مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋداعى ماڭىزدى قادام

كەشە استانادا ءى حالىقارالىق ء“Kazmeat&Mىlk 2010” اتتى مال شارۋاشىلىعى  فورۋمى مەن وتاندىق ەت وندىرۋشىلەردىڭ قۇرىلتاي سەزى بولىپ ءوتتى اۋىل شارۋاشىلىعى ميني­ستر­لىگىنىڭ رەسمي قولداۋىمەن “قاز­اگروماركەتينگ” اق ۇيىم­داس­تىرعان فورۋمدا ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعى سالاسىن دامى­تۋ­دىڭ, وسى سالانىڭ حالىق­ارالىق ۇيىمدارىمەن ارىپتەستىك قا­تىناسىن نىعايتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ونىڭ جۇمىسىنا بۇكىلالەمدىك ساۋدا قوعامداستىعىنىڭ, ەكونوميكا­لىق قارىم-قاتىناس جانە دامۋ قوعامداستىعىنىڭ وكىلدەرى, وتاندىق جانە شەتەلدىك مال ءوسىرۋ­شىلەر مەن مال ونىمدەرىن ءوند­ىرۋشىلەر اسسوتسياتسيالارىنىڭ باسشىلارى, الدىڭعى قاتارلى الەمدىك جانە قازاقستاندىق مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ءونىم­دەرىن ەكسپورتتاۋشىلار, مال شا­رۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋشى­لەر جانە قايتا وڭدەۋشىلەر, قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس, ەۋروپا جانە كانادانىڭ ىسكەرلىك توپتارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. فورۋم جۇمىسىن اۋىل شارۋا­شى­لىعى ءمينيسترى اقىلبەك كۇ­رىشباەۆ قىسقاشا كىرىسپە سوزبەن اشتى. قازاقتىڭ بايتاق دالاسى ەجەلدەن بەرى مال وسىرۋگە قولايلى قونىس بولعاندىعىن, سوندىقتان اتا-بابامىز وسى كاسىپ تۇرىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ, ونى عاسىرلار بويى تىرشىلىگىنە باستى تايانىش ەتىپ كەلگەندىگىن ەسكە العان مي­نيستر ەندىگى كەزەكتە وسى سالانى زامانعا ساي دامىتۋدىڭ جاڭا ءمۇم­كىندىكتەرى قالىپتاسا باستا­عان­دىعىن اتاپ كورسەتتى. ەلىمىز العاش نارىقتىق قاتىناسقا كوشىپ, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ بۇرىنعى جۇيەسى بۇزىلعان تۇستا سالا قۇل­دى­راۋدى باستان كەشكەنىمەن سوڭ­عى ۋاقىتتارى مال شارۋاشى­لى­عىن دامىتۋ ماسەلەسىنە مەملەكەت ۇلكەن كوڭىل بولۋدە. سوعان سايكەس مال باسىنىڭ ءوسىمى مەن ونىڭ ءونىمى جىلدان-جىلعا مولايىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى سالانىڭ كە­لە­شەك دامۋىنا نەگىز قالاۋ ءۇشىن مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن مەيلىنشە جاندان­دىرۋ­دى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان بۇگىنگى حالىقارالىق فورۋمنىڭ كۇن تارتىبىنە مال شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىنىڭ وندىرىستىك تيىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ, وتاندىق سەلەكتسيانى دامىتۋ, مال شارۋا­شىلىعىنىڭ ازىق بازاسىن جاق­سارتۋ, مال شارۋاشىلىعى ءونىم­دەرى­نىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, وتاندىق بالامالى مال شارۋاشىلىعىندا جۇرگىزىلەتىن الەمدىك تاجىريبەنىڭ اسەر ەتۋى, مالدىڭ جانە مال شا­رۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ لوگيستي­كاسى سەكىلدى وزەكتى ماسەلەلەر قويىلىپ وتىر. فورۋمدا نەگىزگى باياندامانى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى­نىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ەۆگەني