ءبىرتالاي جۇمىستار ءجۇرگىزىلىپ جاتقانى دا يگىلىكتى ءىس. قازاقستاننىڭ حتي-گە كىرۋى – تەاتر سالاسىنداعى بايلانىستار گەوگرافياسىن اناعۇرلىم ۇلعايتىپ, شىعارماشىلىق كادرلاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى ءارى مادەنيەتى جوعارى مەملەكەت رەتىندە ەلىمىزدىڭ ءيميدجىن نىعايتپاق. جاستاردىڭ شىعارماشىلىق تالابى مەن دارىنىن اشۋدا ءتۇرلى دەڭگەيدەگى كونكۋرستاردىڭ دا قوساتىن ۇلەسى مول. جاستار شىعارماشىلىعىنا ارنالعان “جاس قانات”, “شابىت”, امىرە قاشاۋباەۆ, ءجۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, قۇرمانعازى اتىنداعى كونكۋرستار, سونداي-اق كلاسسيكا بويىنشا سكريپكاشىلار, پيانيستەر, بالەت جانە ب.تولەگەنوۆا اتىنداعى ۆوكاليستەر كونكۋرستارى, “وپەراليا” فەستيۆالى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا قىزمەت ەتۋدە.
وپەرا توڭىرەگىندە دە بىرەر ءسوز. كەيىنگى كەزدەرى وپەرا مەن بالەتتە تانىلعان جاس تالانتتار بار ما, ولار نەگە كورىنبەيدى دەگەن سۇراقتار دا سالا ماماندارىن مازالاپ ءجۇر.
ۇلتتىق وپەرا مەن بالەت سالاسىنا وزىق تۋىندىلار بەرگەن سىدىق مۇحامەدجانوۆ, قۇددىس قوجامياروۆ, عازيزا جۇبانوۆا, مانسۇر ساعاتوۆ, تىلەس قاجىعاليەۆ سىندى تۇلعالاردىڭ دۇنيەدەن وزعانىنا دا ءبىراز بولدى. اتالعان تالانتتى شوعىردىڭ ءىزىن باساتىن جاس اۆتورلاردىڭ قاتارى سيرەپ, سوڭعى 20 جىل ىشىندە وپەرا جانە بالەت تەاترلارىنىڭ رەپەرتۋارىندا وتاندىق كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارىنىڭ تاپشى ەكەنى اششى دا بولسا اقيقات.
دەسەك تە قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريا مەن قازاقتىڭ ۇلتتىق مۋزىكا اكادەمياسىنداعى ۆوكالدىق جانە حور فاكۋلتەتتەرىنەن جىلىنا جيىرماعا جۋىق تۇلەكتىڭ قاناتتانىپ, وسى سالاعا بەيىمدەلە باستاۋى داتكە قۋات. سونىڭ ىشىندە, تالعات مۇساباەۆ, جان تاپين, گۇلجانات ساپاقوۆا, ۆەنەرا الپىسباەۆا, سالتانات احمەتوۆا سياقتى جاستاردىڭ حالىقارالىق كونكۋرستارعا قاتىسىپ, ءجۇلدەلى ورىندارعا يە بولىپ, قازاق ۇلتتىق وپەرا ونەرىن شەتەلدەردە تانىتىپ ءجۇرۋى التىن ارقاۋدىڭ ءۇزىلمەگەنىن ايعاقتايدى.
وتكەن جىلى ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ كوكەيكەستى پروبلەمالارىنا قاتىستى ب.قۇنداقباي ۇلى, ءا.سىعاي, ا.قادىروۆ, س.قابديەۆا, ب.نۇرپەيىس, ا.مۇقان ءتارىزدى تەاترتانۋشى عالىمدار مەن سىنشىلاردان قۇرالعان توپ ارنايى كەڭەس وتكىزگەنى ەسىمىزدە. وندا رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى تەاترلاردىڭ اعىمداعى احۋالى مەن اتقارعان جۇمىس قورىتىندىلارىنا تالداۋ جاسالعان بولاتىن. سول باسقوسۋدا تەاترلارداعى رەپەرتۋارلىق ساياسات پەن دراماتۋرگيانىڭ قازىرگى جاعدايى تۋرالى پروبلەمالار دا قوزعالدى.
وركەنيەتتى مەملەكەتتەردە تەاترلار ءوز رەپەرتۋارىن ەڭ اۋەلى سول ەلدىڭ مادەني-رۋحاني, ساياسي-تاريحي جاعدايى مەن تىنىس-ءتىرشىلىگىنە سايكەس ازىرلەيتىنى بەلگىلى. ەلىمىزدە وسى تالاپ تولىق ورىندالماي ەڭبەكاقىنى, ءۇي-جايدى, قۇرمەتتى اتاقتاردى قازاقستاننان الىپ, جىلدار بويى وتانىمىز تۋرالى ەشقانداي سپەكتاكل قويماعان تەاترلار جەتكىلىكتى دەگەن پىكىرلەر تەاتر سىنشىلارى تاراپىنان اشىق ايتىلدى.
