ەلىمەن ەتەنە ەلباسى
قازاق ەلىندە بيىلعى استانا كۇنى مەرەيلى مەرەكەگە ۇلاستى. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى استانا كۇنىمەن قاتار كەلدى. ارقا جەرىندەگى قوس مەرەكە بايتاق ەلىمىزدىڭ ەستەن كەتپەس ءدۇبىرلى دۋمانىنا اينالدى. بۇگىن تاڭدا ەلباسىمىز بۇكىل دۇنيەجۇزى تانىعان قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, ۇلت كوسەمى, تۇركى الەمىنىڭ كوشباسشىسى. “ەلدىڭ اتىن ەر شىعارادى”. حالىق دانالىعىنىڭ سالتانات قۇرىپ وتىرعانىنا بۇدان اسقان قانداي ءۋاج كەرەك. ەڭ باستىسى, بيىلعى استانا كۇنىنىڭ قايتالانباس ەرەكشەلىگى – ەلباسىنىڭ تويى ۇستىندە داڭعازا, ماقتاۋ سوزدەرگە ورىن بەرىلمەۋى بولىپ تابىلادى. وعان بەلگىلى دارەجەدە پرەزيدەنتتىڭ ءوزى الدىن-الا ەسكەرتكەن كىشىپەيىلدىلىگى جانە تەرەڭ مادەنيەتتىلىگى سەبەپشى بولعانى ايدان انىق. ال ەلباسىمىز تۋرالى از دا ساز ءسوزدى بەدەلدى شەت مەملەكەت باسشىلارى ورىندى كەلتىرىپ, استاناداعى قوس مەرەكەنى گۇل-گۇل جايناتتى.
رەسەي پرەزيدەنتى د. مەدۆەدەۆ, ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆ. يانۋكوۆيچ ەلباسىمىزدى قۇتتىقتاۋ ءسوزىن قازاق تىلىندە ايتىپ جەتكىزدى. قازاق ەلىنە, تىلىنە دەگەن قۇرمەت وسىنداي-اق بولار.
الەمنىڭ بەلگىلى ساياسي قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى گانس-ديتريح گەنشەر ەلباسىمىزدى قۇتتىقتاپ تۇرىپ: “تاريحتاعى ءسىزدىڭ بەينەڭىز قولىڭىزدا بار اتوم قارۋىنان باس تارتىپ, بەيبىتشىلىكتىڭ مەملەكەتتىك قايراتكەرىنە اينالعانىڭىزدى ەسكە سالىپ تۇرادى. بۇل ۇستانىم ونەگە بولىپ تابىلادى جانە ۇلگى الۋعا لايىقتى” – دەسە, يزرايل پرەزيدەنتى شيمون پەرەس: ء“سىز ءوزىڭىزدى ۇلى قۇرىلىسشى, ءتۋابىتتى كوشباسشى جانە دانا ستراتەگ رەتىندە تانىتتىڭىز” دەپ تۇيىندەدى.
يوردانيا استاناسى امماننىڭ ورتالىق كوشەسىنە ەلباسىمىز ن. ءا. نازارباەۆتىڭ اتى بەرىلدى. تۇرىك ەلى ءوز استاناسى انكارادا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ەسكەرتكىش ورناتتى. ن. نازارباەۆ تۋرالى شەتەلدىك اۆتورلار دايىنداعان كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى اقش-تا ءوتتى. تۇڭعىش ەلباسىمىزدىڭ سان قىرلى قايراتكەرلىگىن, جاڭاشىل ەرەن تۇلعا بولىپ تانىلعانىن اشىپ كورسەتۋگە, تەرەڭ قۇرمەتكە لايىق ەكەنىن پاش ەتكەن باسقا دا حالىقارالىق, قوعامدىق شارالار ءتىزىمىن بۇدان ءارى جالعاي بەرۋگە بولادى.
وسىنداي ءبىر ساتتەردە تاريحقا كوز سالۋ دا ارتىق بولماس.
