حالقىمىزدىڭ ىقىلىم زاماننان بەرگى مادەني مۇراسىنىڭ ءبىر ساراسى جەر استىندا ساقتالىپ كەلسە, ەكىنشى ءبىر توبى جەر بەتىندە, اشىق اسپان استىندا جارقىراپ تۇرعانى بارشاعا ايان.
ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى V- ءىV عاسىرلارعا ءتان «التىن ادام» جانە وجاۋعا جازىلعان جازۋ ارحەولوگتاردىڭ ەسىك قالاسى ماڭايىنداعى جۋانتوبەنى قازعاندا تابىلسا, شىعىس ولكەمىزدەگى بەرەل قازبا بايلىق ەسكەرتكىشتەرى, اتىراۋ وبلىسىنداعى قورعاندى قازعاندا تابىلعان «التىن ادام», ورتالىق قازاقستانداعى قولا, تاس داۋىرلەرىنە ءتان التىن دۇنيەلەر, ءتۇرلى مادەني بۇيىمدار جەر استىندا ساقتالعان جادىگەرلەر بولسا, جەر بەتى, اشىق اسپان استىنداعى مادەني جادىگەرلەر دە از ەمەس. وعان ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ باس كەزىنە ءتان اياگوز ماڭايىنداعى قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ كەسەنەسى, V-ءVىىى عاسىرلارعا ءتان جانە تالاس, سىرداريا, ىلە وزەندەرى بويىنان, قازاقستان التايىنان, قارقارا جايلاۋى جانە جامبىل وبلىسىنان تابىلعان كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى, ىلە بويىنداعى تاڭبالىتاس استروگليفتەرى, ۇلىتاۋداعى ءحىV-حV عاسىرلارعا ءتان جوشى حان, الاشا حان, بولعان انا, دومباۋىل, تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي, ارىستانباب, رابيعا سۇلتانبەگىم, جامبىل وبلىسىنداعى داۋىتبەك, ايشا ءبيبى, قاراحان, باباجى قاتىن, ت.ب. كەسەنەلەر قانشاما؟!
وسىلار ءتارىزدى جەر بەتىندە مونشاقتاي شاشىلىپ جاتقان مادەني ەسكەرتكىشتىڭ ءبىر توبى, جەر-سۋ اتاۋلارى – حالىق ءتىلى بايلىعىنىڭ قاينار كوزى, عاسىرلارعا ءتان اسىل قازىناسى بولىپ تابىلادى. بىزدەر, كاسىبي مامان – ونوماستار ول اتاۋلاردى بەينەلى تۇردە «جەر ءتىلى» دەپ تە اتاي بەرەمىز. وسى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ قۇرامىندا ەجەلگى زامانعى, ياعني ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى اتاۋلار, ەرتە ورتاعاسىر, ورتاعاسىر, كەيىنگى عاسىرلارعا ءتان اتاۋلاردىڭ بارى انىقتالىپ وتىر. تاريح اتاسى گەرودوتتىڭ جازۋى بويىنشا, ب.د.د. V عاسىرداعى كاسپي تەڭىزى اتاۋى بولعانىن بىلسەك, سونداي-اق ارال تەڭىزى, سىرداريا, التاي, ءحانتاڭىرى, ەرتىس, ەسىل, ىلە, ورال, قارقارا, قارقارالى, جايىق, ارىس, ت.ب. اتاۋلاردىڭ دا كونە داۋىردەن بارىن كورەمىز. دەمەك, باتىسى كاسپي تەڭىزىنەن شىعىسى التايعا, وڭتۇستىگى ورتا ازيا, سولتۇستىگى رەسەي فەدەراتسياسىمەن شەكتەسىپ جاتقان ۇلان-عايىر, كەڭ-بايتاق شەكسىز دالامىزداعى اتاۋلار مىڭ سان, تىپتەن سانسىز كوپ. مۇنىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ اتامەكەن, اتاجۇرتىمىزعا ءتان تاريحي-مادەني جادىگەر, قىمبات تا قۇندى اسىل مۇرا. اتاجۇرت, اتامەكەن وتە كەڭ ۇعىم. حالقىمىزدىڭ اتام زاماننان بەرى مەكەندەپ, سۋىن ءىشىپ, ءوسىپ-ءونىپ, ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان كەڭ جازيرا جەرى. ونىڭ ايدىن-شالقار كولدەرى مەن ءموپ-ءمولدىر باستاۋ قاينارلارىنىڭ, كەڭ-بايتاق, ۇلان-عايىر دالاسىنىڭ اتاۋلارى – حالىق تاريحى, قوعام ومىرىمەن بىتە قايناسىپ, عاسىردان عاسىرعا ۇلاسىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتىپ, كەيىنگى بۋىندارعا ميراس بولىپ وتىرعان مادەني مۇرا, وشپەس شەجىرە, حالىقتىڭ شىنار وي, ۇشقىر قيال, دانىشپاندىق زەردەسى مەن ۇلتتىق مىنەز-قۇلقى, بارشا بولمىس-تىرلىگىنىڭ كورىنىسى.