تەاترتانۋشىلار ساحناعا قويىلاتىن جاڭا پەسالاردىڭ كوبىنىڭ كوركەمدىك ساپاسى سىن كوتەرمەيتىنىن دە ايتۋدا. جاڭا قويىلىمدى قابىلدايتىن ارنايى كوركەمدىك كەڭەستىڭ قۇرىلۋ قاجەتتىگى دە ءسوز بولدى. سوڭعى ۋاقىتتا تەاترلاردا جاڭا پەسا جازىپ, ساحناعا قويۋ اقشا تابۋدىڭ وڭاي جولىنا اينالعانى, بىرقاتار تەاترلاردا رەجيسسەرلار مەن ديرەكتورلار وزدەرى پەسا جازىپ, ساحناعا دا وزدەرى قوياتىن جاعداي كوبەيگەنى تىلگە تيەك ەتىلگەن.
تۇتاستاي العاندا, تەاتر سىنشىلارى ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۇلتتىق تەاتر ونەرىن دامىتۋ بارىسىندا ەداۋىر ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرعانىنا باعا بەردى. سونىڭ ىشىندە استانا, الماتى, پەتروپاۆل, اقتوبە, پاۆلودار قالالارىنىڭ اكىمدىكتەرى تەاتر ءارتىستەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ماتەريالدىق جاعدايىن جاقسارتۋعا اجەپتاۋىر كوڭىل بولە باستاعان ەكەن.
بىرقاتار وبلىستىق تەاترلار ءوز ترۋپپاسىنىڭ قۇرامىن ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى مەن ونەر كوللەدجدەرىنىڭ اكتەرلىك ءبولىمىن تامامداعان جاس ارتىستەرمەن تولىقتىرعان. كەيبىر جەكەلەگەن وبلىستىق تەاترلار (باتىس قازاقستان, شىعىس قازاقستان) ءوز رەجيسسەرلەرى مەن ارتىستەرىن شەتەلدەرگە تاعىلىمداماعا جىبەرە باستاعانى قۇپتارلىق ءىس. تەاتر قويىلىمدارىنىڭ كوركەمدىك ساپاسىن جاقسارتۋ مەن ارتىستەردىڭ كاسىبي شەبەرلىگىن شىڭداۋ ماقساتىندا كەيبىر تەاترلاردىڭ گاسترولدىك ساپارلارعا شىعىپ, رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالىنە قاستىسۋى دا يگىلىكتى قادام.
اتالمىش جيىندا الداعى ۋاقىتتا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى تەاترلار ءوز رەپەرتۋارلارىن حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرىپ, جاس ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەيتىن, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ بەرىكتىگىن پاش ەتەتىن جاڭا قويىلىمدارمەن تولىقتىرۋ قاجەتتىگىنە باس نازار اۋدارىلدى. بارلىق تەاترلاردى تەك كاسىبي ءبىلىمى بار ماماندارمەن قامتاماسىز ەتىپ, ارنايى ءبىلىمى جوق ارتىستەر مەن رەجيسسەرلەردى جۇمىسقا قابىلداۋدى شەكتەۋ; جەرگىلىكتى تەاتر باسشىلىعى تەاتر ارتىستەرىن دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىمەن, كوللەدجدەرمەن كەلىسىم-شارتقا تۇرىپ, وزدەرىنە قاجەتتى مامانداردى جوسپارلى تۇردە شاقىرۋدى جولعا قويۋ جاعىن دا ەسكەرۋ قاجەت. سونداي-اق, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا تەاتر ارتىستەرى مەن رەجيسسەرلەرىن ەكى ايدان التى ايعا دەيىن ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنا, تمد ەلدەرىنىڭ تەاترلارى مەن ونەر سالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنا تاجىريبە الماسۋ كۋرستارىنا جىبەرىپ وتىرعان ابزال. تەاتر ءارتىستەرى مەن رەجيسسەرلەرىنىڭ, تەحنيكالىق مامانداردىڭ كاسىبي شەبەرلىگىن شىڭداۋ ماقساتىندا الىس-جاقىن شەتەلدەرگە تاعىلىمداماعا جىبەرۋ تاجىريبەسىن جالعاستىرۋ, تەاترلاردىڭ كوركەمدىك ساپاسىن كوتەرۋ ءۇشىن گاسترولدىك ءىسساپارلاردى ۇيىمداستىرۋ دا الداعى كەزەڭنىڭ جوسپارلارىنا ەنۋى قاجەت.
بارىسحان جۇبيحات.