بۇگىندە قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى اراسىندا كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلعانىنا ءبىر اي تولىپ وتىر. بۇل باعىتتا بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار مەن ءوزارا قارىم-قاتىناستاردى رەتتەيتىن كەدەن كودەكسى تالاپتارى قالاي ورىندالۋدا؟ ەلىمىزدەگى باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرى كەدەن كوكجيەگىندەگى جاڭا تالاپتار مەن مىندەتتەر مۇددەسىنەن شىعا الىپ وتىر ما؟ باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ءا.ماۋقۇلوۆ پەن ءتىلشىمىزدىڭ اڭگىمەسى وسىنداي باعىتتا ءوربىدى.
– ءامىرحان ابەن ۇلى, كەدەن وداعى مەن كەدەن كودەكسىنە ەنگىزىلگەن سوڭعى وزگەرىستەرگە سايكەس بۇدان ءبىر اي بۇرىن, ياعني بيىلعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ارقىلى تاسىمالداناتىن تاۋارلار مەن كولىك قۇرالدارىن كەدەندىك رەسىمدەۋ جويىلدى. سونداي-اق, جولاۋشىلاردىڭ كەدەندىك دەكلاراتسياسىن تولتىرۋ جانە كولىك قۇرالىن كەرى شىعارۋ تۋرالى مىندەتتەمەلەر دە الىنىپ تاستالدى. سوندىقتان دا حالىق اراسىندا: “ەندىگى جەردە كەدەنشىلەر نە بىتىرمەك, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرا ما” دەگەن تۇسىنىك تە جوق ەمەس. بۇعان نە دەيسىز؟
– كەدەن وداعى جاعدايىندا كەدەن ورگاندارىنىڭ اتقاراتىن مىندەتتەرى وسپەسە كەمىمەيدى. بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكاداعى كەدەندىك باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرى ارقىلى زاڭمەن شەكتەۋ قويىلعان پسيحوتروپتىق, ۋلى, راديواكتيۆتى, جارىلعىش زاتتاردىڭ, ەسىرتكىنىڭ, اسكەري تەحنيكا مەن قارۋ-جاراقتىڭ ەل اۋماعىنا تاسىمالدانباۋىن باقىلاپ, ازاماتتار مەن اۆتوكولىكتەردى تىركەۋدى جۇزەگە اسىرادى. الىنعان مالىمەتتەر سالىق مەكەمەلەرىنە جولدانادى. قازىر ەلىمىزدىڭ سالىق ورگاندارى دا كەدەن وداعى جاعدايىندا تولىقتاي جۇمىس ىستەۋگە كىرىسىپ كەتتى. قارجى مينيسترلىگى سالىق كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ارداق تەڭگەباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت بيۋدجەتىنە ميلليارد تەڭگەدەن استام سالىق تولەمدەرى تۇسكەن.
بۇل كۇندەرى شەكارالىق وڭىردە ورنالاسقان باتىسقازاقستاندىق كەدەنشىلەر دە رەسەي مەن بەلارۋس ەلدەرىندەگى ارىپتەستەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەۋدە. مۇندا ەڭ الدىمەن جۇيەلى تۇردە اقپاراتتار الماسۋعا باسا كوڭىل بولىنگەن. سونىمەن بىرگە مۇمكىندىگىنە قاراي ارىپتەستەرمەن كەدەن وداعى شەڭبەرىندەگى بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار تۋرالى پىكىرلەسىپ وتىرۋعا تىرىسامىز.
– وداققا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى بارىس-كەلىس پەن جاڭا جاعدايدا كولىك قۇرالدارىن وتكىزۋ مەن تاسىمالداۋ ءتارتىبى جونىندە قانداي مىسال كەلتىرە الار ەدىڭىز؟
– الىسقا بارماي-اق بۇعان ورال-بۇزىلىك تاس جولى بويىندا ورنالاسقان “شاعان” بىرىڭعاي اۆتوكولىك وتكىزۋ بەكەتىنىڭ قىزمەتى ارقىلى بىرنەشە وڭ مىسالدار كەلتىرۋگە بولادى. الگىندەي ءوزىڭىز ايتقان وداققا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى بارىس-كەلىستىڭ بارىنشا وڭايلاتىلعانى مەن قاراپايىمداتىلعانىنا دا وسى بەكەتتىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى كۋا.
قازىر مۇندا اۆتوكولىكتەر شەكارادان ءوتۋ ءۇشىن بۇرىنعى كەزدەگىدەي ۇزىن-شۇباق كەزەكتە تۇرمايدى. كەدەندىك رەسىمدەۋلەردىڭ جويىلۋىنا بايلانىستى ۋاقىت تا ءبىراز ۇنەمدەلدى. اسىرەسە بۇرىن جۇك كولىكتەرى رەسەيدىڭ كورشىلەس ورىنبور جانە سامارا وبلىستارىنا قاتىناۋ ءۇشىن اتالمىش بەكەتتە 1,5-2 ساعات قاڭتارىلىپ تۇراتىن. قازىر كولىك قۇرالدارىن تىركەۋ باس-اياعى 15-20 مينوتتە اياقتالادى. اسىرەسە باتىسقازاقستاندىقتار شەكارادان ءوتۋ ءتارتىبىنىڭ بارىنشا جەڭىلدەتىلگەنىنە قۋانىشتى.