مادەنيەتى مەن عىلىمى كەمەلدەنگەن وركەنيەتتى حالىقتار كونە تاريحىنىڭ سىر-سيپاتىن اشۋعا, ونى تانىپ-بىلۋگە سەپتىگىن تيگىزەر قۇندى مۇرالاردىڭ ەشبىرىن نازاردان تىس قالدىرماي, مەيلىنشە قۇنتتاپ, زەردەلەي زەرتتەپ, عىلىم ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىرادى. ءاربىر اتاۋدىڭ ءوز تاريحى, دۇنيەگە كەلۋ سىرى بار. وسى ورايدا حالقىمىزدىڭ ابزال ۇلى, كەمەڭگەر عالىمى ش.ءۋاليحانوۆتىڭ: «كونە تۇركى سالت-سانا, ادەت-عۇرپىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان قازاقتاردا ءومىردىڭ ءبىر سالاسىن قامتيتىن تاريحي وقيعالارمەن بايلانىستى جەر-سۋ اتاۋلارى, ادام اتتارى, تاعى دا باسقالارى ەستە ساقتالىپ, اتادان بالاعا جالعاسىپ جاتادى», – دەگەن ۇلاعاتتى ويى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. ولاي بولسا, وسىناۋ قاسيەتتى دە قۇدىرەتتى ۇلى دالامىز تۇتاس ءبىر شەجىرە – ونىڭ بەتى قۇپياسى ءالى تولىق اشىلماعان سىرلى كىتاپ, عالامات مارجان ءسوز. «جەرى بايدىڭ – ەلى باي» دەمەكشى, حالقىمىزدىڭ پەشەنەسىنە بىتكەن جومارتتىق پەن مارتتىك, كەڭپەيىلدىك پەن ابزال ادالدىق كۋاسىندەي جەرىمىز دە – كەڭ-بايتاق, ۇلان-عايىر, عاجاپ تا سۇلۋ, كوركەم. جەر تاريحى – ەل تاريحىمەن, ونىڭ قاسيەتتى انا تىلىمەن ەتەنە تىعىز بايلانىستى. وسى جايتقا ءجىتى كوز جىبەرىپ, بار بولمىسى, جان-تانىمەن سەزىنگەن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ 1998 جىلى ناۋرىز ايىندا زيالى قاۋىم الدىندا سويلەگەن سوزىندە جەر-سۋ اتتارىنىڭ تاريحيلىعى مەن كونەلىگىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ, ونى جيناپ زەرتتەۋدىڭ بۇگىنگى مەملەكەتىمىزدىڭ ساياسي ستراتەگياسى ءۇشىن دە ماڭىزىنىڭ زور ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ء«اربىر ازامات تاريح قويناۋىنا تەرەڭدەۋ ارقىلى ءوزىنىڭ اتا-بابالارى قالدىرعان وسىنداي كەڭ-بايتاق جەردىڭ لايىقتى مۇراگەرى بولۋعا ۇمتىلسىن», – دەپ باسا ايتتى. ەلىمىزدىڭ جەر-سۋ اتاۋلارىن, عىلىمي تىلمەن ايتقاندا توپونيميكانى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار ءۇشىن بۇل اسا قۇندى پىكىر. قازاق ونوماستيكاسىنىڭ ءبىر بولىگى سانالاتىن جەر-سۋ اتتارى (توپونيمدەر) عاسىرلار جادىگەرى, مادەنيەتىمىز بەن تاريحىمىزدىڭ قۇندى