اتام قازاق: “ەكى رەت كوشۋ – ءبىر جۇتپەن تەڭ” دەپ تۇيىندەگەن. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسىنىڭ الماتىدان اقمولاعا قونىس اۋدارۋى قايدان وڭاي بولسىن... العاشىندا قيىنشىلىقتار, قاۋىرت شارۋا باستان اسىپ جاتتى. الدىمەن مەملەكەتتىك ورگانداردى كوشىرىپ اكەلىپ ورنالاستىرۋ ءىسى قولعا الىندى. ول ءۇشىن زاماناۋي ءۇي-جاي جەتپەي جاتتى. بىراق ونىڭ ءبىرازى عىلىمي نەگىزدەلگەن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارعا ساي جاڭادان شاپشاڭداتا سالىنا باستادى. قۇرىلىسشىلار تاۋلىگىنە ەكى, ءۇش اۋىسىم بويىنشا ەڭبەك كورىگىن قىزدىرا ءتۇستى. وندىرىستىك, الەۋمەتتىك, مادەني-تۇرمىستىق نىساندار كۇن قۇرعاتپاي سالىنىپ, ءبىرىنىڭ سوڭىنان ءبىرى پايدالانۋعا بەرىلەتىن.
1997 جىلدىڭ 7 قاراشاسىندا مەملەكەتتىك رامىزدەردى الماتىدان اقمولاعا جەتكىزىپ, ورنالاستىرۋ پرەزيدەنت كۇزەتىنىڭ باسشىسى ءسات توقپاقباەۆقا تاپسىرىلدى. وسىدان كوپ كەشىكپەي, 8 جەلتوقساندا قر پارلامەنتى تۇگەل قۇرامىمەن ارناۋلى پويىزبەن الماتىدان استاناعا كوش تۇزەدى. ال 10 جەلتوقساندا (1997 جىلى) ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ اقمولا قالاسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى دەپ جاريالاعان جارلىعى كۇشىنە ەنگەن كۇن ەدى.
1997 جىلعى 10 جەلتوقسان كۇنى قالانىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارى قازاق استاناسىنىڭ تۋعان كۇنىن جارقىراعان اسپان استىندا, ماي توڭعىسىز اۋا رايىندا قارسى العاندارىنا ايتا قالارلىقتاي تاڭدانىس تانىتتى. سونىڭ الدىنداعى بەت قارىعان 25-30 گرادۋس ايازدىڭ تابان استىندا جۇمسارىپ سالا بەرۋى – سيرەكتەۋ كەزدەسەتىن قۇبىلىس بولسا كەرەك. تۇرعىندار مۇنى قازاق حالقى ءۇشىن يگىلىكتىڭ باسى دەپ تانىپ, جاقسى ىرىمعا جورىدى. سودان بەرگى وتكەن ۋاقىت حالىقتىڭ بۇل ساۋەگەيلىگىن شىندىققا ۇلاستىرىپ كەلەدى. مىڭ دا ءبىر مارتە تاۋبە ەتەيىك, اعايىن!
سونىمەن, پارلامەنت دەپۋتاتتارى – بىزدەر جاتاقحانادا جاتىپ, پارلامەنت عيماراتىن جوندەۋ جۇمىستارى بىتە قويماعاسىن, ونىڭ جارىم-جارتىلاي سالىنىپ بولعان, سىرى كەپپەگەن بولمەلەرىندە وتىرىس, جينالىس وتكىزىپ, جۇمىسقا كىرىستىك. كىرىپ-شىققاندا كەڭسە ءىشىندەگى ءالى توسەلىپ بىتپەگەن ەدەن جاپقىشتارىن اتتاپ وتەتىنبىز. كوشەدە اسفالت توسەلىپ, اباتتاندىرۋ جۇمىستارى دا قابات جۇرگىزىلىپ جاتتى.
پرەزيدەنت سارايىنىڭ كۇمبەزدى زالىندا قازاقستان حالقىنا ەلىمىزدىڭ جاڭا استاناسى تۋرالى ۇندەۋدى قابىلدادىق. سول قارساڭدا پارلامەنت ەل استاناسىن الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋدى ناقتى ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى قازاقستان حالقىنا قابىلدانعان ۇندەۋگە: ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ, قر پرەمەر-مينيسترى ن.بالعىمباەۆ, سەنات توراعاسى ءو.بايگەلدي, ءماجىلىس توراعاسى م.وسپانوۆ قول قويدى.
قالانىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارى اقمولانىڭ ەلىمىزدىڭ استاناسىنا اينالعانىن قۋانىشپەن قابىلدادى. ارقانىڭ دارحان داستارقانى كەڭىنەن جايىلدى, اق تىلەكتەر اعىلدى, اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلدى. مىنە, سودان بەرى ون ەكى جىل ۋاقىت ءوتىپ بارادى.
ون ەكى جىلدا بارلىق قيىنشىلىقتار دا, ءارتۇرلى كەرتارتپا بايبالام سالۋشىلىق تا ارتتا قالىپ وتىر. ارقانىڭ كىندىگىندە ورنالاسقان اقمولا استانا قالاسىنا, ۇلان-بايتاق قازاق ەلىنىڭ ەلورداسىنا اينالدى. تەك اتى ەمەس, زاتى تانىماستاي وزگەردى. سەبەبى, استانا – تولاسسىز تۇلەۋ, دامىلسىز دامۋ ۇستىندەگى ەلوردامىز. بۇل تاريحي جاسامپاز ۇلى ءىستىڭ ۇيىتقىسى دا, دەم بەرۋشىسى دە, ساۋلەتشىسى دە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي ءوزى ەكەنىن اتاپ ايتقان ءجون. جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان قانشالىقتى تەز دە لايىقتى ورىن تاۋىپ, قاناتىن كەڭگە جايا تۇسسە, استانا دا سوندايلىق قارقىنمەن دامۋدا. استانا بايتاق قازاقستانىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قۋاتتى لوكوموتيۆى ءرولىن اتقارۋدا. ءسويتىپ, زاماناۋي ونەركاسىپ, عىلىم جانە مادەنيەت ورتالىعىنا, تۇرعىنداردىڭ ءومىر سۇرۋىنە قولايلى مەكەنگە اينالۋدا.
ال جىلىنا قانشاما وتباسىلار كەڭ, قولايلى جاعداي تۋعىزىلعان جاڭا پاتەرلەردە قونىس تويىن ءوتكىزىپ جاتىر دەسەڭىزشى. پيراميدا, حان شاتىر, تاۋەلسىزدىك سارايى, ت. ب. ءتارىزدى قۇرىلىس نىساندارىنا شەتەلدىك قوناقتاردىڭ وزدەرى تاڭداي قاعىپ قالادى. مەملەكەتتىك “جاسىل ەل” باعدارلاماسىنا ساي اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ قارقىنى ەرەن دە بولەك. استانا كىسى قىزىعارلىقتاي قارقىنمەن دامىپ, كوركەيە تۇسۋدە.
ءسوز ورايىندا وزىندىك وي-پىكىرلەردى ورتاعا سالساق دەيمىن. ءبىرىنشى, استانا ەلىمىزدىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى بولىپ قالماي, ەلدىڭ رۋحاني استاناسىنا اينالۋى كەرەك. وسى ورايدا استانا ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ وركەندى ورداسى ءرولىنە كوتەرىلسە دەگەن ءۇمىتىمىزدى جاسىرمايمىز. ەكىنشىدەن, قالادا سالىنىپ جاتقان قۇرىلىس اۋقىمى كەڭ ەكەنىنە داۋ جوق جانە بۇعان سۇيسىنەسىز. سۇيسىنە وتىرىپ, عيماراتتار تۇرعىزۋ بارىسىندا قازاقتىڭ ۇلتتىق ساۋلەت ونەر ۇلگىلەرىن كەڭىرەك قولدانىسقا ەنگىزسە دەگەن تىلەگىمىزدى بىلدىرەمىز.
استانا ءوزىنىڭ مەرەيلى مەرەكەسىمەن ءتول تاريحىمىزعا جارقىن بەتتەر قوسارى حاق. ويتكەنى, جاڭا استانانىڭ باستاۋشىسى – ەلباسى, قولداۋشىسى – ەل-جۇرتى. وسەر ەل استاناعا قاراپ بوي تۇزەر.