رەسەيدىڭ ونەركاسىبى جوعارى دامىعان ايماقتارىمەن قارىم-قاتىناستى ەداۋىر جاقسارتاتىن ورال-بۇزىلىق تاس جولىنىڭ بويىنداعى “شاعان” كەدەن بەكەتى وبلىستاعى ەڭ جاقسى جابدىقتالعان اۆتوبەكەتتەردىڭ ءبىرى. 2009 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ جۇمىس ىستەيتىن ەكى جاقتى باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – مۇندا تەكسەرۋ جۇمىستارى جەدەل اتقارىلادى.
بەكەتتە كولىك قوزعالىسىنا ارنالعان سەگىز قاتار بار. قوس بىردەي “حايسكان” جۇيەسى ينسپەكتورلاردى جولاۋشىلار سومكەلەرىن قولمەن اقتارۋ ازابىنان ارىلتقان امبەباپ قوندىرعى. ياعني ونىڭ ىشىندەگى ءتۇرلى بۇيىمداردى رەنتگەننىڭ كومەگىمەن وپ-وڭاي انىقتاۋعا بولادى. “يانتار 1 ا” ستاتسيونارلىق رادياتسيالىق جۇيەسى, مەتاللدەتەكتورلار, “تراك-ت” دەپ اتالاتىن ەلەكتروندى اۆتوموبيل تارازىلارى جانە وزگە دە تەحنيكالىق قۇرالدار بەكەتتىڭ وتكىزۋ الەۋەتىن كوتەرەدى.
وداق جۇمىس ىستەي باستاعان از ۋاقىتتىڭ ىشىندە دەپارتامەنتكە قاراستى بارلىق كەدەندىك وتكىزۋ بەكەتتەرى ارقىلى وتكەن كولىك قۇرالدارىنىڭ 6398-ءى رەسەيگە, 6270-ءى قازاقستانعا تيەسىلى. سونىمەن قاتار جالپى قۇنى 3,4 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن سان-الۋان تاۋار ەل اۋماعىنا كىرگىزىلىپ, جالپى قۇنى 6,4 ميلليارد تەڭگەنىڭ تاۋارى كەرىسىنشە ەل اۋماعىنان شىعارىلعان.
تاعى دا “شاعان” بەكەتىنەن الىنعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, كورشىلەس رەسەيمەن اراداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كۇرت ءوسۋى بايقالادى. ەگەر 2009 جىلى تاۋار اينالىمى 40 پايىزدى قۇراسا, بيىلعى العاشقى جارتىجىلدىقتىڭ ىشىندە ول 45 پايىزعا كوبەيگەن. ال وزگەرتىلگەن كەدەن كودەكسى كۇشىنە ەنگەن العاشقى 15 كۇن ىشىندە رەسەيلىك تاۋاردىڭ ۇلەس كولەمى 58 پايىزعا ارتقان. نەگىزىنەن بۇل ۇلەس كارتوپ پەن ءسۇت ونىمدەرى, كولىك دوڭگەلەكتەرى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى, قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن مەتالل بۇيىمدارىنا تيەسىلى. العاشىق جارتى- جىلدىقتا 278 ميلليون 802 مىڭ تەڭگە كەدەن تولەمدەرى مەن كەدەن سالىعى بيۋدجەتكە ءتۇستى. بەكەتتەن ءارلى-بەرلى وتكەن 62490 ادامنىڭ 30060-ى وبلىسقا كەلۋشىلەر بولسا, 32430 ادام رەسەي ايماعىنا وتكەن.
– باتىس قازاقستان وبلىسىنا ءىسساپارى كەزىندە رەسپۋبليكا پرەمەر-ءمينيسترى كارىم ءماسىموۆ وبلىس كەدەنشىلەرىمەن كەزدەسكەنى بەلگىلى. وسى كەزدەسۋلەر كەزىندە ۇكىمەت باسشىسى قويعان مىندەتتەر جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– كارىم قاجىمقان ۇلى كەدەن وداعىنىڭ ءتيىمدى ەكەنىن رەسپۋبليكا تۇرعىندارى قازىردىڭ وزىندە سەزىنىپ وتىرعانىن مالىمدەدى. بۇدان ءارى ول الدا شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان ماسەلەلەر دە از ەمەس دەي كەلە, ەل كەدەنشىلەرى ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەت مۇددەسىن قورعاۋعا باعىت ۇستاۋى قاجەتتىگى تۋرالى ءسوز قوزعادى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس كەدەن وداعىنىڭ قىزمەتىن ودان ءارى تەرەڭدەتىپ, ءوز ۇستانىمىمىزدى ودان ءارى بەكىتە ءتۇسۋ قاجەتتىلىگىن جەتكىزدى.
اسىرەسە, باتىس قازاقستان وبلىسى مەن رەسەيدىڭ كورشىلەس وبلىستارى اراسىندا كووپەراتسيالىق بايلانىس جۇيەسىن دامىتۋعا باسا كوڭىل ءبولۋ كەرەك. تەك باتىس وڭىردە عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا ساۋدا-ساتتىق سالاسى مەن كووپەراتسيالاردى دامىتىپ, سىرتتان ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءۇشىن كەدەن وداعىنىڭ الەۋەتىن مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانۋىمىز قاجەت, – دەپ ءتۇيىن جاسادى ءسوزىنىڭ سوڭىندا ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن.
باتىس قازاقستان وبلىسى.