قازىنا بايلىعى, مادەني مۇرامىزدىڭ ءبىر بۇلاعى دەپ ايتا الامىز. رەسپۋبليكامىزدا تەك قانا وزەن اتى 85 مىڭ بولسا, كول اتتارى 50 مىڭنىڭ ۇستىندە. ولاردىڭ ەڭ ىرىلەرى: بالقاش, الاكول, ساسىقكول, تەڭىز, مارقاكول, زايسان, شالقار, يندەر, قاراسور, شورتاندى, شاباقتى, ۇلكەن شاباقتى, بۋراباي, سىلەتى تەڭىز, قۇسمۇرىن, شاعالالى تەڭىز, ۇلكەن قاروي, سارىقوپا, ارىس, ەرتىس, ەسىل, ىلە, سىرداريا, جايىق, كەڭگىر, ت.ب. ال, قالالار مەن كەنتتەر, اۋىل, سەلو اتاۋلارىمەن قاتار فيزيكا-گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ شامادان تىس مول ەكەنى بارشاعا ءمالىم.
توپونيمدەردىڭ شىعۋ, پايدا بولۋ تاريحى, ەڭ الدىمەن حالىق ءتىلىنىڭ بايلىعىنا, ءاربىر تاريحي داۋىردەگى قوعامدىق ءومىردىڭ قۇرىلىسىنا, ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا, ەل-جۇرتتىڭ كاسىبي تىرلىگىنە, مەملەكەتتىڭ دامىپ ءوسۋى مەن ەلدى مەكەندەردىڭ جان-جاعىنان ارتىپ, مولايا تۇسۋىنە تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىرادى. جەرىمىزدەگى مىڭداعان اتاۋلاردىڭ شىعۋ, پايدا بولۋ, دامىپ ءوسۋى ءبىر عانا داۋىرگە ءتان ەمەس, تالاي عاسىر, تارلان داۋىرلەردىڭ كۋاسى, ءبىزدىڭ زامانعا جەتكەن باي قازىنا, اسىل مۇراسى. قازىرگى قازاق جەرىندە سان-قيلى تاريحي وقيعالاردىڭ بولىپ وتكەنى, بۇل قاسيەتتى دە, قۇدىرەتتى جەرىمىزدى تالاي ۇلىس, تايپا, ەل, حالىقتىڭ مەكەندەپ, مەملەكەت قۇرىپ, عۇمىر كەشكەندىگى تاريحتان ءمالىم. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى گيدرونيمدەر مەن ورونيمدەر – تەڭىز اتتارى: كاسپي تەڭىزى, ارال تەڭىزى; وزەن اتتارى: ارىس, تالاس, سىرداريا, ەرتىس, ەسىل, ىلە, كەڭگىر, شۋ; تاۋ اتتارى: ءحانتاڭىرى, قاراتاۋ, قازىعۇرت, قارقارا, قارقارالى, كۇرشىم, تارباعاتاي, ماڭىراق, ت.ب. ەرتە ورتا عاسىرعا ءتان جەر-سۋ اتتارى: تاراز, ەكىوگىز, قايالىق, سۋياب, سىعاناق, ساۋران, ورال, تالكيز (تالعار), سارىع, كەرمەن, كەش, تورعاي ت.ب. ورتاعاسىرلىق جەر-سۋ اتتارى: قۇلان, وتىرار, سوزاق, سايرام, سۇتكەنت, جايىق, تەكە, اسپارا, شىمكەنت, تۇركىستان ت.ب. جوعارىدا كورسەتىلگەن جەر-سۋ اتتارىنىڭ ماعىنالارى قازىرگى ءتىلىمىزدىڭ لەكسيكا-مورفولوگيالىق تابيعاتى جاعىنان تۇسىنىكتى ءارى ماعىناسى ايقىن سياقتى كورىنەدى.