مەنىڭ ءوزىم نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىمەن قر پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانعان جىلدارى قوعامدىق-مەملەكەتتىك جۇمىس بابىمەن ءجيى-ءجيى جۇزدەستىم, ول كىسىنىڭ اقىل-كەڭەستەرىن ءوز قۇلاعىممەن ەستىپ ءبىلدىم. ەندى وسى ءجونىندە از-كەم توقتالسام دەيمىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنە سەنات دەپۋتاتى بولىپ سايلاندىم. ارينە, ساياسي دودادا اتىڭ وزىپ جاتسا, قۋاناسىڭ. دوس-جاراندار, اعايىن تۋىستار جان-جاقتان قۇتتىقتاپ جاتىر. ءسويتكەنشە بولعان جوق, قولىما پرەزيدەنتتىڭ قولى قويىلعان قۇتتىقتاۋ جەدەلحاتى ءتيدى. پرەزيدەنتىمىز ن. ءا. نازارباەۆتىڭ اق باتا, اق تىلەكتى بۇل حاتى مەنى بۇدان سايىن ەسەيتە, اقىل-ويىما تىڭ كۇش قوسا بەردى. سەناتتىڭ العاشقى وتىرىسىنا كوتەرىڭكى كوڭىلمەن قاتىستىم. وتىرىستا ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى قارالدى. ماجىلىسكە ەلباسىنىڭ ءوزى قاتىسىپ وتىردى. وسى وتىرىستا پارلامەنت سەناتىنىڭ باسشى ورگاندارى سايلانىپ, توراعاسى بولىپ ومىربەك بايگەلدى, باسقا كوميتەت توراعالارىمەن قاتار سەناتتىڭ ايماقتىق دامۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعالىعىنا مەنىڭ سايلانعانىم جاريا ەتىلدى. سوندا ەلباسى: “سەناتتى باسقارۋدى ومەكەڭدەرگە تاپسىردىق قوي”, – دەپ ادەمى جىميىپ ءوتتى. تاپقىر ءازىلى زالدى ءبىر سىلكىنتىپ تاستادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سەناتورى رەتىندە پرەزيدەنتتىڭ قابىلداۋىندا بىرنەشە رەت بولدىم. ەل مەن جەردىڭ, ماڭعىستاۋدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋ ءماسەلەلەرىن كوتەردىم. ايتالىق, ماڭعىستاۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ جانە تۇركىمەنستانعا تەمىر جول تارتۋ تۋرالى ماسەلەنى 90-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا, ەلدەگى اۋىر ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماستان قوزعاعان ەدىم. سوندا ەلباسى:
– ومىرزاق, ءار ماسەلەنىڭ دە كەزى كەلەدى. زاۋىتتى دا, تەمىرجولدى دا (تۇركىمەنياعا) سالامىز, – دەگەن ەدى.
ەلباسىمىز ايتقانى اينىماي كەلدى. بۇل كۇندەرى جۇرتشىلىق كۋا, قازاقستان-تۇركىمەنستان-يران تەمىرجول تارماقتارىنىڭ قۇرىلىسى ويداعىداي ءجۇرىپ جاتىر. ال مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن جاڭاوزەن قالاسى ىرگەسىندە سالۋ قولعا الىنباقشى.
بيىلعى 9 ماۋسىمدا ەلباسى ماڭعىستاۋعا جۇمىس ساپارىمەن كەلدى. ولكەمىزگە كەلگەن ن. ءا. نازارباەۆتىڭ ءاربىر ءىس ساپارى ۇلكەن مەرەكەگە, حالىقتىڭ شىنايى ىقىلاسىنا ۇلاساتىن ءداستۇر قالىپتاسقان. ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسى ءتۇيىنى قيىن ماسەلەلەردى شەشىپ بەرەدى. سوڭعى كەزدەسۋىمىزدە مەن ماڭعىستاۋلىقتار اتىنان قۇتتىقتاپ, ءسوز سويلەدىم. ەلباسىنا ءوزىمنىڭ ءۇش ماقسات-مۇراتىمدى جەتكىزدىم. دۇنيە جۇزىندە ءىرى-ءىرى ەلدەر جانە ميللياردتاعان حالقى بار مەملەكەتتەر ءومىر سۇرۋدە. ال 16 ميلليون حالقى بار قازاق ەلى دۇنيەجۇزىلىك ساياساتقا ىقپال ەتە الا ما؟ اققاپتال ساياساتكەرلەر قازاق ەلىمەن ساناسار ما دەگەن سياقتى, ت.