امان جاسادى. ول ءوز سوزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەلى­مىز­دىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ستراتەگياسىندا مال شا­رۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەرەكشە كو­ڭىل ءبولىپ وتىرعاندىعىن, ءويت­كەنى مال شارۋاشىلىعى سالاسى وسىمدىك شارۋاشىلىعىنان ماڭى­زى جاعىنان بىردەن ءبىر كەم ەمەس ەكەندىگىن, وسىمدىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا وسىعان دەيىن وزگە سا­لا­لارعا قاراعاندا, باسىمدىق بەرىلىپ كەلگەنىمەن ەندىگى كەزەكتە مال شا­رۋاشىلىعىنىڭ الدىنان دا دامۋ­دىڭ جاقسى مۇمكىندىكتەرى اشى­لىپ وتىرعاندىعىن, بۇگىنگى كۇنى بۇل سالانىڭ دا ىشكى جالپى ءونىم­گە قوماقتى ۇلەس قوسىپ وتىرعان­دى­عىن ايتىپ ءوتتى. “بۇل سالاعا قاجەتتى دەڭگەيدە كوڭىل بولەتىن بول­ساق, ونىڭ ەكسپورتتىق الەۋە­تىن ارتتىرۋعا بولاتىنىنا كوز جەت­كىزىپ وتىرمىز. بىزدە مال ءونىم­دەرىن وتكىزەتىن نارىق تا بار. ەندىگى اڭگىمە مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدا. مينيسترلىك اگرو­ونەر­كاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋ سترا­تەگياسىندا وسى ماسەلەگە ءجىتى كوڭىل بولۋدە”, – دەدى جاۋاپتى حاتشى. بايانداماشىنىڭ سوزىنە قارا­عان­دا, بۇگىندە ەلىمىزدە 6 ميل­ليون­­نان استام ءىرى قارا, 17,5 ميل­ليون قوي, 1,5 ميلليونعا جۋىق جىلقى, 155 مىڭ تۇيە, 33 ميل­ليون قۇس, سونداي-اق 1,3 ميلليون شوش­قا بار ەكەن. بۇل كورسەتكىش 2000 جىلداردىڭ باسىنداعى دەڭ­گەيگە قاراعاندا, 1,5 ەسەگە ارتىق. دە­گەن­مەن, قازىرگى كەزدەگى مال شا­رۋاشىلىعىنىڭ دامۋ قارقىنى مەن ونىڭ ونىمدىلىگى ناقتى مۇمكىندىكتەرگە سايكەس كەلمەي وتىر. مۇنىڭ  بىرنەشە سەبەپتەرى بار. ە.امان وسى ماسەلەلەرگە ناق­تى توقتالدى. بۇگىندە مالدىڭ 85 پايىزى جەكە يەلىكتەر مەن ءۇي شارۋاشىلىقتارىندا شوعىرلان­عاندىعىن, بۇل ءوز كەزەگىندە مال شارۋاشىلىعىن قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالار نەگىزىندە دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرمەي كەلە جاتقان­دى­عىن, ءونىمنىڭ ساپاسى تومەن بولۋى دا ناق وسى ماسەلەگە بايلانىستى ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. ەكىنشى سەبەپ مال شارۋاشى­لى­عىنداعى ءونىم ءوندىرۋ ءىسىنىڭ ماۋسىم­دىق سيپاتىنا بايلانىس­تى. ياعني, بۇل سالادا ءونىم ءون­دىرۋدىڭ جۇيەلىگى ءار كەزەڭدە بىردەي ەمەس. سونىڭ سالدارىنان سالا ءار اي سايىن رىنوكقا تۇراقتى ءونىم كولەمىن بەرە الماي كەلەدى. با­عا­نىڭ اۋىتقىمالى سيپاتى ناق وسى ماسەلەگە تىعىز قاتىستى بولىپ وتىر. ء“ۇشىنشى سەبەبىنە توقتالاتىن بولساق, مالداردىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتى تومەن دەڭگەيدە. بۇگىندە بىزدە ءىرى قارا توبىنداعى اسىل تۇ­قىمدى مالدىڭ ۇلەسى تەك قانا 5,6 پايىزدى قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش دامىعان ەلدەرگە قاراعاندا, ون ەسە كەم. وسىنداي جاعداي مالدىڭ باسقا تۇرلەرى بويىنشا دا قا­لىپتاسىپ وتىر”, – دەپ اتاپ ءوتتى جاۋاپتى حاتشى. مال شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن جاڭا باعىتتا سالا­لىق زاڭناما بازاسىن جەتىلدىرۋ جانە ولاردى حالىقارالىق نور­ما­لارمەن ۇيلەستىرۋ, وندىرىستىك نەگىزدە جۇمىس اتقاراتىن, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ىشكى جانە سىرتقى نارىققا تۇراقتى شىعارىپ وتىراتىن ماماندان­دى­رىلعان ورتا جانە ءىرى شارۋاشى­لىق­تاردى قۇرۋ, مال شارۋا­شىلىعى ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەن مال ازىعى قورىن كۇشەيتۋ جونىندە كەشەندى ءىس-شارالار جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار ىنتالاندىرۋ شارالارىن ازىرلەي وتىرىپ, سالانى ىرىلەن­دى­رۋگە, ونى وندىرىستىك نەگىزگە قويۋ ارقىلى مالدىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتىن جوعارىلاتۋعا باعىت­تال­عان مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءتيىمدى جانە ايقىن تەتىكتەرى جاسالعان. 2015 جىلعا قاراي 35 زاماناۋي بورداقىلاۋ الاڭىنىڭ,  30 ءسۇت كە­شە­نىنىڭ, 6 برويلەرلىك قۇس فاب­ري­كاسىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ جوسپارلانۋدا. قولدا بار مال باسىن اسىل­دان­دىرۋ ماقساتىندا 2009 جىلدان بەرى ەلىمىزدە ۇدايى ءوندىرىستى جەدەلدەتۋ ارقىلى جانە بىرىڭعاي اقپاراتتىق دەرەكتەر بازاسىنىڭ سەلەكتسيالىق بىرىڭعاي باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ ماقساتىندا ءىرى كولەمدى سەلەكتسيا باعدارلاماسى جۇزەگە اسا باستادى. 2011 جىلدان باستاپ قازاق­ستاندا العاش رەت ونىمدىلىگى جوعارى ەتتى باعىتتاعى  ءىرى قارا مالدى ساتىپ اكەلۋ, سونداي-اق سولاردىڭ نەگىزىندە ۇدايى ءوندىرىستى جەدەلدەتۋ بويىنشا رەپرودۋكتيۆتى شارۋا­شى­لىقتاردى قۇرۋ جوسپارلانعان. وسىعان وراي, اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگى, “قازاگرومار­كە­تينگ” اق جانە “مال شارۋاشى­لىعى مەن ۆەتەرينارياسىنىڭ عىلىمي-يننوۆاتسيالىق ورتالىعى” جشس بيزنەس قۇرىلىمدارىنىڭ,  قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ, عىلىمي جانە مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ  وكىلدەرىنىڭ كەزدەسۋىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى مال شارۋاشىلىعى سالاسى­نىڭ جاعدايىن جان-جاقتى قاراس­تىرۋ, بولاشاق دامۋىن انىقتاۋ ءىسى وزەكتى بولا تۇسكەندەي. سونىمەن قاتار فورۋمدا كەز كەل­گەن مەنشىك ءتۇرى بويىنشا الساق تا مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ تيىمدىلىگى كوپ رەتتە ءىس-قيمىلدى بىرلەستىرۋگە بايلانىستى بولىپ كەلەتىندىگى, ەندىگى كەزەكتە سالا بويىنشا ءبىر وداققا بىرىگە وتىرىپ جۇمىس ىستەۋدىڭ جەمىستى بولاتىندىعى تۋرالى كوپ ايتىلدى. تۇستەن كەيىن فورۋمنىڭ پلە­نار­لىق ماجىلىسىندە مال شارۋاشى­لىعىن دامىتۋدىڭ ماسەلەلەرى ودان ءارى تالقىلاندى. مال شارۋاشى­لىعى جانە ۆەتەريناريا عىلىمي-يننوۆاتسيالىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى ايبىن تورەحانوۆ “مال شارۋاشىلىعىنداعى كەڭ كولەمدەگى سەلەكتسيا: ارتىقشىلىقتارى مەن پەرسپەكتيۆالارى” دەگەن تاقىرىپتا تارتىمدى بايانداما جاسادى. وندا وتاندىق سەلەكتسيانىڭ قازىرگى جاع­دايىمەن قاتار الەمدىك ءتاجىري­بەلەرگە تالداۋ جاسالدى. سونداي-اق