ماسەلەن, الاكول – «الا-قۇلا كول», ءحانتاڭىرى – ء«تاڭىرى حان», قاراتاۋ – «قارايىپ جاتقان تاۋ», ۇلىتاۋ – «ۇلكەن تاۋ», ت.ت. الايدا, بۇلايشا تالداپ ءتۇسىنۋ ءۇستىرت, جەڭىل قاراۋ بولار ەدى. ويتكەنى, ونداي ەسكى, كونە اتاۋلار قازىرگى تۇركى تىلدەرىنىڭ لەكسيكالىق ءارى فونو-مورفولوگيالىق زاڭدىلىعىنا باعىنا بەرمەيدى. سوندىقتان ونداي اتاۋلاردى تاريحي-سالىستىرمالى جانە تاريحي-تيپولوگيالىق جولمەن زەرتتەۋ ناتيجەلى بولماق. جازبا دەرەكتەر مەن ارحەولوگيالىق قازبا ماتەريالدار – وتكەن ءداۋىردىڭ ورتا عاسىرىندا قازاق جەرىندە تۇراقتار مەن ەلدى مەكەن جانە قالا, قالاشىقتاردىڭ كوپ بولعانىن راستاپ وتىر. ونىڭ نەگىزگى سەبەبىن ورتا ازيا حالىقتارى ومىرىندە كوشپەندىلىكپەن قاتار وتىرىقشىلىقتىڭ دا بولعانى كەڭىنەن دالەلدەي تۇسەدى. تاريحشىلاردىڭ بايانداۋىنشا: «وتىرىقشىلدىق پەن قالا ءومىرىنىڭ دامۋ قارقىنى قازاقتىڭ بارلىق جەرىندە بىردەي بولمادى. سىرداريا مەن تالاس, شۋدىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىندا قالالاردىڭ دامۋى اسىرەسە V-ءVىىى عاسىرلاردا ۇدەي باستادى». قازاقستاننىڭ كونە ءداۋىر قالالارىنىڭ اتتارىن زەرتتەۋ, لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان تالداۋدىڭ تاريحي-گەوگرافيالىق ءارى ەتنوگرافيالىق ءمانى مەن ماڭىزى اسا زور. قازاقستان تاريحىندا ح-ءحىى عاسىرلارداعى ورتاعاسىرلىق قالالار مەن كەنتتەردىڭ قالىپتاسۋ جايى تولىق سيپاتتالىپ, قازاقستاننىڭ ۇلان-عايىر دالاسى بىرنەشە تابيعي-شارۋاشىلىق زوناعا ءبولىنىپ قارالادى. ولاردىڭ ارقايسىسىنداعى قالا تىرلىگىنىڭ, ونىڭ تاريحىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولعانى دا تاريحىمىزدا جەتە ايتىلادى. قازاقستاننىڭ كونە توپونيمدەرى تاريحي لەكسيكا ماتەريالدارى رەتىندە دە, اسا قۇندى دا باعالى. اسىرەسە, قازىرگى رەسپۋبليكا اۋماعىندا زاماندار بويى ءتۇرلى ەتنيكالىق توپتاردىڭ ءومىر سۇرگەندىگىن, ال ونوماستيكالىق ماتەريالدار ولاردىڭ تىلدەرىنىڭ قالدىقتارى رەتىندە ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكەندىگىن, سول تىلدەردىڭ قۇپيا سىرلارىن اشۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن اسا زور دەرەكتەر بولىپ سانالاتىنىن انىق كورەمىز.