ب. سانالۋان سۇراۋلار مەنى مازالايتىن. از قازاق ەۋروپانىڭ تورىنە شىعىپ, توبە بي بولا الار ما؟ ازۋىن ايعا بىلەگەن اقش پرەزيدەنتى سىيلاپ, ساناساتىن دۇنيەجۇزىلىك ساياساتتا ىقپال ەتەرلىك پىكىر ايتار قازاقتان ۇل تۋار ما ەكەن؟ دامىعان تۇرىك دۇنيەسى تۇگەل مويىندار دارا تۇلعا قازاعىمنان شىعار ما ەكەن؟ وسى مۇراتتاردى كورۋدى مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاقتىڭ ماڭدايىنا جازار ما ەكەن؟ – دەپ ويلاۋشى ەدىم. “تاس عاسىر” مەن “باس عاسىردىڭ” اراسى قاس-قاعىم ءسات ەكەن دەمەكشى, بۇل مۇراتتارىم ىسكە اسىپ, از قازاق دامىعان مەملەكەت باسشىلارى دەن قوياتىن ءپاتۋالى وي قوزعايتىن, دۇنيەجۇزى تانىعان ابىرويلى ەلگە اينالدى. وسىنىڭ ءبارى ءسىزدىڭ ارقاڭىز, قىمباتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, دەپ ەلباسىنا تىلەكتەستىگىمدى جەتكىزدىم. سوندا ن. ءا. نازارباەۆ جارقىن جۇزىمەن:
– ارمانىڭنىڭ ءبارى ورىندالىپتى عوي, – دەدى. ەلباسى لەبىزى مەنى مارقايتىپ, جىگەرىمدى جاني, كوكىرەك سارايىمدى سەرگىتىپ تاستادى.
مىنانى باتىل اتاعان ءجون. ەلباسىمىز ماڭعىستاۋ ولكەسىنىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋ پروبلەمالارىمەن ۇزدىكسىز اينالىسادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ارقاسىندا وبلىسىمىز دۇنيەجۇزىلىك داعدارىسقا قاراماستان قاداۋ-قاداۋ ەكونوميكالىق جەتىستىكتەردى ەنشىلەۋدە. تۇبەگىمىزدە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 2 پايىزىنداي تۇرعىن حالىق بار. ال سول قۇرامىمەن رەسپۋبليكالىق ءونىمنىڭ 15 پايىزىنان استام ءوندىرىستىك ءونىم بەرىپ وتىر. جاڭادان “اقتاۋ-سيتي” قالاسى, مۇنايلى اۋدانىنىڭ جاڭا ورتالىعى سالىنباقشى. كەندىرلى ايماعىندا قازاقستاننىڭ جاڭا دەمالىس ايماعى, حالىقارالىق اۋەجاي, ت. ب. ونداعان زاۋىت, فابريكالار ولكەنىڭ الەۋەتىن ارتتىرادى.
وسى ادەمى وتكەن تويدان تۇيگەنىمىز, قازاقستاننىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەر كۇش – ءبىلىمدى جاستار. ەلىمىز “بولاشاق” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدا تابىسسىز ەمەس. كۇنى كەشە استانا كۇنى قارساڭىندا جاڭا ۇلگىدەگى, دۇنيەجۇزىندەگى اتاقتى ۋنيۆەرسيتەتتەردەن ارتىق بولماسا كەم بولماس “نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى” اشىلدى. ءبىرىڭعاي ۇلتتىق تەستىلەۋ قورىتىندىسى بويىنشا ماڭعىستاۋ وبلىسى بيىل ەل بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا كوتەرىلدى.
ءسويتىپ, وزگە وبلىس, ولكەلەردەن قارا ءۇزىپ, ماڭعىستاۋ وبلىسى ورلەۋ كورسەتكىشى, بىلىمدىلىك دەڭگەيى ءجونىنەن العاشقى ورىندارعا كوتەرىلدى. ال جارتىارال ءوڭىرىنىڭ بولاشاعى بۇدان دا زور, بۇدان دا جارقىن.
ن.ءا.نازارباەۆ سىندى كوشباسشىسى بار حالىق – قاھارمان حالىق, باقىتتى حالىق. وتان سۇيگەن ۇلاندى ءسۇي, ارداقتا, اعايىن!
استانا كۇنى تويىنان تۇيگەن ءتۇيىندەرىمىز بەن تۇجىرىمدارىمىزدىڭ ءبىر پاراسى وسىلار ەدى.
ومىرزاق وزعانباەۆ, ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمى جانىنداعى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.