كانادالىق “Alte ءGenetىcs” كومپانياسىنىڭ حالىق­ارا­لىق مەنەدجەرى بوريس بوريسلا­ۆوۆيچ پەن بەلورۋسسيالىق مال شارۋاشىلىعى عىلىمي وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى يۆان كورونەتستىڭ سولتۇستىك امەريكالىق جانە بەلارۋستىق سەلەكتسيالىق تاجىريبەلەردى ورتاعا سالعان بايان­دامالارى دا كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىقتى. ماجىلىستە باسقا دا ماماندار مەن قوناقتار ءسوز الىپ, سالانى دامىتۋدىڭ تولعاندىرعان ماسەلەلەرى مەن ءادىس-تاسىلدەرىن ءوز تاراپتارىنان باياندادى. *   *   * وسى كۇنى فورۋم اياسىندا وتان­دىق ەت وندىرۋشىلەر مەن وڭدەۋشى­لەردىڭ العاشقى قۇرىلتاي سەزى بولىپ ءوتتى. ونى “قازاقستاننىڭ ەت وداعى” قاۋىمداستىعىنىڭ بەلسەندى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارى ۇيىم­داستىردى. وسى سەزدىڭ اشىلۋىندا قىسقا­شا بايانداما جاساعان “قازاقستان­نىڭ ەت وداعى” باسقارماسىنىڭ ءتور­اعاسى يۆان ساۋەر بۇل قۇرىلىم­نىڭ بىرتە-بىرتە بىرىگۋ ساتىسىن باستان كەشىرىپ وتىرعاندىعىن, قازىرگى كۇنى ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ سانى 30-عا جەتكەندىگىن, ەندىگى كەزەكتە ونى زاڭدى دەڭگەيگە كوتەرۋ ءمۇم­كىن­دىگى پايدا بولعاندىعىن ايتا كەلە, ەلىمىزدەگى ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ جات­قان كاسىپكەرلىك بىرلەستىكتەر مەن وداقتاردىڭ تاجىريبەسىنە توقتالدى. سونىڭ ىشىندە ءوز قاتىسۋشىلارى ءۇشىن الەمدىك رىنوكقا شىعۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الەمدەگى ءىرى ەكسپورتتاۋشى رەتىندە قالىپ­تاسۋىنا قىزمەت كورسەتىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ استىق وداعى مەن قاتىسۋشىلاردىڭ بىرلەسكەن مۇددە­لەرىن ءبىلدىرىپ, ۇكىمەتپەن ءتيىمدى ارىپتەستىك قاتىناس ورناتۋدىڭ جو­لىن ايقىنداپ, وسى ارقىلى ۇيىم­نىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتكەن قۇس وسىرۋشىلەر وداعىنىڭ جۇمىستارى ۇلگى ەتىلدى. ەندى وسىن­داي ىقپالدى قوعامدىق بىرلەستىك ەت وندىرۋشىلەر مەن وڭدەۋشىلەر ءۇشىن دە قاجەت بولىپ وتىر. سەزدە ءسوز سويلەگەن “اتامەكەن” وداعى” ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالا­تا­سىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى بەرىك دۇيسەنبينوۆ, اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مال شا­رۋاشىلىعى دەپارتامەنتىنىڭ دي­رەكتورى رابيعا توقسەيىتوۆا, “يجەۆسك” وندىرىستىك كووپەراتيۆى­نىڭ باس ديرەكتورى يبراگيم جان­عورازوۆ جانە باسقالار وسىنداي ۇيىمنىڭ قۇرىلۋىنا قولداۋ ءبىلدى­رەتىندىكتەرىن جەتكىزدى. ءسويتىپ, ال­عاشقى قۇرىلتاي سەزىنىڭ دەپۋتات­تارىنىڭ ءبىراۋىزدان شەشىم قابىل­داۋىمەن “قازاقستاننىڭ ەت وداعى” اتالاتىن بىرلەستىك زاڭدى نەگىزدە دۇنيەگە كەلىپ, ونىڭ باسقارما مۇشەلەرى سايلاندى. سونداي-اق وسى سەزد بارى­سىندا وسى وداققا قوسىلۋعا تىلەك بىلدىرۋشىلەر سانى ەداۋىر ارتىپ, ونىڭ قۇرامى جاڭا ۇيىمدار, اۋىل شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىمەن تولىقتى. سۇڭعات ءالىپباي. ---------------------------------- سۋرەتتەردى تۇسىرگەن  ورىنباي بالمۇرات.