قازىرگى توپونيمدەر قۇرامىندا قازاق ءتىلى ماتەريالى تۇرعىسىنان تالداۋعا كونبەيتىن, ادەبي ءتىل نورماسىندا جوق لەكسيكالىق قاباتتار ءجيى ۇشىرايدى. ونداي توپونيمدەردىڭ كەيبىرەۋلەرى تاريح اتاسى گەرودوت, سترابون, ك.پتولەمەي, ت.ب. كەزدەسسە, باسقالارى V-ءVىىى ع.ع. كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە, ەندى بىرەۋلەرى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەن بۇرىنعى ءۇيسىن, قاڭلى تىلدەرىنە ءتان بولىپ كەلەدى. بۇنداي اتاۋلار قىتاي حالقىنىڭ «حانناما», «ۇيسىندەر تاراۋى», «تاريحناما» سياقتى اتاقتى تاريحي ەسكەرتكىشتەرىندە بار. رەسەيدىڭ قىتايتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى سينولوگ-عالىم يا.ءبيچۋريننىڭ «ورتا ازيا بايىرعى ۇلتتارىنىڭ تاريحي ماتەريالدارى» اتتى بەلگىلى ەڭبەگى, فرانتسۋز تاريحشىسى حوۋتسما «حانناما» مەن «تاريحناماداعى» باتىس وڭىرلەرىن اۋدارىپ, ونداعى ونوماستيكالىق ماتەريالداردى كورسەتسە, جاپون وقىمىستىسى ۋشيدا كانپۋ, ت.ب. عالىمدار بىرىگە وتىرىپ, قىتاي تاريحي كىتاپتارىنداعى باتىس ءوڭىر تاراۋلارىن اۋدارىپ, تۇسىنىك جاساپ, باسپادان شىعاردى. مىنە, وسىلاردىڭ بارىندە دە تۇركى اتاۋلارى, ونىڭ ىشىندەگى قازىرگى قازاق حالقىن قۇراپ وتىرعان ەرتەدەگى ءىرى تايپالار: ءۇيسىن, قاڭلى, قىپشاق, ارعىن, الشىندار تۋرالى, ولارعا ءتان ونوماستيكالىق ماتەريالدار كوپتەپ كەلتىرىلەدى. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى توپونيمدەردىڭ كوپشىلىگى تاۋ, تەڭىز, وزەن, كول اتاۋلارى بولسا, كەيبىرەۋلەرى قالا اتتارى رەتىندە ۇشىرايدى. ماسەلەن, التاي, قاراتاۋ, قازىعۇرت, ۇلىتاۋ, الاتاۋ, كاسپي تەڭىزى, ارال تەڭىزى, بالقاش كولى (بۇرىن كوك تەڭىز اتالعان), ەرتىس, ارىس, تالاس, ىلە, ەسىل, سىرداريا, ويىل, قيىل, توبىل, جايىق, ەمبى (جەم), ءحانتاڭىرى, تالعار, شىعۋ, (چەگۋ), تاراز, ت.ب. سول اتاۋلاردىڭ قاي-قايسىسى بولسا دا ءتىلىمىزدىڭ تاريحى, مادەنيەتى مەن ەتنولوگيا, تاريح ماسەلەلەرى جونىندە كوپتەگەن قۇندى دەرەكتەرگە يە. ولاردىڭ قۇرامىندا قازىرگى ادەبي تىلىمىزدە كەزدەسپەيتىن, ءمان-ماعىناسى ۇمىت بولعان, مۇلدەم قۇپيا سىرعا اينالعان ەسكى سوزدەر مەن تۇلعالاردىڭ ءىزى ساقتالعان. حالقىمىزدىڭ وتكەن داۋىردەگى تاريحىن, كورشى ەلدەرمەن جاساعان مادەني قارىم-قاتىناس جانە ادەت-عۇرپىن تانىپ بىلۋدە دە بۇلاردىڭ اتقارار ءرولى اسا زور. ويتكەنى, ول اتاۋلاردىڭ ءبارى – حالىق تاريحى, قوعام ومىرىمەن, ادامداردىڭ جەكە باسى, ءىس-ارەكەتىمەن بىتە قايناسىپ, كەيىنگى بۋىندارعا ميراس بولىپ وتىرعان مادەني مۇرا, وشپەس شەجىرە, حالىقتىڭ شىنار وي, ۇشقىر قيال, دانىشپاندىق زەردەسى مەن ۇلتتىق مىنەز-قۇلقى, بارشا بولمىسىنىڭ كورىنىسى.
اسىرەسە, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنان باستاپ 550 جىل بويى دامىپ قالىپتاسقان ميلليونداعان جەر-سۋ اتاۋلارى زور بايلىعىمىز. وراسان باي جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ «جەر ءتىلىنىڭ» تىلدىك تابيعاتى جاعىنان باسىم توبى انا ءتىلىمىزدىڭ بايىرعى سوزدەرىنەن قويىلعان اتاۋلار بولسا, ەكىنشى ءبىر لەگى باسقا تىلدەر سوزىنەن جاسالعان اتاۋلار. الايدا, قازاق جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ قۇرامىندا فيزيكالىق-گەوگرافيالىق اتاۋلار تىم باسىم. اسىرەسە, تاۋ, جوتا, قىر, قىرات, اسۋ, بەل, بەلەس, كەزەڭ, توبە, توبەشىك, شوقى, كول, كولمەك, كولشىك, وزەن باستاۋ, قاينار, تۇما, بۇلاق اتاۋلارى مىڭداپ ەمەس, ميلليونداپ كەزدەسەرى حاق. ال ەلدى مەكەن اتاۋلارى ويكونيمدەر دە از ەمەس. وسىنشاما مول جەر-سۋ اتتارىنىڭ شىعۋ, پايدا بولۋ جايلارى مەن ءمان-ماعىنالارى بۇل شالقار دالادا ەرتە زامانداردان قانداي رۋ, تايپالار مەكەندەگەن دەۋمەن قاتار, قازاق رۋ, تايپالارى بۇل جەرلەردە قاشان, قاي زاماننان باستاپ ءومىر سۇرگەن دەگەن ماسەلەلەر دە زەرتتەۋ نىسانىنان شەت قالعان ەمەس. ويتكەنى, جەر-سۋ اتتارى – حالىق ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ كەمەل بايلىعى, ماڭگىلىك تاريحي مۇراسى. ولار انا ءتىلىمىز بەن ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ سىر-سيپاتىن, حالقىمىزدىڭ ەتنومادەني قۇبىلىستارىن تەرەڭدەي زەردەلەپ زەرتتەۋ ءۇشىن دە اسا قاجەتتى, وتە قىمبات تا قۇندى دەرەك بولارى ءسوزسىز.
جەر-سۋ اتتارىنىڭ شىعۋ, قالىپتاسىپ دامۋىندا لينگۆيستيكالىق فاكتورلارمەن قاتار تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ, جەر بەدەرى مەن كورىك-كەلبەتىنىڭ ەرەكشەلىك سيپاتى, بەينە كورىنىستەرى, قوعام ومىرىندەگى تاريحى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي وزگەرىستەردىڭ جاي-جاپسارلارى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق تا ايقىن كورىنىس بەرەدى. ولار وتكەن ءومىرىمىز بەن تىرلىك-بولمىسىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعىنا ءتان مادەني ەسكەرتكىش رەتىندە عانا قۇندى ەمەس. زامان اعىمىنا ساي تولىسىپ, جاڭارىپ قازىرگى ومىرىمىزدە دە ەرەكشە قىزمەت اتقارۋدا. جەرىمىزدەگى پارسى, اراب تىلدەرىنە ءتان اتاۋلاردىڭ ساقتالۋى ەرەكشە نازار اۋدارتار جايت. ول اتاۋلار اسا كوپ بولماعانمەن, كەيبىر وبلىستاردىڭ جەر-سۋ اتاۋلارى قۇرامىندا ۇشىراپ وتىرادى. تىلىمىزگە ەنگەن اراب ءتىلى سوزدەرىنىڭ جالپى مولشەرى زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋى بويىنشا 15-20 پايىز بولسا, ونىڭ ىشىندە وتە باسىم توبى – كىسى ەسىمدەرى, ال جەر-سۋ اتاۋلارى مۇلدەم از. ويتكەنى, جەرگىلىكتى تۇرعىن قازاق جۇرتى ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مەكەنىنە ءوز تۇسىنان اراب اتاۋلارىن قويماعان. ءحىىى-ءحىV ع.ع. موڭعول ۇستەمدىگى زامانىنداعى موڭعول اتاۋلارى, ءحVىى-ءحVىىى ع.ع. قالماق تىلىندەگى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ۇزىن-ىرعا سانى قازاق جەرىندە مۇلدەم جۇتاڭ. بەلگىلى عالىم ع.قوڭقاشباەۆتىڭ زەرتتەۋى بويىنشا موڭعول تىلىنە ءتان اتاۋلاردىڭ بار-جوعى ەكى جۇزدەن ارتىق ەمەس. ال قالماق اتاۋلارى از عانا, بار-جوعى جۇزگە جەتەر-جەتپەس. ال سلاۆيان تىلدەرىنە ءتان اتاۋلاردان ساقتالعانداردىڭ باسىم كوبى – ورىس ءتىلى سوزدەرىنەن جاسالعان اتاۋلار, ولار نەگىزىنەن انتروپوتوپونيمدەر (ياعني ەسىم-فاميليالاردان قويىلعان ەلدى مەكەن اتتارى) بولسا, ۋكراين تىلىنە ءتان دەگەن اتاۋلار تىم سيرەك.
ورىس تىلدىك توپونيمدەر ورىس شارۋالارىن قازاقستانعا ءحىح عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا قونىس اۋدارۋمەن, ودان كەيىنگى جىلدار پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلىق ساياساتى نەگىزىندە جۇزەگە اسسا, كەڭەستىك داۋىردە ونىڭ يدەولوگياسىنا ساي ۇدەي ءتۇستى. اسىرەسە, قازاقستاندا تىڭ جەرلەردى يگەرۋ ساياساتىمەن بايلانىستى كەلىمسەكتەر سانى الدەنەشە ميلليونعا جەتىپ, كولحوز, سوۆحوز, اۋدان, سەلو, قالا اتاۋلارى كوبەيە ءتۇستى. تىڭ جەردى يگەرۋدىڭ 25 جىلدىق مەرەكەسىندە «ناۋكا ميرا» اتتى جۋرنالدا 3,5 مىڭ ورىسشا جاڭا اتاۋ قويىلعانىنىڭ ماقتانىش بولعانى بەلگىلى. وسىنشاما ۇلان-عايىر جەرىمىزدى شىعىس پەن باتىس, ەۋروپا مەن ورتا ازيانى جالعاستىرعان ايگىلى جىبەك جولى دا باسىپ ءوتتى. ءسويتىپ, ءارتۇرلى سەنىم مەن نانىمداعى حالىقتار مەن ۇلىستار بۇل ولكەگە كەلىپ, ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزىپ, ءوز تىلدەرىندە سويلەپ, مادەني قارىم-قاتىناس جاسادى. بۇل جاعداي جەرگىلىكتى حالىق تىلىنە اسەر ەتىپ – جەر, ادام, ەل اتتارىنىڭ قويىلۋىنا دا ىقپال ەتپەي قويمادى. ءاربىر اتاۋدىڭ شىعۋ, پايدا بولۋى مەن تەك-توركىنى, ولاردىڭ باستاپقى ءمان-ماعىنالارىن انىقتاۋ ماسەلەلەرىن تاريحي-سالىستىرمالى, سالىستىرمالى-تيپولوگيالىق تۇرعىدان زەردەلەي زەرتتەپ, ءمان-ماعىنالارى كوپشىلىككە تۇسىنىكسىز, تىپتەن مۇلدەم بەلگىسىز اتاۋلاردىڭ قۇپيا سىرىن اشۋ كوپشىلىك قاۋىمدى قىزىقتىرا تۇسەرى ءسوزسىز.
وسىمەن بىرگە جەر-سۋ اتتارىنىڭ قولدانىلۋ اياسى, ونىڭ قوعامدىق قىزمەتى, مەملەكەتتىك ءمانى دە كەلەلى ماسەلە ەكەنى بەلگىلى. 2012 جىلعى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جولداۋىندا بەلگىلەنگەن «قازاق ءتىلى جانە تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىعى» باسىمدىلىعىندا بەلگىلەنگەن ءىس-شارالارعا ەلىمىزدىڭ مىڭداعان ەلدى مەكەن, وزەن-سۋ, ت.ب. اتاۋلارىن قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە ساۋاتتى تاڭبالاۋ العا قويىلدى. وسى جۇمىستى بىرىزدىلەنگەن ستاندارتتىق جۇيەگە ەنگىزۋدىڭ عىلىمي پرينتسيپتەرىن ايقىنداۋ ماقساتىمەن ونوماستيكا ءبولىمى 2013-2015 جىلدارعا جوسپارلانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ونوماستيكالىق اتاۋلارىن ۇلتتىق جانە حالىقارالىق ستاندارتتاۋدىڭ عىلىمي پرينتسيپتەرى» اتتى جوسپارلى جۇمىستى دەر كەزىندە اياقتاۋ بارىسىندا قاجىرلى ەڭبەك ەتۋدە. ونوماستيكا ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كۇنى بۇرىن ويلاستىرىپ قويىلعان ۇلى ماقسات – اسا قاجەتتى ەڭبەكتى ورىنداۋعا جۇمىلا كىرىسپەك. ول ماقسات – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەكەسىنە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توپونيمدەرى. توپونيميا رەسپۋبليكي كازاحستان» اتتى كولەمدى ەڭبەكتى تارتۋ ەتۋ. 1990-2015 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىك ونوماستيكا كوميسسياسى تاراپىنان جۇزدەگەن تاريحي اتاۋلار قالپىنا كەلتىرىلىپ, جۇمىسشى كەنتتەرى مەن اۋىل, سەلو, تەمىرجول بەكەتتەرىنىڭ اتاۋلارى وزگەرتىلىپ, كەيبىر نىسانا اتتارى جاڭادان اتالىپ, ولاردىڭ ورىسشا ترانسكريپتسيالارىنىڭ تۇزەتىلۋى جايىنداعى تۇجىرىمدامالارى نەگىزىندە پرەزيدەنت جارلىقتارى جانە ۇكىمەت قاۋلىلارىمەن بەكىتىلدى. ولار بۇل كىتاپتا تۇتاس قامتىلىپ, وزگەرىسسىز بەرىلمەك.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2012 جىلعى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى بەتىندە س.ابدراحمانوۆقا بەرگەن سۇحباتىندا, كەيىننەن جارىق كورگەن ء«ومىر وتكەلدەرى» اتتى كىتابىندا جەر-سۋ اتاۋلارى جايىندا: «قازاقستانداعى بارلىق جەر اتاۋلارىنىڭ سوزدىگىن شىعارىپ, قاي اتاۋ قانداي جاعدايدا, قانداي ماعىنامەن قويىلعان, ول ءسوزدىڭ تۇپكى توركىنى قانداي بولعان دەگەندى عىلىمي تۇرعىدان انىقتاپ كورسەتۋ كەرەك. جەرىڭە قويىلعان ات ەلىڭنىڭ ۇرپاقتارعا قالدىرىپ كەتكەن حاتى سياقتى عوي», دەۋى وتە ورىندى ويتولعام. ويتكەنى, جەر-سۋ اتاۋلارى – حالىق ءتىلى مەن مادەنيەتىمىزدىڭ كەمەل بايلىعى, ماڭگىلىك تاريحي جادىگەرى, اسىل مۇراسى. انا ءتىلىمىز بەن ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ سىر-سيپاتىن, حالقىمىزدىڭ ەتنومادەني قۇبىلىستارىن تەرەڭدەي زەردەلەپ زەرتتەۋ ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى, وتە قىمبات تا باعالى دەرەك كوزى ەكەنى داۋسىز. ولاي بولسا, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ونوماستيكا ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بۇل تاپسىرماسىن بۇلجىتپاي ورىنداۋعا, بارشا كۇش-جىگەر, ءبىلىمىن سالىپ كىرىسۋگە ساقاداي-ساي ەكەندىگىن بىلدىرەدى.
تەلعوجا جانۇزاقوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
الماتى.